لاھور
لاھور (انگريزي: Lahore ) پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي[1]. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو[2][3] ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي[4][5][6][7] ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي[8] ترقي پسند خيالن وارو[9] ڪاسموپوليٽن شھر آھي[10] ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو.
لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي[4]. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي[11] ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن[12] ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي[13] شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي[13][14] اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.[14]
نالو
[سنواريو]لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي لھوار، لھار ۽ رھوار سڏيو[15] البيروني پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء لھاوار نالو استعمال ڪيو[15]. امير خسرو ان شھر لاءِ لھانور لفظ استعمال ڪيو[16] ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو لَوھُور ۽ لھاور لکيو[17] راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو لاوڪوٽ استعمال ڪيو.[16] ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ رواور لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي[18] ويدن ۾ راوي ندي لاءِ اراوتي ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ارياتياور طور اچارجڻ لڳو[18][19] ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ لوھار مان نڪتل آهي[20]. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ لاوا واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ لاوپور يا لاواپوري لفظ مان نڪتل آهي[21][22][23] رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي لاوا رکيو ھو[24] جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)[25] ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو[26]
تاريخ
[سنواريو]
ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو[28] لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.[29] ٽالمي پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر جاگرافيا ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي[30] چيني سياح ژوئانژينگ 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي[31] لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو حدود العالم آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي[32] جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي[33][34] آنندپال واري ھندو شاھي (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو[35] ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي[31].
غزنوي دور
[سنواريو]
افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو[31] 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام ملڪ اياز کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر نيئالتگين لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو[36] پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو[37]. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو[31] ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو[38][39]. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو[40]. 1163ع ۾ غزني شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري غزنوي ايمپائر جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو[41] غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي شاھ عالمي بازار جي اولھ واري ۽ ڀٽي گيٽ جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.
مملوڪن وارو دؤر
[سنواريو]1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو[31] جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين محمد غوري جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري مملوڪ گھراڻي جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان قطب الدين ايبڪ لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا[42][43].
قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو [31] چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ خوارزم تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم جلال الدين منڪبرني اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو[31]. 1228ع م التمش جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري اچ تي قبضو ڪيو[31]. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.[44]. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو[44]. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي[31] ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو[31] 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو[45] منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو[46] [44]. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو[44] ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز ديپالپور کي بڻايو ويو[31] 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو[47]
تغلق گهراڻو
[سنواريو]غياث الدين تغلق (غازي ملڪ) جي تغلق گهراڻي جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي چغتائي خانيت جي حڪمران ترماشيرين شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار هوليچو پڻ لاهور تي حملو ڪيو.[48]
1342ع ۾ کوکر قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،[49] پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ محمد بن تغلق شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.[48] ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.[50] جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح تيمور شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻتہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.[51]
سلطانتن جو آخري دور
[سنواريو]تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام خضر خان، جيڪو ملتان جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ سيد گهراڻي جو بنياد وڌو، جيڪو دهلي سلطنت جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.[52]
مبارڪ شاهه جي دور حڪومت ۾ سيالڪوٽ جي حاڪم جسرت لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.[53] جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور بهلول لوڌي جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي لوڌي گهراڻو قائم ڪيو.[48]
بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ تاتار خان کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ سڪندر لوڌي جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.[54] ان کان پوءِ سڪندر لوڌي عمر خان سرواني کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ سعيد خان سرواني جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري دولت خان لوڌي، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ گرو نانڪ جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.[55]
مغل
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور صوبو:اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ۾ مغلن جو دور
شروعاتي مغل دور
[سنواريو]بابر، جيڪو مغل سلطنت جو باني هو، لاهور ۽ ديپالپور تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻتہ لوڌي اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.[48] [56]
بعد ۾، جڏهن شير شاهه سوري گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور همايون ۽ سندس سؤٽ ڪامران مرزا لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.[48]
مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.[48] لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون دهلي يا آگري ۾ به نه ٿيون.[57]
مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.[58] اڪبر اعظم جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (گذرن) مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.[58]
هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ قصور، امين آباد، امرتسر ۽ بتالا شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.[58]
اڪبر
[سنواريو]1584ع ۾ اڪبر اعظم لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان لاهور قلعو جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.[58] اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن صوبن مان هڪ قرار ڏنو.[58] 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري ڀڳونت داس جي حوالي ڪئي، جيڪو مريم الزماني (عام طور جودها بائي جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.[59]
اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي شاه عالمي بازار کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري رڙا ميدان تائين پهچايو.[58] هن دور ۾ اڪبري منڊي اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.[58] اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڌرمپورا پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.[60] لاهور جون ڪيترين ئي قديم حويلين مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.[58]
جهانگير
[سنواريو]
17هين صديءَ جي شروعات ۾ جهانگير جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.[58] 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ خسرو مرزا، سک گرو گرو ارجن ديو جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.[61] جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.[62]
گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.[63] جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال نورجهان شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.
شاهجهان
[سنواريو]
جهانگير جو پٽ شاهجهان (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.[64] هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور نولکا محل تعمير ڪرايو.[65]
شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ شالامار باغ پڻ شامل آهي.[66] هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب وزير خان پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار وزير خان مسجد، وزير خان بارادري ۽ شاهي حمام شامل آهن.[67] شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.[58]
اورنگزيب
[سنواريو]
شاهجهان جو پٽ اورنگزيب عالمگير، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن راوي درياهه جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.[58] ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.[58] اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار بادشاهي مسجد 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته الامگيري دروازو 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.[68]
آخري مغل دور
[سنواريو]
1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.[69] دکن ۾ مرهٽا طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.[58] 1711ع ۾ مغل شهنشاهه بهادر شاهه اول بندا سنگهه بهادر خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.[48] 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ جهاندار شاهه ڪامياب ٿيو.[48] بعد ۾ فرخ سير جي دور ۾ عبدالصمد خان ۽ زڪريا خان سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.[48] 1739ع ۾ نادر شاهه جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.[48][70] جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران قنڌار ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.[58] 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.[71]
دراني حملا
[سنواريو]1748ع ۾ احمد شاهه دراني لاهور تي قبضو ڪيو.[48] جلد واپسي کان پوءِ مغلن معين الملڪ مير منو کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.[48] 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.[48] 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير غازي الدين عماد الملڪ لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ تيمور شاهه دراني جي حوالي ڪيو.[48] 1758ع ۾ ادينا بيگ مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.[72] ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.[73] 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.[48] هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.[58] 1797ع ۽ 1798ع ۾ شاه زمان دراني ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻتہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.[48]
سِک دور
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ۾ سکن جو دور
شروعاتي دور
[سنواريو]1767ع ۾ وڌندڙ سک مسلن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ڀنگي مسل رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.[74] 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، گجر سنگهه، لهڻا سنگهه ۽ سوبها سنگهه جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو امرتسر لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.[58]
احمد شاهه دراني جو پوٽو شاه زمان دراني 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.[48] ٻي حملي کان پوءِ رنجيت سنگهه افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي صوبيدار جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.[48]
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهنتہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.[58]
سک سلطنت
[سنواريو]
1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي گوجرانوالا سان تعلق رکندڙ رنجيت سنگهه پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.[48][75] سندس فوج انارڪلي ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب لوهاري دروازو جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.[76] شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.[77]
رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.[58] هن 1800ع ۾ شهر ۾ ٽڪسالي قائم ڪئي،[78] ۽ لاهور قلعي ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.[79] 1801ع ۾ هن گوردوارو جنم استھان گرو رام داس تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب گرو رام داس 1534ع ۾ ڄائو هو.
لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهنتہ ويجهو امرتسر 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.[58] 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن شاهجهان جي زوال پذير شالامار باغ جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،[80] ۽ 1818ع ۾ حضوري باغ بارادري تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ شجاع شاهه دراني کان ڪوهِ نور هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.[81] هن گوردوارو ديرا صاحب پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو گرو ارجن ديو جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي گوردوارن، هندو مندرن ۽ حويلين جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.[82][83]
رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.[84] ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ آصف خان جو مقبرو، نورجهان جو مقبرو ۽ شالامار باغ شامل هئا.[85][86]
رنجيت سنگهه جي فوج بادشاهي مسجد کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.[87] فصيلي شهر ۾ واقع سنهري مسجد کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،[88] جڏهنتہ مريم الزماني مسجد کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.[89]
آخري سک دور
[سنواريو]رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ خڙڪ سنگهه تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث نائو نيهال سنگهه پڻ حضوري باغ ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. [58]
ان کان پوءِ شير سنگهه کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي چند ڪور، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.
شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين بادشاهي مسجد جي مينارن تي توپون نصب ڪري لاهور قلعي ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي ديوان عام کي نقصان پهتو.
چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي چاھ ميران پاڙي ۾ پنهنجي وزير ڌيان سنگهه سان گڏ قتل ڪيو ويو.
ڌيان سنگهه جي پٽ هيرا سنگهه پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل اجيت سنگهه کي گرفتار ڪيو ويو.
ان کان پوءِ دليپ سنگهه کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن انگلو-سک جنگين دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.
ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.
برطانوي نوآبادياتي دور
[سنواريو]
برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير سک سلطنت کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.[58] گجرات جي جنگ ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ مهاراجا دليپ سنگهه کي رسمي طور تخت تان لاٿو.[58] ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي برطانوي هندستاني سلطنت سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.[58]
برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.[90] برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي موزنگ ۽ قلعو گجر سنگهه جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.[91]
برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.[92] برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.[58]
برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ انارڪلي جو مقبرو شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي اينگليڪن چرچ ۾ تبديل ڪيو ويو.[93]
سترهين صديءَ جي دائي انگا مسجد کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع نواب بهادر خان جي مقبري کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو چرچ مشنري سوسائٽي کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم مير منو جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.[94]
برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر وينٽورا جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهنتہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس مال روڊ کان ٿورو پري شاهه چراغ جي مقبري ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.[95]
1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.[96]
راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ لاهور ميوزيم ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي نيشنل ڪاليج آف آرٽس) نمايان آهن.[58]
1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.[58] ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.[58] بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.
لاهور هندستان ۽ پاڪستان ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو برئڊلا هال (Bradlaugh) ۾ جواهر لال نهرو هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.[97]
برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ ڀڳت سنگهه کي ڦاسي ڏني وئي.[98]
23 مارچ 1940ع تي محمد علي جناح جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.[99]
ورهاڱو
[سنواريو]1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.[100] 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهنتہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.[101][102]
سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل ريڊڪلف ڪميشن آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.
هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته سائرل ريڊڪلف 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.[103][104][105] پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻتہ ڪلڪتو اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.[106]
1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهنتہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل پاڪستان جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.[107]
شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.[108][109] انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.[110] مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.[111] برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.[112]
هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻتہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.[113] فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.[114]
14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.[115] ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.[116] 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.[117] ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.[118] ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.[119]
جديد دور
[سنواريو]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهنتہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.[120] 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهنتہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.[121] سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهنتہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.[122] ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.[123]
آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.[124] 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.[125] 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر علامه اقبال جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.[126] 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.[127] ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ مينار پاڪستان تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.[128]
گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.[129]
1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.[130] 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.[131] 1996ع ۾ قذافي اسٽيڊيم ۾ 1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.[132]
فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان لاهور قلعي تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.[133]
جاگرافي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جي جاگرافي
لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ شيخوپوره ضلعو، اوڀر ۾ واگهه ۽ ڏکڻ ۾ قصور ضلعو واقع آهن. راوي درياهه لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.
آبهوا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جي آبهوا
لاهور ۾ گرم نيم خشڪ آبهوا (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: BSh) ملي ٿي، جيڪا مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهنتہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.[134] سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.[135]
شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.[136] 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.[137][138] هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهنتہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.[139] 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.[140]
لاهور جي آبهوا جا انگ اکر
[سنواريو]| موسمي رڪارڊ : لاهور | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مھينو | جنور: | فبرو: | مارچ | اپريل | مئي | جون | جولاء | آگسٽ | سيپ: | آڪٽو: | نومبر | ڊسمبر | سال |
| وڌ ۾ وڌ رڪارڊ°C (°F) | 27.8 (82) |
33.3 (91.9) |
37.8 (100) |
46.1 (115) |
48.3 (118.9) |
47.2 (117) |
46.1 (115) |
42.8 (109) |
41.7 (107.1) |
40.6 (105.1) |
35.0 (95) |
30.0 (86) |
48.3 (118.9) |
| اوچي پد جي سراسري°C (°F) |
18.4 (65.1) |
22.2 (72) |
27.5 (81.5) |
34.2 (93.6) |
38.9 (102) |
38.9 (102) |
35.6 (96.1) |
34.7 (94.5) |
34.4 (93.9) |
32.4 (90.3) |
27.1 (80.8) |
21.4 (70.5) |
30.47 (86.86) |
| روزاني سراسري°C (°F) | 13.1 (55.6) |
16.5 (61.7) |
21.6 (70.9) |
27.7 (81.9) |
32.3 (90.1) |
33.2 (91.8) |
31.3 (88.3) |
30.8 (87.4) |
29.9 (85.8) |
26.3 (79.3) |
20.4 (68.7) |
15.1 (59.2) |
24.85 (76.73) |
| گھٽ پد جي سراسري°C (°F) |
7.6 (45.7) |
10.8 (51.4) |
15.7 (60.3) |
21.1 (70) |
25.6 (78.1) |
27.4 (81.3) |
27.1 (80.8) |
26.9 (80.4) |
25.3 (77.5) |
20.1 (68.2) |
13.7 (56.7) |
8.8 (47.8) |
19.18 (66.52) |
| گھٽ ۾ گھٽ رڪارڊ°C (°F) |
−2.2 (28) |
0.0 (32) |
2.8 (37) |
10.0 (50) |
14.0 (57.2) |
17.8 (64) |
20.0 (68) |
19.0 (66.2) |
16.7 (62.1) |
8.3 (46.9) |
1.0 (33.8) |
−1.1 (30) |
−2.2 (28) |
| سراسري پرسپييئيشن mm (انچ) | 21.9 (0.862) |
31.5 (1.24) |
31.5 (1.24) |
19.5 (0.768) |
17.7 (0.697) |
73.8 (2.906) |
188.6 (7.425) |
177.1 (6.972) |
88.6 (3.488) |
10.3 (0.406) |
6.9 (0.272) |
6.8 (0.268) |
674.2 (26.544) |
| Average rainy days | 2.5 | 3.5 | 3.6 | 2.8 | 2.9 | 5.0 | 9.1 | 8.7 | 4.9 | 1.1 | 1.9 | 1.1 | 47.1 |
| نسبتي گھم جي سراسري
(%) |
66 | 58 | 53 | 42 | 36 | 42 | 66 | 70 | 63 | 58 | 53 | 67 | 56.2 |
| اس جي ماھوار وقت جي سراسري |
218.8 | 215.0 | 245.8 | 256.1 | 308.3 | 269.0 | 227.5 | 234.9 | 265.6 | 290.0 | 229.6 | 222.9 | 2,983.5 |
| Source #1: [141] | |||||||||||||
|
ذريعو #2: Deutscher Wetterdienst[142] | |||||||||||||
ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.[143]
ڊيموگرافي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جي آدمشماري
تاريخي آبادي
[سنواريو]| سال | آبادي | واڌ |
|---|---|---|
| 1881 | 138,878 | — |
| 1891 | 159,947 | +15.2% |
| 1901 | 186,884 | +16.8% |
| 1911 | 228,687 | +22.4% |
| 1921 | 281,781 | +23.2% |
| 1931 | 400,075 | +42.0% |
| 1941 | 671,659 | +67.9% |
| 1951 | 1,130,000 | +68.2% |
| 1961 | 1,630,000 | +44.2% |
| 1972 | 2,198,890[144] | +34.9% |
| 1981 | 2,988,486[144] | +35.9% |
| 1998 | 5,209,088[144] | +74.3% |
| 2017 | 11,126,285[144] | +113.6% |
| 2023 | 13,004,135[144] | +16.9% |
آبادي
[سنواريو]2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.[145] 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.[146] جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.[147] لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.[148] [144]
ذاتيون ۽ پسمنظر
[سنواريو]2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه آرائين پنجابي هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ پنجابي ڪشميري 30 سيڪڙو هئا، جڏهنتہ راجپوت پنجابي ۽ ڪمبوھ پنجابي آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهنتہ ان ۾ مهاجر، پشتون ۽ ميو جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.[149]
شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار
[سنواريو]ڪجهه پشتون قومپرست جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. عوامي نيشنل پارٽي جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهنتہ پختونخوا ملي عوامي پارٽي جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو فصيلبند شهر ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.[151]
مذهب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ۾ مذهب
2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:[152]
20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمانن تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهنتہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ عيسائي (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، احمدي، بهائي، هندو، پارسي ۽ سک شامل آهن. شهر ۾ زرتشتي برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.[152]
لاهور ۾ سک مت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.[153]
لاهور جو پهريون گرجاگھر شهنشاهه اڪبر جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ شاهه جهان جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.[154]
لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: شري ڪرشنا مندر ۽ والميڪي مندر.[155]
ٻوليون
[سنواريو]2023ع جي آدمشماري موجب، پنجابي لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.[156]
لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي اردو، 2.06 سيڪڙو پشتو، 2.01 سيڪڙو ميواٽي ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.[157][158]
اردو ۽ انگريزي سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ پنجابي به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.[159][160]
لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته پنجابي کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ پنجاب اسيمبلي ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.[161][162]
شهر جو منظر
[سنواريو]پراڻو شهر
[سنواريو]
لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي فصيلبند شهر تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي يونيسڪو عالمي ورثو ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.[58] لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون (گليون) ۽ بند رستا (ڪٽرا) وجود ۾ آيا.[58] جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.[58]
لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ پشاور، ملتان ۽ دهلي سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.[58]
سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون حويليون آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن محله پٺاڻ والي، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.[58] 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.[58]
هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به روشنائي دروازو، مستي دروازو، يڪي دروازو، ڪشميري دروازو، خضري دروازو، شاهه برج دروازو، اڪبري دروازو ۽ لاهوري دروازو موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع لاهور ڇانوڻي (Lahore Cantonment) واقع آهي.[58]
بازارون
[سنواريو]لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ صرافه بازار، ٽامي ۽ پتل جي بازار، ڪشميري بازار، لکشمي بازار، شاه عالمي بازار، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ انارڪلي بازار، اڇره بازار، ڳڙهي شاهو بازار، لنڊا بازار، صدر بازار، اردو بازار ۽ نولکا بازار شامل آهن.[163]
فن تعمير
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جو فن تعمير
لاهور مغل سلطنت، سک سلطنت ۽ برطانوي راج جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. فصيلبند شهر، لاهور جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.[164]
سک دور
[سنواريو]ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سک سلطنت جي قيام کان پوءِ، رنجيت سنگهه ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي "باغن جو شهر" سڏيو ويندو هو.[165][166]
اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.
رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.[167] جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ آصف خان جو مقبرو، نورجهان جو مقبرو ۽ شالامار باغ شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.[168][169] سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.[170]
تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل لاهور قلعو پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،[171] پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.[172] سک دور ۾ ڪيترين ئي حويلين جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.[173]
برطانوي دور
[سنواريو]
برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون انڊو-گوٿڪ طرز تعمير ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو وڪٽورين طرز تعمير ۽ اسلامي طرز تعمير جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان انڊو-سراسيني طرز تعمير ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي مونٽگمري هال پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ قائداعظم لائبريري طور استعمال ٿئي ٿو.[174]
لارنس گارڊن (هاڻوڪو باغ جناح) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.[175]
قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.
1887ع ۾ راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ لاهور ميوزيم ۽ ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال ايچيسن ڪاليج، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي لاهور هاءِ ڪورٽ)، لاهور ميوزيم ۽ پنجاب يونيورسٽي آهن.
لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار سر گنگا رام ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.[176][177][178][179]
باغ ۽ پارڪ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جا پارڪ ۽ باغ
لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. شاهدره باغ مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ جهانگير جو مقبرو واقع آهي. شالامار باغ شاهجهان جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي چهارباغ جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ حضوري باغ رنجيت سنگهه طرفان ڪوهِ نور هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.
لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ سر جان لارنس جي نالي تي رکيو ويو. سرڪيولر گارڊن، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. بادشاهي مسجد ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ منٽو پارڪ سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ اقبال پارڪ جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.
شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ حضوري باغ، اقبال پارڪ، موچي باغ، گلشن اقبال پارڪ، ماڊل ٽائون پارڪ، جيلاني پارڪ، ناصر باغ، جلو پارڪ، لاهور زو سفاري ۽ چنگا مانگا شامل آهن، جيڪو قصور ضلعو جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. باغ جناح پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.[180][181]
معيشت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جي معيشت
.jpg)
2008ع تائين شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP)، خريداري قوت جي برابري (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز ڪراچي جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.[182] اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ پنجاب جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.[183]
مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.[182] اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.[182] [184]
لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. [185] شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.[185] لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.[185] پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.
لاهور ايڪسپو سينٽر شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.[186]
ڊفينس رايا گولف ريزورٽ، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.[187]
فيروزپور روڊ تي واقع لاهور جي مرڪزي واپاري علائقي ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل ۽ ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ شامل آهن.
آمدرفت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ۾ آمدرفت
عوامي آمدرفت
[سنواريو]
لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني (LTC) ۽ پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي لاهور ميٽروبس ۽ لاهور ميٽرو جي اورنج لائين تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.
ميٽروبس
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ميٽروبس
لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ بس ريپڊ ٽرانزٽ (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو ضلعو لاهور سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.
گهٽ گنجائش واريون گاڏيون
[سنواريو]گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.
ميٽرو ٽرين
[سنواريو]
اورنج لائين
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اورنج لائين (لاهور ميٽرو)
اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار ريپڊ ٽرانزٽ نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.
هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.
چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.
بليو لائين
[سنواريو]بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.
پرپل لائين
[سنواريو]پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.
ٽيڪسيون ۽ رڪشا
[سنواريو]رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ اوبر (Uber) ۽ ڪريم (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.
آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي چنگچي يا چنڊ گاڏي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.
2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ دٻيل قدرتي گيس (CNG) کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.
بين الشهري آمدرفت
[سنواريو]ريلوي
[سنواريو]لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ پاڪستان ريلويز جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان پشاور، اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي، ڪراچي ۽ ڪوئيٽا ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.
بسون
[سنواريو]لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون پنجاب ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. لاهور جناح بس ٽرمينل پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.
هوائي اڏا
[سنواريو]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي محمد اقبال جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.
والٽن هوائي اڏو، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو (IATA: SKT) ۽ فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.
علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.
رستا
[سنواريو]
لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. لاهور رنگ روڊ شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.
شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ جي ٽي روڊ (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، موٽر وي M-2، موٽر وي M-3، موٽر وي M-11 (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.
لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ ڪلما انڊرپاس، آزادي چوڪ فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.
لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.
ميونسپل رستا
[سنواريو]- ڪينال روڊ — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.
صوبائي شاهراهون
[سنواريو]- لاهور رنگ روڊ
- لاهور–قصور روڊ (فيروزپور روڊ)
- لاهور–رائيونڊ روڊ (رائيونڊ روڊ)
- لاهور–شرقپور روڊ (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
- لاهور–واگهه روڊ
- گرانڊ ٽرنڪ روڊ (جي ٽي روڊ)
وفاقي شاهراهون
[سنواريو]- موٽر وي M-2
- موٽر وي M-3
- موٽر وي M-11
- قومي شاهراهه N-5 (ملتان روڊ)
- قومي شاهراهه N-60 (سرگوڌا–لاهور روڊ)
حڪومت
[سنواريو]ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
[سنواريو]2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.
ميئر
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور جو ميئر
2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.
ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.
پاڙا
[سنواريو]لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.
لاهور ضلعي جون تحصيلون
[سنواريو]
جشن
[سنواريو]
لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.
سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال عرس ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، داتا دربار تي علي هجويري جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ ميلا چراغان حضرت مادهو لال حسين جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس بيبي پاڪدامن ۽ ميان مير جي درگاهه تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.
عيد الفطر ۽ عيد الاضحى جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو امام حسين جي ڪربلا ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.
بسنت هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته لاهور واهه کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.
جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.
لاهور جون گرجائون ڪرسمس ۽ ايسٽر جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: لاهور ۾ مذهب
سياحت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ۾ سياحت
.jpg)
لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ شيش محل، عالمگيري دروازو، نولکها پويلين ۽ موتي مسجد موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل شالامار باغ 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن.
شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان بادشاهي مسجد آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ وزير خان مسجد آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. داتا دربار، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: ڪرشنا مندر ۽ والميڪي مندر. مهاراجا رنجيت سنگهه جي سماڌي، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي ڊفينس رايا گالف ريسورٽ شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ گلبرگ، اقبال ٽائون ۽ لاهور واهه جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن.
مذهبي ماڳ
[سنواريو]شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن:
- بادشاهي مسجد
- دائي آنگا مسجد
- دربار ماڌو لال حسين
- داتا دربار
- گرينڊ جامع مسجد، لاهور
- گردوارو ڊيرا صاحب
- گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس
- ڪرشن مندر، لاهور
- لاوا مندر
- لوهاري گيٽ مسجد
- مريم زماني مسجد
- مسجد شهداء
- موتي مسجد (لاهور قلعو)
- محمد صالح ڪمبوه مسجد
- نيون مسجد
- اوچي مسجد
- سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور
- شب ڀر مسجد
- شهيد گنج مسجد
- سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ
- سنهري مسجد
- والميڪي مندر
- وزير خان مسجد
عجائب گهر
[سنواريو]مقبرا
[سنواريو]- علي مردان خان جو مقبرو
- علامه اقبال جو مقبرو
- انارڪلي جو مقبرو
- آصف خان جو مقبرو
- دائي آنگا جو مقبرو
- جاني خان جو مقبرو
- جهانگير جو مقبرو
- نادره بيگم جو مقبرو
- نورجهان جو مقبرو
- ٻڌو جو مقبرو
- سرو والا مقبرو
- زب النساءِ بيگم جو مقبرو
- گل بيگم جو مقبرو
- ملڪ اياز جو مقبرو
- ڪڙي باغ
- مائي دائي جو مقبرو
- ميان خان جو مقبرو
- نصرت خان جو مقبرو
- شهزادو پرويز جو مقبرو
- قطب الدين ايبڪ جو مقبرو
- صالح ڪمبوه جو مقبرو
- مير نعمت خان جو مقبرو
- رسول شاهيون جو مقبرو
- ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو
درگاهون
[سنواريو]سماڌيون
[سنواريو]حويليون
[سنواريو]فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون مغل طرز تعمير ۽ سک طرز تعمير جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن:
ٻيا مشهور ماڳ
[سنواريو]تاريخي پاڙا
[سنواريو]تعليم
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ۾ تعليم
لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو تعليمي گاديءَ جو هنڌ پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻتہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي.
گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي.
لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:
- ايچيسن ڪاليج، قائم ٿيل 1886ع
- بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي، قائم ٿيل 2003ع
- سينٽرل ماڊل اسڪول، قائم ٿيل 1883ع
- ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول، قائم ٿيل 1968ع
- ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، قائم ٿيل 1955ع
- ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز، قائم ٿيل 1950ع
- ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري، قائم ٿيل 1867ع
- ديال سنگهه ڪاليج، قائم ٿيل 1910ع
- ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري، قائم ٿيل 1929ع
- فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي، قائم ٿيل 1948ع
- فارمن ڪرسچن ڪاليج، قائم ٿيل 1864ع
- گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور، قائم ٿيل 1864ع
- هيلي ڪاليج آف ڪامرس، قائم ٿيل 1927ع
- اسلاميه ڪاليج، لاهور، قائم ٿيل 1892ع
- جامعه اشرفيه، لاهور، قائم ٿيل 1947ع
- ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي، قائم ٿيل 1860ع
- ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي، قائم ٿيل 1913ع
- ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج، قائم ٿيل 1933ع
- ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول، قائم ٿيل 1933ع
- لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي، قائم ٿيل 1922ع
- لاهور گيريسن يونيورسٽي
- لاهور گرامر اسڪول، قائم ٿيل 1979ع
- لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، قائم ٿيل 1997ع
- لاهور اسڪول آف اڪنامڪس، قائم ٿيل 1993ع
- لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز، قائم ٿيل 1986ع
- ايم اي او ڪاليج، قائم ٿيل 1933ع
- مسلم ماڊل هاءِ اسڪول، قائم ٿيل 1890ع
- نيشنل ڪاليج آف آرٽس، قائم ٿيل 1875ع
- اورينٽل ڪاليج، قائم ٿيل 1876ع
- پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن، قائم ٿيل 1994ع
- پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، قائم ٿيل 2006ع
- ڪوئين ميري ڪاليج، قائم ٿيل 1908ع
- سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول، قائم ٿيل 1906ع
- شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج، قائم ٿيل 2009ع
- سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول، قائم ٿيل 1892ع
- سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول، قائم ٿيل 1842ع
- يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي، قائم ٿيل 1944ع
- يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور، قائم ٿيل 1868ع
- سينٽرل پنجاب يونيورسٽي، قائم ٿيل 2002ع
- يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور، قائم ٿيل 2002ع
- انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور، قائم ٿيل 1921ع
- يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور، قائم ٿيل 2002ع
- لاهور يونيورسٽي، قائم ٿيل 1999ع
- يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)، قائم ٿيل 2002ع
- پنجاب يونيورسٽي، قائم ٿيل 1882ع
- ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي، قائم ٿيل 1882ع
رانديون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو لاهور ۾ رانديون
لاهور ڪيترن ئي عالمي راندين جي مقابلن جي ڪامياب ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ 1990ع مردن جو هاڪي عالمي ڪپ جو فائنل ۽ 1996ع ڪرڪيٽ عالمي ڪپ جو فائنل شامل آهن. پاڪستان جي تقريباً سڀني وڏن راندين جي انتظامي ادارن، جن ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، رگبي ۽ فٽبال شامل آهن، جا مرڪزي دفتر لاهور ۾ واقع آهن. لاهور پاڪستان اولمپڪ ايسوسيئيشن جي هيڊ آفيس جو به مرڪز آهي.
قذافي اسٽيڊيم لاهور جو هڪ مشهور ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميدان آهي. اهو 1959ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن ته 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستاني معمار نيئر علي دادا جي نگرانيءَ ۾ ان جي مرمت ۽ جديدڪاري ڪئي وئي.
پنجاب اسٽيڊيم، جيڪو پاڪستان فٽبال فيڊريشن جي هيڊڪوارٽر ڀرسان واقع آهي، گهڻو ڪري فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هتي AFC President's Cup ۽ فيفا عالمي ڪپ ڪواليفائر سميت ڪيترائي اهم مقابلا منعقد ٿي چڪا آهن. لاهور جو وهايب ڪلب 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان جي نمايان فٽبال ڪلبن مان هڪ هو.[188]
لاهور ۾ ڪيترائي مشهور گولف ڪورس موجود آهن، جن ۾ لاهور جمخانه گولف ڪورس، لاهور گيريسن گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب، رائل پام گولف ڪلب ۽ ڊفينس رايا گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب شامل آهن. رائيونڊ روڊ ڀرسان ليڪ سٽي جو 9-هول گولف ڪورس 2011ع ۾ کوليو ويو. جديد اوئسس گولف اينڊ ايڪوا ريزورٽ ۾ گولف، واٽر پارڪ، گهوڙيسواري ۽ تيراندازي جهڙيون تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن.
لاهور ميراٿون ايشيا، آفريڪا ۽ وچ اوڀر ۾ اسٽينڊرڊ چارٽرڊ بئنڪ جي سرپرستي هيٺ ٿيندڙ ڇهن بين الاقوامي ميراٿنن جي سالياني سلسلي جو حصو آهي. هن تقريب ۾ پاڪستان سميت سڄي دنيا مان 20,000 کان وڌيڪ رانديگر شرڪت ڪندا آهن. پهرين ميراٿون 30 جنوري 2005ع تي، ٻي 29 جنوري 2006ع تي ۽ ٽئين 14 جنوري 2007ع تي منعقد ٿي.[189]
لاهور ۾ راوي درياهه جي ڪناري پاڪستان جو پهريون اسپورٽس سٽي تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.[190]
لاهور جون پيشاورانه راندين جون ٽيمون
[سنواريو]| ڪلب | ليگ | راند | ميدان | قيام |
|---|---|---|---|---|
| لاهور قلندرز | پاڪستان سپر ليگ | ڪرڪيٽ | قذافي اسٽيڊيم | 2015ع |
| وهايب ڪلب | PFF ليگ | فٽبال | پنجاب يونيورسٽي پراڻو ڪيمپس گرائونڊ | 1982ع |
جاڙا شهر
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پاڪستان جا ڀيڻ شهر ۽ جڙواں شهر
لاهور جا هيٺيان عالمي شهر ڀيڻ شهر جاڙا شهر (سسٽر سٽيز) قرار ڏنا ويا آهن.
- استنبول، ترڪي (1975ع)
- ساريوون، اتر ڪوريا (1988ع)
- شي آن، شانشي، چين (1992ع)
- ڪورتريڪ، بيلجيم (1993ع)
- فاس، مراڪش (1994ع)
- بخارا، ازبڪستان (1995ع)
- سمرقند، ازبڪستان (1995ع)
- اصفهان، ايران (2004ع)
- مشهد، ايران (2006ع)
- گلاسگو، اسڪاٽلينڊ، برطانيه (2006ع)
- شڪاگو، ايلينوئي، آمريڪا (2007ع)
- بلغراد، سربيا (2007ع)
- ڪراڪوف، پولينڊ (2007ع)
- ڪوئمبرا، پورچوگال (2007ع)
- دوشنبي، تاجڪستان (2008ع)
- قرطبه، اسپين (2008ع)
- بوگوتا، ڪولمبيا (2009ع)
- آمول، ايران (2010ع)
- ريو ڊي جينيرو، برازيل (2015ع)
اعزاز
[سنواريو]1966ع ۾ حڪومت پاڪستان هلالِ استقلال جو خاص جهنڊو لاهور، سرگوڌا ۽ سيالڪوٽ کي عطا ڪيو، ڇاڪاڻتہ 1965ع جي هندستان-پاڪستان جنگ دوران انهن شهرن دشمن جي شديد حملن جي باوجود غيرمعمولي مزاحمت جو مظاهرو ڪيو هو. هر سال يوم دفاع (6 سيپٽمبر) تي انهن شهرن ۾ هي جهنڊو سندن رهواسين جي عزم، بهادري ۽ ثابت قدمي جي اعتراف طور ڦڙڪايو ويندو آهي.
پڻ ڏسو
[سنواريو]- پاڪستان
- لاهور فيشن ويڪ
- لاهور ناليج پارڪ
- لاهور ادبي ميلو
- لاهور ريلوي اسٽيشن
- لاهوري چادر
- لاهوري کاڌا
- لاهور جا قبرستان
- آبادي موجب شهرن جي فهرست
- لاهور تي ٻڌل فلمن جي فهرست
- لاهور جون اسپتالون
- اسلامي تعاون تنظيم جي رڪن ملڪن جا وڏا شهر
- ايشيا جا ميٽروپوليٽن علائقا
- لاهور سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست
- لاهور جون گهٽيون
- لاهور جون بلند ترين عمارتون
- لاهور جا علائقا
- لاهور ۾ شهري آبادي
- لاهور ۾ سک دور
- لاهور ۾ آمدرفت
- فصيلبند شهر، لاهور
حوالا
[سنواريو]- ↑ "Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information". citypopulation.de.
- ↑ آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2021-11-20 تي محفوظ ڪيل, 2021-07-26 تي حاصل ڪيل
- ↑ آرڪائيو ڪاپي, اصل نسخو مان 2022-01-27 تي محفوظ ڪيل, 2021-07-26 تي حاصل ڪيل
{{citation}}: Unknown parameter|dead-url=ignored (|url-status=suggested) (مدد) - 1 2 Lahore Cantonment, globalsecurity.org
- ↑ "Internet Archive Wayback Machine". 22 April 2008. اصل نسخو مان 29 December 2008 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2011 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: Cite uses generic title (مدد) - ↑ Shelley, Fred (16 December 2014). The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries. ABC-CLIO. ص. 356. ISBN 978-1-61069-506-0.
Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent
- ↑ Usha Masson Luther (1990). Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology. Sagar Publications.
- ↑ Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't. Routledge. 2013. ISBN 978-0-415-67031-9. 8 April 2017 تي حاصل ڪيل.
Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...
- ↑ Craig, Tim (9 May 2015). "The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned". The Washington Post. ISSN 0190-8286. 11 February 2018 تي حاصل ڪيل.
"We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.
- ↑ "Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror". BBC. 28 March 2016. 19 August 2016 تي حاصل ڪيل.
Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.
- ↑ "Leading News Resource of Pakistan". Daily Times. 4 March 2005. اصل نسخو مان 12 February 2008 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Zaidi, S. Akbar (15 October 2012). "Lahore's domination". Dawn. Pakistan. 16 June 2016 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Windsor, Antonia (22 November 2006). "Out of the rubble". The Guardian. London. 27 March 2010 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Planet, Lonely. "Lahore, Pakistan – Lonely Planet". Lonely Planet. 16 June 2016 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Latif, Syad Muhammad (1892). Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c. Printed at the New Imperial Press.
- 1 2 Suvorova, Anna (22 July 2004). Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries. Routledge. ISBN 1134370059.
- ↑ al-Hamawi, Yaqut. "Mu'jam al-Buldan". arabiclexicon.hawramani.com/. 14 March 2020 تي حاصل ڪيل.
لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.
- 1 2 Journal of Central Asia. Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University. 1978.
- ↑ Boltz, William G.; Shapiro, Michael C. (1 January 1991). Studies in the Historical Phonology of Asian Languages. John Benjamins Publishing. ISBN 9027235740.
- ↑ Journal of Asian Civilisations. Taxila Institute of Asian Civilisations. 2001.
- ↑ Gazetteer of the Ferozpur District: 1883. 1883.
- ↑ Haroon Khalid. "How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend". Dawn.
A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.
- ↑ Bombay Historical Society (1946). Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4. ص. 257. 29 May 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Baqir, Muhammad (1985). Lahore, past and present. B.R. Pub. Corp. ص. 19–20. 29 May 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Nadiem, Ihsan H. (2005). Punjab: Land, History, People (انگريزي ۾). Al-Faisal Nashran. ISBN 978-969-503-434-7.
- ↑ Nadiem, Ihsan N (2005). Punjab: land, history, people. Al-Faisal Nashran. ص. 111. ISBN 9789695032831. 29 May 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Zamir, Sufia (14 January 2018). "HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE". DAWN.COM (انگريزي ۾). 27 April 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Neville, p.xii
- ↑ Latif, Syad Muhammad (1892). Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c. Printed at the New Imperial Press.
- ↑ Charles Umpherston Aitchison (2002). Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule. Genesis Publishing Pvt Ltd. ص. 54. ISBN 9788177551730.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Bosworth, C. Edmund (2007). Historic Cities of the Islamic World. Brill. ISBN 978-9047423836. 26 December 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ unknown author from Jōzjān (1937). Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. V. Minorsky پاران ترجمو ڪيل. London: Oxford University Press.
{{cite book}}:|last=has generic name (مدد) - ↑ Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink
- ↑ "Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity". Dawn. Pakistan. 15 March 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235
- ↑ Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106. اصل نسخو مان 13 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 27 December 2017 تي حاصل ڪيل.
{{cite book}}: Unknown parameter|dead-url=ignored (|url-status=suggested) (مدد) آرڪائيو ڪيا ويا 13 March 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. - ↑ Andrew Petersen (1996). Dictionary of Islamic Architecture. Routledge. ص. 159. ISBN 978-0-415-06084-4.
- ↑ ".GC University Lahore". Gcu.edu.pk. اصل نسخو مان 8 September 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1 January 1996). Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects. Dumbarton Oaks. ص. 149. ISBN 978-0-88402-235-0.
- ↑ Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical. Longmans, Green and Company. 1872. ص. 590. 26 December 2017 تي حاصل ڪيل.
lahore 1152.
- ↑ "Lahore" Encyclopædia Britannica
- ↑ "Once upon a time". Apnaorg.com. اصل نسخو مان 15 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mikaberidze, Alexander. "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia (2 volumes): A Historical Encyclopedia" ABC-CLIO, 22 July 2011 ISBN 978-1-59884-337-8 pp 269–270
- 1 2 3 4 Jackson, Peter (16 October 2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge University Press. ISBN 0521543290. 27 December 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sadasivan, Balaji (14 August 2018). The Dancing Girl: A History of Early India. Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 9789814311670 – Google Books وسيلي.
- ↑ "isbn:8190891804 – Google Search". books.google.com.
- ↑ Neville, p.xiii
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Bosworth, C. Edmund (2007). Historic Cities of the Islamic World. Brill.
- ↑ Imperial Gazetteer of India, Vol. 16, p. 106.
- ↑ Imperial Gazetteer of India, Vol. 16, p. 107.
- ↑ Ahmed, Farooqui Salma (2011). A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century. Pearson India. ISBN 9788131732021.
- ↑ Ahmed, Farooqui Salma (2011). A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century. Pearson India. ISBN 9788131732021.
- ↑ Jackson, Peter (2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge University Press.
- ↑ Dhillon, Dalbir Singh (1988). Sikhism: Origin and Development. Atlantic Publishers & Distributors.
- ↑ Dhillon, Dalbir Singh (1988). Sikhism: Origin and Development. Atlantic Publishers & Distributors.
- ↑ Iqtidar Alam Khan (2008). Historical Dictionary of Medieval India. Scarecrow Press. p. 32.
- ↑ "Short Cuts". The Economist. 19 March 2016.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Glover, William J. (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City. University of Minnesota Press. حوالي جي چڪ: Invalid
<ref>tag; name "Glover2008" defined multiple times with different content. - ↑ Chandra, Satish (2005). Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II.
- ↑ Latif, Syad Muhammad (2003). Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra.
- ↑ Holt, P. M. (1977). The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West.
- ↑ Holt, P. M. (1977). The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West.
- ↑ Pashaura Singh (2006). Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition.
- ↑ James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects.
- ↑ "International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.
- ↑ James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects.
- ↑ Andrew Petersen (1996). Dictionary of Islamic Architecture.
- ↑ "Lahore Fort Alamgiri Gate". Asian Historical Architecture.
- ↑ Latif (1892).
- ↑ Axworthy, Michael (2010). Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant.
- ↑ Roy, Kaushik (2004). India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil.
- ↑ Mehta, J. L. (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813.
- ↑ Mehta, J. L. (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813.
- ↑ Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years, 17 November 2016.
- ↑ Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). Punjab Through the Ages. pp. 272–274.
- ↑ Latif (1892).
- ↑ Singh, Bhagata (1990). Maharaja Ranjit Singh and his times.
- ↑ Latif (1892).
- ↑ Kartar Singh Duggal (2001). Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms. pp. 125–126.
- ↑ Bansal, Bobby (2015). Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan.
- ↑ Kartar Singh Duggal (2001). Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms. pp. 125–126.
- ↑ Masson, Charles (1842). Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab.
- ↑ The Punjab Past and Present. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.
- ↑ Sidhwa (2005).
- ↑ Tomb of Asif Khan (Global Heritage Fund).
- ↑ Marshall, John Hubert (1906). Archaeological Survey of India.
- ↑ Sidhwa (2005).
- ↑ Marshall, John Hubert (1906). Archaeological Survey of India.
- ↑ Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". Dawn.
- ↑ Glover, William J. (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4.[صفحو گهربل]
- ↑ Glover, William J. (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4.[صفحو گهربل]
- ↑ Glover, William J. (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4.[صفحو گهربل]
- ↑ Glover, William J. (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4.[صفحو گهربل]
- ↑ Glover, William J. (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4.[صفحو گهربل]
- ↑ Glover, William J. (2008). Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4.[صفحو گهربل]
- ↑ Muhammad Latif 1891
- ↑ "Republic Day". The Tribune. 2011.
- ↑ "A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore".
- ↑ "Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ Talbot, Ian (1998). Pakistan: A Modern History. Hurst & Company.
- ↑ Talbot, Ian (2006). Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar. Oxford University Press.
- ↑ Gilmartin, David (1988). Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan. University of California Press.
- ↑ Nayar, Kuldip (2012). Between the Lines. Allied Publishers.
- ↑ Nayar, Kuldip (1972). Distant Neighbours. Vikas Publishing.
- ↑ "How Lahore came to Pakistan". The Tribune.
- ↑ Read, Larry Collins & Dominique Lapierre (1975). Freedom at Midnight. Vikas Publishing.
- ↑ Talbot, Ian (2006). Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar. Oxford University Press.
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, pp. 176–177
- ↑ Ahmed, Khaled (3 June 2017). "The City that wanted to know". Indian Express.
- ↑ Fiddian-Qasmiyeh, Elena; Loescher, Gil; Long, Katy; Sigona, Nando (2014). The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies. Oxford University Press.
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 177
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 177
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 177
- ↑ de Jonge, Rene (1989). Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development. Peter Groote.
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 177
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 177
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, pp. 177–178
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 178
- ↑ Kalia, Ravi (1999). Chandigarh: The Making of an Indian City. Oxford University Press. ص. 1–2.
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 178
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, pp. 178–179
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 179
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 179
- ↑ Kudaisya Yong, p. 179
- ↑ de Jonge, Rene (1989). Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development. Peter Groote.
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 179
- ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 179
- ↑ "Second Islamic Summit Conference".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ Kudaisya & Yong 2004, p. 179
- ↑ "Second Islamic Summit Conference".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Political History and Administrative History of the Punjab".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Lahore – History of Lahore".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Lahore – History of Lahore".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Climatological Normals of Lahore". Hong Kong Observatory.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Smoke not smog".
- ↑ "Quetta". PakMet.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C". Daily Times.
- ↑ "Heatwave to persist for 4–5 days". Dawn.
- ↑ "Lahore Extremes (1881–2022)". Pakistan Meteorological Department.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website". PakMet.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Lahore Extremes (1881–2022)". Pakistan Meteorological Department. 2026-08-06 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: Check|url=value (مدد) - ↑ "Climate data". Deutscher Wetterdienst. 2026-08-06 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: Check|url=value (مدد) - ↑ "World's Most Polluted Cities 2024". AQI.in.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد); Text "AQI Ranking" ignored (مدد) - 1 2 3 4 5 6 "Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information". citypopulation.de. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population of Major Cities Census – 2017". Pakistan Bureau of Statistics.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017". Pakistan Bureau of Statistics.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017". Pakistan Bureau of Statistics.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Lahore Population 2018".
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "District Profile". District Lahore - Government of Punjab.
{{cite web}}:|archive-url=requires|url=(مدد); Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "District Profile". District Lahore. Government of Punjab.
{{cite web}}:|archive-url=requires|url=(مدد); Missing or empty|url=(مدد) - ↑ Ullah, Kaleem (27 September 2021). "Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'". Lok Sujag.
{{cite news}}:|archive-url=requires|url=(مدد) - 1 2 "District Wise Results / Tables (Census-2023)". Pakistan Bureau of Statistics. اصل نسخو مان 2022-01-26 تي محفوظ ڪيل. 2026-08-05 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Sikh pilgrims from India arrive in Lahore". Dawn. Pakistan. 21 November 2015. 23 September 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chaudhry, Nazir Ahmad (2000). Lahore. Sang-e-Meel Publications. ISBN 969351047X.
- ↑ Mirza, Sehyr (31 October 2014). "Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights". Dawn. 14 November 2020 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN". Pakistan Bureau of Statistics. 6 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location". Citypopulation.de. 6 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Lahore District – 2023 Census". Pakistan Bureau of Statistics. 6 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "B.A. Two-year (pass course) Examinations". University of the Punjab. 6 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Department of Punjabi". University of the Punjab. 6 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above". The Nation. 15 September 2015. 6 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP". Business Recorder. 14 September 2015. 6 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Naz 2012
- ↑ "Architecture of Lahore". Wikipedia.
- ↑ "The Nation newspaper". 23 September 2010.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Hazori Bagh". lahore.city-history.com.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ Latif 1892, p. 87
- ↑ Latif 1892
- ↑ Latif 1892
- ↑ Latif 1892, p. 87
- ↑ Glover 2008
- ↑ Glover 2008
- ↑ Glover 2008
- ↑ Glover (2008), p. [page needed].
- ↑ Glover (2008), p. [page needed].
- ↑ Khaled Ahmed (2001).
- ↑ Haroon Khalid (25 April 2018).
- ↑ Mazhar Abbas (18 July 2021).
- ↑ Gill, Anjum (12 July 2004).
- ↑ "Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.
- ↑ "Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".
- 1 2 3 "Global city GDP rankings 2008–2025". PricewaterhouseCoopers.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Lahore's Shahbaz growth rate". Express Tribune. 29 September 2017.
- ↑ "Richest cities in the world in 2020 by GDP". City Mayors.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - 1 2 3 "Rapid Mass Transit System Project". Asian Development Bank.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Expo Centre Lahore". Lahore Expo.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan". BRDB.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد); Text "BRDB" ignored (مدد); Text "BRDB" ignored (مدد) - ↑ Ahsan, Ali (23 December 2010). "A history of football in Pakistan – Part III". DAWN.COM.
- ↑ "Lahore Marathon Website". Lahoremarathon.com.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد) - ↑ "Lahore soon to get a Sports City". Lahore Metblogs.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(مدد)
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- Pages using infobox settlement with bad settlement type
- Articles containing Punjabi (Western)-language text
- Articles containing Urdu-language text
- Coordinates on Wikidata
- CS1 errors: unsupported parameter
- CS1 errors: generic title
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- CS1 errors: generic name
- سڀئي مقالا نامڪمل حوالن سان
- نامڪمل حوالن وارا مقالا from August 2026
- Articles with invalid date parameter in template
- CS1 errors: requires URL
- CS1 errors: URL
- CS1 errors: unrecognized parameter
- CS1 errors: archive-url
- پاڪستان جا شهر
- پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا
- پنجاب جا شهر (پاڪستان)
- پنجاب، پاڪستان
- پنجاب، پاڪستان جا شهر
- شهر
- لاهور
- لاهور ضلعي جون آباد جڳھون
- وڏا شهر
- ٽٽل فائيل ڳنڍڻن وارا صفحا
- حوالن ۾ چُڪَ وارا صفحا