مواد ڏانھن هلو

بابل

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان

بابل

عشتار دروازي جو نقل

Lua error in ماڊيول:Location_map at line 526: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Near East" does not exist.

تاريخي سڃاڻپ
قسم وسندي
تهذيبون سوميري، اڪادي، اموري، ڪاسي، آشوري، ڪلداني، هخامنشي، هيليني، پارٿي، ساساني، خلافتون

جاگرافيائي ڄاڻ
هنڌ حله، بابل محافظو، عراق
علائقو ميسوپوٽيميا
جاگرافيائي بيهڪ 32°32′33″N 44°25′16″E / 32.54250°N 44.42111°E / 32.54250; 44.42111

تعمير ۽ آثار
تعمير ٿيو ت. 2200 BC
ويران ٿيو ت. 1000 AD
موجوده حالت کنڊر

ماپ ۽ پکيڙ
پکيڙ 9 km2 (3.5 sq mi)

آثارِ قديمه جي تحقيق
آثارِ قديمه جا ماهر هرمز رسام، رابرٽ ڪولڊيوي، طه باقر، جديد عراقي آشوريات جا ماهر

بابل (/ˈbæbɪlɒn/ bab-IL-on) هڪ قديم شهر هو، جيڪو ڏاکڻي ميسوپوٽيميا ۾ هيٺئين فرات درياهه جي ڪناري تي، موجوده حله، عراق جي حدن اندر، اڄوڪي بغداد کان اٽڪل 85 ڪلوميٽرs (53 ميلs) ڏکڻ ۾ واقع هو. بابل بابلي سلطنت جي اڪادي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقي جو مکيه ثقافتي ۽ سياسي مرڪز هو. ان جي حڪمرانن قديم زماني ۾ ٻه اهم سلطنتون قائم ڪيون: 19هين کان 16هين صدي ق.م. واري قديم بابلي سلطنت ۽ 7هين کان 6هين صدي ق.م. واري نئين بابلي سلطنت. بابل ٻين سلطنتن، جهڙوڪ هخامنشي سلطنت، جي علائقائي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. بابل قديم ويجهو اوڀر جي سڀ کان اهم شهري مرڪزن مان هڪ هو، تان جو هيليني دور دوران ان جو زوال شروع ٿيو. ان جي ويجهو ٻين قديم ماڳن ۾ ڪش، بورسيپا، دل بت ۽ ڪوٿا شامل آهن.

بابل جا لٽڪندڙ باغ ۽ بابل جون ديوارون ٻئي قديم دنيا جي ستن عجوبن ۾ شمار ڪيا ويندا هئا. روايت موجب اهي باغ لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان 1ع تائين موجود هئا، پر ڪجهه عالمن انهن جي تاريخي وجود تي شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجود ڪنهن به بابلي متن ۾ انهن جو ذڪر نٿو ملي.[2][3]

هڪ ننڍڙي شهر طور بابل جو سڀ کان پراڻو معلوم ذڪر اڪادي سلطنت جي بادشاهه شار-ڪالي-شري (2217–2193 ق.م.) جي دور جي هڪ مٽيءَ جي تختي تي ملي ٿو.[4] ان وقت بابل هڪ مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز هو، پر نه ته هڪ آزاد رياست هو ۽ نه ئي ڪو وڏو شهر؛ اهو رڳو اڪادي سلطنت جو هڪ ننڍڙو شهر هو. اڪادي سلطنت جي خاتمي کان پوءِ ڪجهه ڏهاڪن تائين ڏاکڻي ميسوپوٽيميا تي گوتي گهراڻي جي حڪومت رهي، جنهن کان پوءِ اور جو ٽيون گهراڻو سڄي ميسوپوٽيميا، بابل سميت، تي حڪمران ٿيو.

ٻي هزارين ق.م. جي شروعات ۾ هي شهر هڪ ننڍڙي آزاد شهري رياست جو حصو بڻيو. اموري بادشاهه حمورابي 18هين صدي ق.م. ۾ قديم بابلي سلطنت قائم ڪئي. هن بابل کي هڪ وڏي شهر ۾ تبديل ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو بادشاهه قرار ڏنو. ڏاکڻي ميسوپوٽيميا بابلونيا جي نالي سان مشهور ٿي ۽ بابل علائقي جي مقدس شهر جي حيثيت ۾ نپور کان اڳتي نڪري ويو. حمورابي جي پٽ سمسو ايلونا جي دور ۾ سلطنت ڪمزور ٿي وئي ۽ بابل ڊگهن عرصن تائين آشورين، ڪاسين ۽ ايلام جي حڪمراني هيٺ رهيو. آشورين پاران بابل کي تباهه ڪرڻ ۽ پوءِ ٻيهر تعمير ڪرڻ کان پوءِ، اهو 626 کان 539 ق.م. تائين مختصر عرصي واري نئين بابلي سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. نئين بابلي سلطنت جي خاتمي کان پوءِ شهر ترتيبوار هخامنشي، سلوقي، پارٿي، رومي، ساساني ۽ مسلم سلطنتن جي حڪمراني هيٺ آيو. شهر ۾ انساني آباديءَ جو آخري معلوم ثبوت 11هين صدي عيسويءَ جو آهي، جڏهن ان کي ”بابل جو ننڍڙو ڳوٺ“ سڏيو ويو.

اندازو لڳايو ويو آهي ته بابل ت. 1770 – c. 1670 BC دوران دنيا جو سڀ کان وڏو شهر هو، ۽ وري ت. 612 – c. 320 BC دوران پڻ دنيا جو سڀ کان وڏو شهر رهيو. ممڪن آهي ته اهو دنيا جو پهريون شهر هو، جنهن جي آبادي 200,000 کان وڌي وئي،[5] جڏهن ته شهر جو علائقو لڳ ڀڳ 900 ha (3.5 sq mi) هو.[6][7] بابل بابت ڄاڻ جا مکيه ذريعا—ماڳ جي کوٽائي، ميسوپوٽيميا جي ٻين هنڌن تان مليل ميخي خط وارن متنن ۾ حوالا، بائيبل ۾ ذڪر، هيروڊوٽس ۽ ٻين ڪلاسيڪي ليکڪن جون وضاحتون، ۽ ڪٽيسياس ۽ بيروسس جي ڪم جا ثانوي خلاصا—قديم شهر جي هڪ اڻپوري ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان تضاد رکندڙ تصوير پيش ڪن ٿا، ايتري قدر جو ڇهين صدي ق.م. ۾ شهر جي عروج واري دور بابت به مڪمل ڄاڻ موجود ناهي.[8]

يونيسڪو 2019ع ۾ بابل کي عالمي ورثو ماڳ طور تسليم ڪيو. هن ماڳ تي هر سال هزارين سياح اچن ٿا، جن مان لڳ ڀڳ سڀ عراقي هوندا آهن.[9][10] مقامي تعميراتي سرگرميون تيزيءَ سان وڌي رهيون آهن، جنهن سبب قديم کنڊرن تي قبضي ۽ انهن جي حدن ۾ تعمير جو خطرو وڌي رهيو آهي.[11][12]

نالا

[سنواريو]
بابل جو نقشو، جنهن ۾ اهم علائقا ۽ موجوده دور جا ڳوٺ ڏيکاريل آهن

Babylon جو هِجي وارو روپ ڪوئني يوناني جي Babylṓn (Βαβυλών) جو لاطيني روپ آهي، جيڪو مقامي Akkadian: 𒆍𒀭𒊏𒆠, romanized: Bābilim, lit. 'ديوتا يا ديوتائن جو دروازو' مان نڪتل آهي.[13] ميخي خط ۾ ان جي هِجي KÁ.DIG̃IR.RAKI آهي، جيڪا سوميري اصطلاح Kan dig̃irak سان مطابقت رکي ٿي.[14] سميري نشاني 𒆍 (ڪا) ”دروازي“ لاءِ علامتي نشان آهي، دنگير جي معنيٰ ”ديوتا“ آهي، جڏهن ته سميري لفظ 𒊏 (را) لفظ دگير جي پڇاڙي (-r) کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ اضافت وارو پڇاڙڪو - اڪ اچي ٿو. آخري ميخي خط ۾ 𒆠 (ڪي) هڪ تعين ڪندڙ نشاني آهي، جيڪا ٻڌائي ٿي ته اڳين نشانين کي ڪنهن هنڌ جي نالي طور سمجهيو وڃي.

آرڪيبالڊ سيس 1870ع واري ڏهاڪي ۾ لکندي اهو نظريو پيش ڪيو ته سامي نالو اصل سوميري نالي جو ترجمو ڪري ورتل نالو هو.[15] تنهن هوندي به، ”ديوتا جو دروازو“ واري تشريح کي هاڻي وڌندڙ طور تي هڪ سامي لوڪ اشتقاق سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ اڻڄاتل اصل غير سامي ماڳ-نالي جي وضاحت لاءِ وجود ۾ آيو هو.[16] آءِ. جي. گيلب 1955ع ۾ دليل ڏنو ته اصل نالو بابيلا هو، جنهن جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد اڻڄاتل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ۾ اهڙن نالن وارا ٻيا هنڌ پڻ موجود هئا ۽ سوميري ماڳن جي نالن کي اڪادي ترجمن سان بدلائڻ جا ٻيا مثال نٿا ملن. هن نتيجو ڪڍيو ته اهو نالو بعد ۾ اڪادي باب-ئلي(m) ۾ تبديل ٿيو، جڏهن ته سوميري نالو ڪان ديگرڪ Kan-dig̃irak اصل نالو نه پر سامي لوڪ اشتقاق جو ترجمو هو.[17][13] سامي نالي جو ٻيهر سوميريءَ ۾ ترجمو ”نئين سوميري“ اور جي ٽئين گهراڻي جي دور ۾ ٿيو هوندو[18] (Bab-Il).

1932ع ۾ بابل

قديم لکت جي نوعيت جي بنياد تي شروعاتي گهراڻوي ٻئي دور (تقريباً 2700 ق.م.) سان منسوب چن جي پٿر جي هڪ ٽٽل نذراني واري لکت بابت تجويز ڪيو ويو آهي ته ان ۾ بابل جو نالو شامل آهي.[19] ان ۾ لکيل هو: "en5-[si] BAR.KI.BAR dumu a-hu-ì-lum ̆lu-ì-lum-be-l[í] lú-ur-kù-bí dím é damar-utu mu-gub-am6". تجويز ڪيو ويو آهي ته اها اڪادي ٻولي ۾ آهي، جيتوڻيڪ اها لکت ان دور سان تعلق رکي ٿي جڏهن اڃا ان ٻوليءَ جي موجودگيءَ جا پڪا ثبوت نٿا ملن. ان ۾ هڪ اڻڄاتل حاڪم جو ذڪر آهي، جيڪو بار.ڪي.بار جو گورنر (ENSI) هو ۽ جنهن (ممڪن طور) مردوخ لاءِ هڪ مندر تعمير ڪرايو، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته هي شهر بابل ٿي سگهي ٿو.[20] شروعاتي گهراڻوي ٽئين دور ۾ نشانين جي جڳهه نسبتاً غير مقرر هئي، تنهنڪري KI نشاني کي تعين ڪندڙ نشاني سمجهي سگهجي ٿو ۽ شهر جو نالو بار.بار ٿي سگهي ٿو، جنهن جو ممڪن اچار بابار هو.[21] پال-الين بوليو تجويز ڪري ٿو ته اصل نالي جي معنيٰ ”چمڪندڙ“، ”روشن ٿيندڙ“ يا ”اڇو“ ٿي سگهي ٿي. ممڪن آهي ته ان کي بعد ۾ بابر پڙهيو ويو هجي ۽ پوءِ ر وينجن کي ل سان مٽائڻ سبب بابل بڻجي ويو هجي.[20] ان کي مردوخ ۽ بابل سان منسوب ڪرڻ کي شڪي سمجهيو وڃي ٿو.[13][22]

بابل شهر جو سڀ کان پراڻو نسبتاً پڪو ذڪر شار-ڪالي-شري جي هڪ سال-نالي مان ملي ٿو، جنهن ۾ KÁ.DINGIRki ۾ اننيتم ۽ ايلابا جي مندرن جي بنياد وجهڻ جو ذڪر آهي. هن هنڌ کي بابل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڪادي سلطنت (تقريباً 2334–2193 ق.م.) جي دور تائين لوڪ اشتقاق اڳ ئي وڏي پيماني تي مشهور ٿي چڪو هو.[13] تنهن هوندي به، نالي جو اصل روپ (Babbar/Babbir) وسري نه ويو هو، جيئن اور جي ٽئين گهراڻي واري دور ۾ صوتياتي هِجي ba-ab-bí-lum مان ظاهر ٿئي ٿو،[23] جڏهن ته ڪاسي دور ۾ پامبل ۽ بابل جهڙيون هِجيون پڻ ملن ٿيون.[21]

بابل شهر لاءِ هڪ ٻيو ثابت ٿيل هِجي وارو روپ TIN.TIR.KI آهي، جيڪو قديم بابلي دور ۾ ٿورڙي تعداد ۾ ملي ٿو، پر گهڻو ڪري ان جون بعد واري نئين بابلي دور جون نقلون معلوم آهن، ۽ پهرين هزارين ق.م. ۾ اهو وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو.[20] پهرين هزارين ق.م. ۾ E.KI وارو هِجي وارو روپ پڻ ملي ٿو.[24][20]

عبراني بائيبل ۾ اهو نالو بابيل (ھيبرو: בָּבֶל, romanized: Bāḇel؛ Classical Syriac: ܒܒܠ, romanized: Bāḇēl، Imperial Aramaic: בבל Bāḇel؛ ۽ عربي: بَابِل Bābil) جي صورت ۾ اچي ٿو. Genesis 11:9 ۾ ان جي معنيٰ ”مونجهارو“ بيان ڪئي وئي آهي، جنهن کي فعل bilbél (בלבל، ”منجهائڻ“) سان ڳنڍيو ويو آهي.[25] جديد انگريزي فعل to babble، جنهن جي معنيٰ ”بيوقوفيءَ، جوش يا منجهيل نموني ڳالهائڻ“ آهي، کي عام طور هن نالي مان نڪتل سمجهيو ويندو آهي، پر ٻنهي جي وچ ۾ ڪو سڌو اشتقاقي تعلق موجود ناهي.[26]

ڪجهه مثالن ۾ قديم دستاويزن ”بابل“ جو نالو ٻين شهرن لاءِ پڻ استعمال ڪيو آهي، جن ۾ بابل جي اثر هيٺ آيل بورسيپا ۽ آشورين پاران بابل جي تباهي کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ نينوا پڻ شامل آهن.[27][28]

آثار قديمه

[سنواريو]
1905ع ۾ بابل جي کنڊرن جو نقشو، جنهن ۾ مختلف هنڌن ۽ ڳوٺن جا نالا ڏيکاريل آهن

جديد سياحن جا احوال پڙهي، مون کي اميد هئي ته بابل جي ماڳ تي مون کي حقيقت ۾ جيڪي شيون مليون، تن کان ڪجهه وڌيڪ به ملندو ۽ ڪجهه گهٽ به. گهٽ ان ڪري، جو مون سڄن کنڊرن جي حيرت انگيز پکيڙ، يا انهن جي ڪجهه حصن جي جسامت، مضبوطي ۽ بهترين حالت جو ڪو اندازو ئي نه لڳايو هو؛ ۽ وڌيڪ ان ڪري، جو مون سمجهيو هو ته بابل جي ڪيترين ئي اهم اڏاوتن جا ڪي نشان، ڀلي اهي ڪيترا به اڻپورا هجن، سڃاڻي سگهندس. مون تصور ڪيو هو ته آءٌ چوندس: ”هتي شهر جون ڀتيون هيون ۽ هن علائقي جي پکيڙ ضرور ايتري رهي هوندي. هتي محل بيٺل هو ۽ هي يقيناً بيلس جو منارو هو.“ — پر منهنجو اندازو مڪمل طور غلط نڪتو: چند الڳ الڳ دڙن جي بدران مون سڄي علائقي کي عمارتن جي آثارن سان ڍڪيل ڏٺو؛ ڪن هنڌن تي سرن جون ڀتيون حيرت انگيز حد تائين سلامت هيون، جڏهن ته ٻين هنڌن تي رڳو ملبي جي دڙن جو هڪ وسيع سلسلو هو، جن جون شڪليون، قسم ۽ پکيڙ ايتري غير واضح هئي، جو انهن بابت ڪو نظريو قائم ڪرڻ وارو ماڻهو حل نه ٿيندڙ مونجهاري ۾ پئجي وڃي ها.

ڪلاڊيس جي. رچ، بابل جي کنڊرن بابت يادداشت (1815ع)، ص 1–2.[29]

هي ماڳ لڳ ڀڳ 1,000 هيڪٽر (3+3⁄4 mi2) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 450 هيڪٽر (1+3⁄4 mi2) ڪيترن ڪلوميٽرن تائين پکڙيل شهر جي ڀتين جي اندر آهي. هتي ڪيترائي دڙا موجود آهن، جن مان سڀ کان نمايان قصر، مرڪيس (ميداني سطح کان 13 ميٽرs؛ 43 ft مٿي)، هوميرا، اشين-اسود، صحن، عمران ۽ بابل آهن.[30] فرات درياهه جي هڪ شاخ شط الحله هن ماڳ کي لڳ ڀڳ ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي؛ قديم زماني کان وٺي هن شاخ جو وهڪرو ڪجهه تبديل ٿي چڪو آهي. مقامي زيرزمين پاڻيءَ جي سطح وڌي وئي آهي، جنهن سبب هيٺين تهن جي کوٽائي ڏکي ٿي پئي آهي. نئين بابلي حڪمران نبوڪدنضر ٻئي (605–562 ق.م.) جي دور ۾ پڪل سرن جي وڏي پيماني تي استعمال کان اڳ، بابل جون اڏاوتون گهڻو ڪري ڪچين سرن مان ٺاهيون وينديون هيون، جڏهن ته ڪڏهن ڪڏهن پڪل سرون يا ڏامر پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.[31]

  • قصر — جنهن کي محل يا قلعو پڻ چيو وڃي ٿو، نئين بابلي دور ۾ نبوڪدنضر ٻئي جي زگورات ايتمينانڪي جو هنڌ هو. اهو ماڳ جي مرڪز ۾ واقع آهي ۽ ميداني سطح کان 19 ميٽرs (62 ft) مٿي آهي.
  • عمران ابن علي — ماڳ جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع ۽ لڳ ڀڳ 22 ميٽرs (72 ft) اوچو آهي. هتي ايساگيلا واقع هو، جيڪو مردوخ جو مندر هو ۽ ان ۾ ايا ۽ نابو جون عبادتگاهون پڻ هيون.
  • هوميرا — ماڳ جي اولهندي پاسي ڳاڙهي رنگ جو هڪ دڙو آهي. هيليني دور جا گهڻا آثار هتي موجود آهن. زگورات ايتمينانڪي جا گهڻا باقيات، 331 ق.م. ۾ سڪندر اعظم پاران ان کي ڊاهڻ کان پوءِ، هتي ڍير ڪيا ويا هئا.[32]
  • بابل — ماڳ جي اترئين ڇيڙي تي لڳ ڀڳ 25 ميٽرs (82 ft) اوچو دڙو آهي. قديم زماني کان وٺي ان جون سرون لٽجنديون رهيون آهن. هتي نبوڪدنضر جو تعمير ڪرايل هڪ محل موجود هو.

بعد وارين کوٽاين، ڦرلٽ ۽ نئين سر اڏاوت سبب جرمن کوٽائي ڪندڙن پاران اصل ۾ ماپيل انهن دڙن جي اوچائي گهٽجي وئي آهي.

کوٽايون

[سنواريو]

ڪلاڊيس رچ، جيڪو بغداد ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ ڪم ڪندو هو، 1811–12ع ۾ ۽ وري 1817ع ۾ بابل ۾ کوٽايون ڪيون.[33][34][35] ڪئپٽن رابرٽ مگنان 1827ع ۾ مختصر طور ماڳ جي جاچ ڪئي. 1829ع ۾ هن بابل جو هڪ نقشو مڪمل ڪيو، جنهن ۾ ڪيترن ڳوٺن جا هنڌ پڻ ڏيکاريل هئا.[36][37] وليم لوفٽس 1849ع ۾ هتي آيو.[38] آسٽن هينري ليئرڊ 1850ع ۾ مختصر دوري دوران ڪجهه آزمائشي کوٽايون ڪيون، پر پوءِ ماڳ ڇڏي ڏنو.[39][40]

قرنه سانحي جو هنڌ، جتي 1855ع ۾ فريسنيل مهم سان تعلق رکندڙ نوادرات جون سوين پيتيون گم ٿي ويون
”سڪندر جو بابل ۾ داخل ٿيڻ“، شارل لو برن جي 1665ع جي تصوير، جنهن ۾ سڪندر اعظم کي بابل شهر ۾ بنا مزاحمت داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي؛ شهر کي اڳ ۾ موجود هيليني اڏاوتي فن سان تصور ڪيو ويو آهي.

فلجنس فريسنيل، جوليس اوپرٽ ۽ فيليڪس ٿامس 1852ع کان 1854ع تائين بابل ۾ وڏي پيماني تي کوٽايون ڪيون.[41][42] سندن ڪم جو وڏو حصو قرنه سانحي ۾ ضايع ٿي ويو، جڏهن مئي 1855ع ۾ هڪ مال بردار ٻيڙي ۽ چار ٻيڙيون دجله درياهه ۾ ٻڏي ويون.[43] انهن تي مختلف کوٽائي مهمن مان حاصل ٿيل نوادرات جون 200 کان وڌيڪ پيتيون رکيل هيون، جڏهن القرنه ڀرسان دجله درياهه جي ڦورن انهن تي حملو ڪيو.[44][45] عثماني اختيارين ۽ بغداد ۾ برطانوي ريزيڊنسيءَ جي مدد سان ٿيل بچاءَ جي ڪوششن کان پوءِ، مئي 1856ع ۾ لڳ ڀڳ 80 پيٽين جي برابر سامان هڪ ٻيڙيءَ تي چاڙهي لو آور موڪليو ويو.[46][43] فريسنيل مهم جا تمام ٿورا نوادرات فرانس پهچي سگهيا.[43][44][41] دجله مان گم ٿيل نوادرات واپس حاصل ڪرڻ جون بعد واريون ڪوششون، جن ۾ 1971–72ع جي هڪ جاپاني مهم پڻ شامل هئي، گهڻي ڀاڱي ناڪام رهيون.[46]

قديم بابل، ميسوپوٽيميا، عراق ۾ جلوس واري رستي جون اصل سرون.

هينري راولنسن ۽ جارج سمٿ 1854ع ۾ هتي مختصر عرصي لاءِ ڪم ڪيو.[47] ايندڙ کوٽائي برطانوي عجائب گهر جي طرفان هرمز رسام ڪئي. ڪم 1879ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1882ع تائين جاري رهيو؛ ان جو هڪ اهم سبب ماڳ تي وڏي پيماني تي ٿيندڙ ڦرلٽ هئي. نوادرات جي ڳولا لاءِ صنعتي پيماني تي کوٽائي ڪندي رسام وڏي تعداد ۾ ميخي خط واريون تختيون ۽ ٻيون شيون هٿ ڪيون. ان دور ۾ عام طور استعمال ٿيندڙ هن جارحاڻي کوٽائي واري طريقي آثار قديمه جي حوالي ۽ تهن کي نمايان نقصان پهچايو.[48][49] رسام جي کوٽائي شروع ٿيڻ کان اڳ ئي 1876ع ۾ ڪيتريون تختيون بازار ۾ اچي چڪيون هيون.[50]

قديم بابل، ميسوپوٽيميا، عراق ۾ جلوس واري رستي جي ٻنهي پاسن تي مشخشو ۽ جهنگلي ڍڳن جون تصويرون.

جرمن مشرقي سوسائٽي جي هڪ ٽيم رابرٽ ڪولڊيوي جي اڳواڻيءَ ۾ بابل ۾ پهرين سائنسي آثار قديمه جي کوٽائي ڪئي. اهو ڪم 1899ع کان 1917ع تائين روزانو جاري رهيو. ڪولڊيوي لاءِ هڪ وڏو مسئلو پڪل سرن جي وڏي پيماني تي کوٽائي ۽ کڻڻ هو، جيڪا 19هين صديءَ ۾ شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ گهڻو ڪري نبوڪدنضر ٻئي جي دور جون سرون استعمال ڪيون وينديون هيون. ان وقت هنديہ بند سميت مختلف تعميراتي منصوبن لاءِ سرن حاصل ڪرڻ خاطر کوٽايون جاري هيون.[51] کوٽائيءَ جو بنيادي ڌيان مردوخ جي مندر، ان ڏانهن ويندڙ جلوس واري رستي ۽ شهر جي ڀت تي هو.[52][53][54][55][56][57]

اشتر دروازي جي حصن ۽ هٿ آيل سوين تختين سميت ڪيترائي نوادرات جرمني موڪليا ويا، جتي ڪولڊيوي جي ساٿي والٽر آندريا انهن کي برلن جو قديم ويجهي اوڀر وارو عجائب گهر ۾ نمائش لاءِ ٻيهر جوڙي تيار ڪيو.[58][59] ڪولڊيوي مهم قديم بابلي دور جا نوادرات پڻ هٿ ڪيا.[60] انهن ۾ 967 مٽيءَ جون تختيون شامل هيون، جن مان 564 وچئين بابلي دور جون هيون؛ اهي خانگي گهرن ۾ محفوظ هيون ۽ انهن ۾ سوميري ادب ۽ لغوي دستاويز شامل هئا.[50] 1917ع ۾ اڳتي وڌندڙ برطانوي فوجن جي اچڻ کان اڳ جرمن آثار قديمه جا ماهر اتان هليا ويا، ۽ ايندڙ سالن دوران وري ڪيتريون ئي شيون گم ٿي ويون.[50]

جرمن آثار قديمه جو ادارو 1956ع ۾ هينرش جي. لينزن ۽ 1962ع ۾ هانس يورگ شمڊ جي اڳواڻيءَ ۾ وڌيڪ ڪم ڪيو، جنهن دوران ماڳ جي هيليني، پارٿي، ساساني ۽ عربي دورن جي تهن تي ڪم ڪيو ويو. لينزن جو ڪم بنيادي طور هيليني ناٽڪ گهر سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شمڊ مندر-زگورات ايتمينانڪي تي ڌيان ڏنو.[61][62][63]

1974ع ۾ ماڳ جو ارضياتي نقشابندي وارو سروي ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 1977ع ۾ وچ اوڀر ۽ ايشيا لاءِ تورين آثار قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائي مرڪز ۽ عراقي-اطالوي آثار قديمه جي سائنسن واري اداري پاران اهم يادگارن جي تهن واري بيهڪ جو جائزو ۽ قديم پاڻيءَ جي سطحن تي ٻيهر غور ڪيو ويو.[64] ان ڪم جو بنيادي مقصد پراڻي جرمن معلومات جي ٻيهر جائزي مان پيدا ٿيل مسئلن کي واضح ڪرڻ هو. 1987–1989ع دوران وڌيڪ ڪم بابل جي شو-انا شهري حصي ۾ اشهارا ۽ نينورتا جي مندرن جي چوڌاري مرڪوز رهيو.[65][66][67]

بابل ۾ ڪيتريون ئي عراقي کوٽايون پڻ ٿيون آهن، جن مان سڀ کان پهرين 1938ع ۾ ٿي. 1979ع کان 1981ع تائين نينما مندر، اشتر مندر ۽ ڏاکڻي محل ۾ کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم ڪيو ويو.[68][69][70][71][72][73] 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن دوران وقت بوقت کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم جاري رهيو.[74]

بابل ۾ بحاليءَ جي ڪوششن دوران عراق جي نوادرات ۽ ورثي واري سرڪاري اداري وڏي پيماني تي تحقيق، کوٽائي ۽ ماڳ جي صفائي ڪئي، پر انهن آثار قديمه جي سرگرمين بابت تفصيلي مواد محدود پيماني تي شايع ٿيو آهي.[75][76] جديد دور جي سڀني کوٽاين مان مليل ڄاتل تختين مان گهڻيون اڃا تائين شايع نه ٿيون آهن.[50]

ذريعا

[سنواريو]
ليونارڊ وليم ڪنگ پاران K. 8532 ٽڪري جي تصوير، جيڪو خانداني تواريخ جو هڪ حصو آهي ۽ ان ۾ بابل جي حڪمرانن کي سندن گهراڻن موجب درج ڪيو ويو آهي

بابل بابت معلومات جا مکيه ذريعا—ماڳ جي پنهنجي آثار قديمه واري کوٽائي، ميسوپوٽيميا جي ٻين هنڌن تان مليل ميخي خط وارن متنن ۾ حوالا، بائيبل ۾ ذڪر، ٻين ڪلاسيڪي لکڻين، خاص ڪري هيروڊوٽس جون وضاحتون، ۽ ڪٽيشياس ۽ بيروسس جي ڪمن تي ٻڌل ٻئي هٿ جا بيان—قديم شهر جي هڪ اڻپوري ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان متضاد تصوير پيش ڪن ٿا، ايتري قدر جو ڇهين صدي ق.م. ۾ شهر جي عروج واري دور بابت پڻ اهڙي صورتحال آهي.[8] ڪيترن ڪلاسيڪي مورخن بابل جو بيان ڪيو ۽ ممڪن آهي ته انهن مان ڪجهه ان جو دورو پڻ ڪيو هجي؛ انهن ۾ ڪٽيشياس، هيروڊوٽس، ڪوئنٽس ڪرٽيس روفس، اسٽرابو ۽ ڪليٽارخس شامل آهن. انهن بيانن جي درستگي مختلف آهي ۽ انهن مان ڪجهه مواد سياسي مقصدن کان متاثر هو، تنهن هوندي به اهي اهم معلومات فراهم ڪن ٿا.[77]

قديم بابل بابت تاريخي ڄاڻ کي ٻين هنڌن تان مليل ڪتبي وارن آثارن کي گڏ ڪري سمجهڻو پوي ٿو، جن ۾ اوروڪ، نيپور، سيپار، ماري ۽ هارادوم شامل آهن.

شروعاتي حوالا

[سنواريو]
بابل ۾ سرن جون اڏاوتون، 2016ع

هڪ ننڍڙي شهر طور بابل جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ذڪر اڪدي سلطنت جي حڪمران شار-ڪالي-شاري (2217–2193 ق.م.) جي دور جي هڪ مٽيءَ جي تختي تي ملي ٿو. ٽين هزاري ق.م. جي پڇاڙيءَ واري اڪدي ۽ سوميري ادب ۾ پڻ بابل شهر جا حوالا ملن ٿا. انهن مان سڀ کان شروعاتي حوالن مان هڪ تختي اڪدي بادشاهه شار-ڪالي-شاري پاران بابل ۾ انونيتم ۽ ايلابا لاءِ نون مندرن جا بنياد وجهڻ جو بيان ڪري ٿي. بابل جو ذڪر اور جي ٽئين گهراڻي جي انتظامي دستاويزن ۾ پڻ ملي ٿو، جيڪو جنس جي صورت ۾ محصول وصول ڪندو هو ۽ هڪ اينسي کي مقامي گورنر مقرر ڪندو هو.[13][78]

نام نهاد وائڊنر تواريخ (جنهن کي ABC 19 پڻ چيو وڃي ٿو) موجب، اڪد جو سارگون، مختصر تاريخ بندي موجب ت. 23rd century BC ۾، بابل کي ”اڪد جي سامهون“ تعمير ڪرايو هو (ABC 19:51). هڪ بعد واري تواريخ موجب سارگون ”بابل جي کڏ جي مٽي کوٽي ۽ اڪد جي ڀرسان بابل جهڙو هڪ ٻيو شهر ٺاهيو“ (ABC 20:18–19). وان ڊي ميروپ تجويز ڏني آهي ته اهي ذريعا اڪد جي سارگون بدران گهڻو پوءِ واري نئين آشوري سلطنت جي آشوري بادشاهه سارگون ٻئي ڏانهن اشارو ڪري سگهن ٿا.[28]

ڪلاسيڪي تاريخ بندي

[سنواريو]

ڪٽيشياس، جنهن جو حوالو ڊايوڊورس سڪيولس ۽ جارج سنسيلس جي ڪرونوگرافيا ۾ ڏنو ويو آهي، دعويٰ ڪئي ته هن کي بابلي دستاويزي ذخيرن جي مسودن تائين رسائي حاصل هئي، جن موجب بابل جو بنياد 2286 ق.م. ۾ ان جي پهرين بادشاهه بيلس جي حڪمرانيءَ دوران پيو.[79] اهڙو ئي انگ بيروسس جي لکڻين ۾ پڻ ملي ٿو، جنهن پليني موجب،[80] لکيو ته بابل ۾ فلڪياتي مشاهدا فورونيوس جي يوناني دور کان 490 سال اڳ شروع ٿيا هئا، جنهن موجب اها تاريخ 2243 ق.م. ٿئي ٿي. بازنطيم جو اسٽيفنس لکيو ته بابل، ليسبوس جو هيلانيڪس پاران ٽراءِ جي گهيري لاءِ ڏنل تاريخ (1229 ق.م.) کان 1002 سال اڳ تعمير ٿيو هو، جنهن حساب سان بابل جو بنياد 2231 ق.م. ۾ پيو هوندو.[81] اهي سڀ تاريخون بابل جي بنياد کي 23هين صدي ق.م. ۾ رکن ٿيون. تنهن هوندي به، انهن ڪلاسيڪي بيانن، جيڪي ميخي خط واري دور کان پوءِ جا آهن، سان مطابقت رکندڙ ميخي خط جا دستاويز اڃا تائين نه مليا آهن.

تاريخ

[سنواريو]
رات جي راڻي وارو سنگتراش. هن شڪل کي جنس ۽ محبت جي بابلي ديوي عشتار جو هڪ روپ سمجهيو وڃي ٿو.

بابل جو سڀ کان پراڻو تصديق ٿيل ذڪر ٽين هزاري ق.م. جي پڇاڙيءَ جو آهي، جڏهن اڪدي حڪمران شار-ڪالي-شاري جي حڪومت هئي؛ سندس سالن جي نالن مان هڪ ۾ بابل ۾ ٻن مندرن جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو. بابل تي سلطنت طرفان هڪ اينسي (گورنر) حڪومت ڪندو هو. ڄاتل گورنرن مان ابا، ارشي-اخ، ايتور-ايلم، مورتيلي، اناباتال ۽ پوزور-توتو شامل هئا. ان کان پوءِ سومو-لا-ايل جي دور تائين شهر بابت ڪا ڄاڻ نٿي ملي. لڳ ڀڳ 1950 ق.م. کان پوءِ ڏکڻ ۾ اوروڪ ۽ لارسا ۾ اموري بادشاهتون ظاهر ٿيون.[22]

پراڻو بابلي دور

[سنواريو]
نقشو، جنهن ۾ 1792 ق.م. ۾ حمورابي جي تخت نشينيءَ ۽ 1750 ق.م. ۾ سندس وفات وقت بابلي سلطنت جو علائقو ڏيکاريل آهي
پراڻي بابلي دور جي استواني مهر، هيماتائٽ مان ٺهيل. هيءَ مهر غالباً سيپار جي ڪنهن ڪارخاني ۾ (مٿئين نقشي ۾ بابل کان اٽڪل 65 km يا 40 mi اتر طرف) حمورابي جي حڪمرانيءَ دوران يا ان کان ٿورو اڳ ٺاهي وئي هئي.[82] ان ۾ بادشاهه کي سج جي ديوتا شماش آڏو هڪ جانور جي قرباني پيش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.
مٿئين استواني مهر جي لائين اسڪين ڪئميرا سان ورتل تصوير، جنهن کي مهر جي ڇاپ جهڙو ڏيکارڻ لاءِ ابتو ڪيو ويو آهي

هڪ بابلي بادشاهن جي فهرست موجب، بابل ۾ اموري حڪمراني (ت. 19th or 18th century BC) هڪ سردار سومو-ابوم سان شروع ٿي، جنهن پاڙيسري شهري رياست ڪازالو کان آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سومو-لا-ايل، جنهن جون تاريخون ممڪن آهي ته سومو-ابوم جي دور سان همعصر هجن، کي عام طور پهرئين بابلي گهراڻي جو باني سمجهيو وڃي ٿو. ٻنهي کي بابل جون ڀتيون تعمير ڪرائڻ جو سهرو ڏنو وڃي ٿو. بهرحال، دستاويزن ۾ سومو-لا-ايل جي فوجي ڪاميابين جو ذڪر ملي ٿو، جن بابل لاءِ علائقائي اثر رسوخ جو دائرو قائم ڪيو.[83]

شروعات ۾ بابل هڪ ننڍڙي شهري رياست هئي ۽ ان جي چوڌاري تمام ٿورو علائقو ان جي قبضي هيٺ هو. پهرين چئن اموري حڪمرانن بادشاهه جو لقب اختيار نه ڪيو. وڌيڪ پراڻين ۽ طاقتور رياستن ايلام، ايسن ۽ لارسا جي مقابلي ۾ بابل جي حيثيت گهٽ هئي، جيستائين لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ اهو حمورابي جي مختصر عرصي واري سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. حمورابي (r. 1792–1750

ق.م.) بابليا جي قانونن کي حمورابي جو قانون جي صورت ۾ مرتب ڪرائڻ لاءِ مشهور آهي. هن ڏکڻ ميسوپوٽيميا جي سڀني اهم شهرن ۽ شهري رياستن، جن ۾ ايسن، لارسا، اور، اوروڪ، نيپور، لگاش، ايريدو، ڪش، اداب، ايشنونا، اڪشڪ، شوروپاڪ، باد-تبيرا، سيپار ۽ گيرسو شامل هئا، کي فتح ڪري هڪ بادشاهت ۾ گڏ ڪيو، جنهن تي بابل مان حڪومت ڪئي ويندي هئي. حمورابي اوڀر ۾ ايلام ۽ اتر اولهه ۾ ماري ۽ ايبلا جي بادشاهتن تي پڻ حملو ڪري کين فتح ڪيو.

حمورابي جي حڪمرانيءَ کان پوءِ سڄي ڏکڻ ميسوپوٽيميا کي بابليا جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ان دور کان بابل، نيپور ۽ ايريدو جي جاءِ وٺي ڏکڻ ميسوپوٽيميا جو اهم مذهبي مرڪز بڻجي ويو. حمورابي جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت غير مستحڪم ٿي وئي. ميسوپوٽيميا جو انتهائي ڏاکڻو حصو الڳ ٿي ويو ۽ مقامي سامونڊي سرزمين جو گهراڻو قائم ٿيو، جڏهن ته ايلامين اوڀر ميسوپوٽيميا جا علائقا قبضي ۾ ورتا. اموري گهراڻو بابل ۾ اقتدار ۾ رهيو، پر بابل ٻيهر هڪ ننڍڙي شهري رياست بڻجي ويو. شهر جي تباهيءَ کان پوءِ ڪاسي علائقي تي حاوي ٿي ويا. پراڻي بابلي دور جي متنن ۾ اڪثر شماش، سيپار جي سج ديوتا، کي اعليٰ ديوتا طور ۽ مردوڪ کي سندس پٽ طور بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ مردوڪ جو درجو وڌايو ويو ۽ شماش جو گهٽايو ويو، جيڪو شايد بابل جي وڌندڙ سياسي طاقت جي عڪاسي ڪري ٿو.[13]

وچيون بابلي دور

[سنواريو]

1595 ق.م. ۾،[lower-alpha 1] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته حتي سلطنت جي حڪمران مورشيلي پهرئين، بابل جي پهرئين گهراڻي جي آخري حڪمران سامسو-ديتانا جي 31 سالن واري حڪمرانيءَ دوران ڪنهن وقت شهر کي لٽيو. اهو نتيجو لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ واري ٽيليپينو اعلان جي هن جملي تي ٻڌل آهي: ”ان کان پوءِ هن بابل ڏانهن پيش قدمي ڪئي، بابل کي تباهه ڪيو، حوري فوجن کي شڪست ڏني ۽ بابل جا قيدي ۽ مال متاع هاتوسا کڻي آيو.“[84] اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته بابل جا مذهبي مجسما، جن ۾ مردوڪ جو مجسمو پڻ شامل هو، خانا جي بادشاهت ڏانهن کڻي ويا هئا، پر هاڻي اگوم-ڪاڪريمي ڪتبي واري ماخذ کي عام طور گهڻو پوءِ جي دور جي جعلسازي سمجهيو وڃي ٿو.[85] ان کان پوءِ ڪاسي گهراڻو بابل شهر ۾ اقتدار ۾ آيو ۽ ان جو نالو ڪاردونياش رکيو؛ هن گهراڻي جي حڪمراني 435 سال، يعني 1160 ق.م. تائين هلي.

ڪاسي دور ۾ بابل ڪمزور ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪاسي بابل، ميتاني خلاف پنهنجي اٺين مهم کان پوءِ مصر جي فرعون ٿوتموس ٽئين کي خراج ڏيڻ شروع ڪيو.[86] نيٺ ڪاسي بابل اتر ۾ وچين آشوري سلطنت (1365–1053 ق.م.) جي تابع ٿي ويو، جڏهن ته اوڀر ۾ ايلام پڻ اثرانداز هو؛ ٻئي طاقتون شهر تي قبضي لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون.

1155 ق.م. تائين آشورين ۽ ايلامين جي لڳاتار حملن ۽ علائقن جي الحاق کان پوءِ ڪاسين کي بابل جي اقتدار تان هٽايو ويو. ان کان پوءِ پهريون ڀيرو ڏکڻ ميسوپوٽيميا جي هڪ اڪدي گهراڻي حڪومت ڪئي. تنهن هوندي به بابل ڪمزور ۽ آشوري بالادستيءَ هيٺ رهيو. ان جا غير اثرائتا مقامي بادشاهه اولهه سامي پرڏيهي آبادڪارن جي نون لهرن کي روڪي نه سگهيا؛ انهن ۾ 11هين صدي ق.م. ۾ شام جي ريگستانن مان ايندڙ آرامي ۽ سوتي ۽ آخرڪار 9هين صدي ق.م. ۾ ڪلدي شامل هئا، جيڪي بابليا ۾ داخل ٿيا ۽ اتان جا علائقا پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ لڳا. 11هين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ آرامين ٿوري عرصي لاءِ بابل تي حڪومت پڻ ڪئي.

آشوري دور

[سنواريو]
آشور جو سناحيريب پنهنجي بابلي جنگ دوران؛ نينوا ۾ سندس محل مان سنگتراش

نئين آشوري سلطنت (911–609 ق.م.) جي حڪمرانيءَ دوران بابليا مسلسل آشور جي بالادستي يا سڌي قبضي هيٺ رهيو. آشوري بادشاهه سناحيريب جي حڪمرانيءَ دوران بابليا مسلسل بغاوتن جي حالت ۾ رهيو، جن جي اڳواڻي مردوڪ-اپلا-ادينا ٻيون نالي هڪ سردار ايلامي اتحادين جي مدد سان ڪندو هو. اهي بغاوتون آخرڪار بابل شهر جي مڪمل تباهيءَ کان پوءِ ئي دٻايون ويون. 689 ق.م. ۾ شهر جون ڀتيون، مندر ۽ محلات ڊاهي پٽ ڪيا ويا ۽ انهن جو ملبو اراختو ۾ اڇلايو ويو، جيڪو قديم بابل جي ڏکڻ طرف واري سامونڊي علائقي سان لاڳاپيل هو. مذهبي مرڪز جي تباهيءَ ڪيترن ماڻهن کي صدمو پهچايو، ۽ پوءِ سناحيريب جو پنهنجي ٻن پٽن هٿان ديوتا نسروخ جي عبادت دوران قتل ٿيڻ کي ڪفاري جي عمل طور ڏٺو ويو.

نتيجي طور سندس جانشين اسرحدون پراڻي شهر کي ٻيهر تعمير ڪرائڻ ۾ جلدي ڪئي ۽ سال جي ڪجهه حصي لاءِ ان کي پنهنجي رهائشگاهه بڻايو. سندس وفات کان پوءِ بابليا تي سندس وڏي پٽ، آشوري شهزادي شماش-شوم-اوڪين حڪومت ڪئي، جنهن آخرڪار 652 ق.م. ۾ پنهنجي ڀاءُ اشوربانيپال خلاف گهرو ويڙهه شروع ڪئي، جيڪو نينوا مان حڪومت ڪندو هو. شماش-شوم-اوڪين آشور خلاف ٻين قومن کان مدد ورتي، جن ۾ ايلام، فارس، ڏکڻ ميسوپوٽيميا جا ڪلدي ۽ سوتي، ۽ ميسوپوٽيميا جي ڏکڻ وارن ريگستانن ۾ رهندڙ ڪنعاني ۽ عرب شامل هئا.

هڪ ڀيرو ٻيهر آشورين بابل جو گهيرو ڪيو، بک سبب شهر کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو ۽ ان جي اتحادين کي شڪست ڏني. اشوربانيپال ”صلح جي رسم“ ملهائي، پر بيل جا ”هٿ وٺڻ“ جي رسم ادا ڪرڻ جي جرئت نه ڪئي. ڪندالانو نالي هڪ آشوري گورنر کي شهر جو حڪمران مقرر ڪيو ويو. اشوربانيپال بابل مان متن پڻ گڏ ڪرايا ته جيئن انهن کي نينوا ۾ پنهنجي وسيع ڪتبخاني ۾ شامل ڪري سگهي.[50]

نئين بابلي سلطنت

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نئين بابلي سلطنت
نبوڪدنضر ٻئي جي حڪمرانيءَ جي دور جو هڪ ميخي خط وارو استوانو، جنهن ۾ نابوپولاسر پاران ايتمينانڪي زگورات جي تطهير ۽ ٻيهر تعمير جي يادگيري بيان ٿيل آهي.[87]
پرگامون عجائب گهر، برلن ۾ عشتار دروازي جي ٻيهر تعمير ڪيل سنگتراش جو تفصيلي حصو
برلن جي پرگامون عجائب گهر ۾ نيري ٽائيلن واري عشتار دروازي جي ٻيهر تعمير، جيڪو بابل جو اتر وارو داخلي دروازو هو. ان جو نالو محبت ۽ جنگ جي ديوي عشتار تان رکيو ويو هو. ديوتا مردوڪ جون علامتون، ڍڳا ۽ اژدها، دروازي کي سينگاريندا هئا.

نابوپولاسر جي دور ۾ بابل آشوري حڪمرانيءَ کان آزاد ٿيو ۽ اتحادي مادي-بابلي فوجن 626 ق.م. کان 609 ق.م. جي وچ ۾ آشوري سلطنت کي تباهه ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح بابل نئين بابلي سلطنت، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪلدي سلطنت پڻ چيو وڃي ٿو، جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.[88][89]

بابل جي آزادي بحال ٿيڻ سان اڏاوتي سرگرمين جو هڪ نئون دور شروع ٿيو، خاص ڪري نابوپولاسر جي پٽ نبوڪدنضر ٻئي (604–561 ق.م.) جي حڪمرانيءَ دوران.[90] نبوڪدنضر شاهي علائقي جي مڪمل نئين سر تعمير جو حڪم ڏنو، جنهن ۾ ايتمينانڪي زگورات ۽ عشتار دروازو جي تعمير پڻ شامل هئي؛ عشتار دروازو بابل جي چوڌاري موجود اٺن دروازن مان سڀ کان نمايان هو. عشتار دروازي جي ٻيهر تعمير ڪيل صورت برلن جي پرگامون عجائب گهر ۾ موجود آهي.

نبوڪدنضر کي بابل جا لٽڪندڙ باغ تعمير ڪرائڻ جو سهرو پڻ ڏنو وڃي ٿو، جيڪي قديم دنيا جي ستن عجوبن مان هڪ شمار ٿيندا هئا. چيو وڃي ٿو ته اهي باغ هن پنهنجي وطن لاءِ اداس رهندڙ زال اميٽس لاءِ ٺهرايا هئا. باغ حقيقت ۾ موجود هئا يا نه، اهو اڃا تڪراري مسئلو آهي. جرمن آثار قديمه جي ماهر رابرٽ ڪولڊيوي جو خيال هو ته هن انهن جا بنياد ڳولي لڌا هئا، پر ڪيترائي مورخ انهن جي هنڌ بابت متفق ناهن. اسٽيفني ڊيلي دليل ڏنو آهي ته لٽڪندڙ باغ حقيقت ۾ آشوري گاديءَ واري شهر نينوا جي ويجهو واقع هئا.[91]

نبوڪدنضر جو نالو يهودين جي بابلي جلاوطني سان پڻ مشهور طور ڳنڍيل آهي، جيڪا سلطنت کي پرامن ۽ قابو ۾ رکڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ طريقي جو نتيجو هئي؛ اهو طريقو آشورين پڻ استعمال ڪيو هو، جنهن تحت فتح ڪيل علائقن جي نسلي گروهن کي وڏي انگ ۾ لڏائي سلطنت جي مرڪزي علائقن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.[92] عبراني بائيبل موجب، هن يروشلم کي فتح ڪري سليمان جو مندر تباهه ڪيو ۽ يهودين کي بابل ڏانهن جلاوطن ڪيو. ان شڪست جو ذڪر بابلي تواريخن ۾ پڻ درج ٿيل آهي.[93][94]

فارسي فتح

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بابل جو زوال

539 ق.م. ۾ نئين بابلي سلطنت فارس جي بادشاهه سائرس اعظم هٿان اوپيس جي جنگ نالي فوجي مقابلي کان پوءِ ختم ٿي وئي. بابل جون ڀتيون ناقابلِ تسخير سمجهيون وينديون هيون. شهر ۾ داخل ٿيڻ جو واحد رستو يا ته ان جي ڪيترن دروازن مان ڪنهن هڪ وسيلي يا فرات درياهه مان هو. پاڻيءَ هيٺ ڌاتوءَ جون ڄاريون لڳل هيون، جيڪي درياهه جي پاڻيءَ کي شهر جي ڀتين مان وهڻ ڏينديون هيون، پر ٻاهرين ماڻهن جي داخلا کي روڪينديون هيون. فارس وارن درياهه وسيلي شهر ۾ داخل ٿيڻ جو منصوبو ٺاهيو. بابل جي هڪ قومي جشن دوران سائرس جي فوجن مٿئين وهڪري وٽ فرات درياهه جو رخ ڦيرائي ڇڏيو، جنهن سان پاڻيءَ جي سطح گهٽجي وئي ۽ سائرس جا سپاهي درياهه جي پيٽ مان شهر ۾ داخل ٿي ويا. فارسي فوج شهر جي ٻاهرين علائقن تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن ته شهر جي مرڪز ۾ رهندڙ بابلي ماڻهن جي اڪثريت کي گهڻي دير تائين شهر ۾ گهڙڻ جي خبر ئي نه پئي. هن واقعي جو تفصيلي احوال هيروڊوٽس ڏنو آهي.[95][77]

هيروڊوٽس هڪ کاهي، ڏامر سان ڳنڍيل انتهائي اوچي ۽ ويڪري ڀت، ان جي مٿان اڏاوتن ۽ شهر جي هڪ سئو دروازن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته بابلي ماڻهو پڳون پائيندا ۽ خوشبو استعمال ڪندا هئا، پنهنجن مئلن کي ماکيءَ ۾ دفن ڪندا هئا، مذهبي رسم طور جسم فروشي ڪندا هئا ۽ انهن مان ٽي قبيلا رڳو مڇي کائيندا هئا. هڪ سئو دروازن واري بيان کي هومر ڏانهن اشارو سمجهي سگهجي ٿو. 1883ع ۾ آرچيبالڊ هينري سيس جي راءِ کان پوءِ هيروڊوٽس جي بابل بابت بيان کي گهڻي ڀاڱي بابل جي حقيقي سفر جو مستند احوال سمجهڻ بدران يوناني لوڪ روايت قرار ڏنو ويو. تنهن هوندي به، تازو ڊيلي ۽ ٻين عالمن هيروڊوٽس جي بيان کي سنجيدگيءَ سان وٺڻ جي تجويز ڏني آهي.[95][96]

هخامنشي فوج ۾ هڪ بابلي سپاهي، ت. 470 BC، خشايارشا پهرئين جو مقبرو

عبراني بائيبل جي ٻئي تواريخ 36 موجب، سائرس بعد ۾ هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت قيد ڪيل قومن، جن ۾ يهودي پڻ شامل هئا، کي پنهنجن وطنن ڏانهن واپس وڃڻ جي اجازت ڏني وئي. سائرس جي استواني تي موجود متن کي روايتي طور بائيبل جي عالمن هن پاليسيءَ جي تائيدي شاهدي سمجهيو آهي؛ پر ان تشريح تي اختلاف آهي،[ڪنهن موجب؟] ڇاڪاڻ ته متن ۾ رڳو ميسوپوٽيميا جي مقدس هنڌن جو ذڪر آهي ۽ يهودين، يروشلم يا يهوديا جو ڪو ذڪر ناهي.

سائرس ۽ ان کان پوءِ فارسي بادشاهه دارا پهرئين جي دور ۾ بابل نائين ستراپي (ڏکڻ ۾ بابليا ۽ اتر ۾ اٿورا) جي گاديءَ جو هنڌ هجڻ سان گڏ علم ۽ سائنسي ترقيءَ جو مرڪز پڻ بڻيو. هخامنشي فارس ۾ قديم بابلي فلڪيات ۽ رياضي جي علمن کي ٻيهر هٿي ملي ۽ بابلي عالمن تارن جي جهرمٽن جا نقشا مڪمل ڪيا. شهر هخامنشي سلطنت جو انتظامي مرڪز بڻيو ۽ ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين اهميت برقرار رکيائين. هن دور سان لاڳاپيل ڪيترين اهم آثار قديمه جي دريافتن سان ان زماني بابت وڌيڪ ڄاڻ حاصل ٿي آهي.[97][98]

شروعاتي فارسي بادشاهن مردوڪ جي مذهبي رسمن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو سڀ کان اهم ديوتا هو، پر دارا ٽئين جي حڪمرانيءَ تائين حد کان وڌيڪ محصولن ۽ ڪيترين جنگين جي بار سبب بابل جي اهم مندرن ۽ واهن جي حالت خراب ٿي وئي ۽ ڀرپاسي وارو علائقو غير مستحڪم ٿيڻ لڳو. بغاوت جون ڪيتريون ڪوششون ٿيون ۽ 522 ق.م. ۾ (نبوڪدنضر ٽيون)، 521 ق.م. ۾ (نبوڪدنضر چوٿون) ۽ 482 ق.م. ۾ (بيل-شيماني ۽ شماش-ايريبا) مقامي بابلي بادشاهن ٿوري عرصي لاءِ آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. تنهن هوندي به، اهي بغاوتون جلد دٻايون ويون ۽ بابل ٻن صدين تائين فارسي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، تان جو 331 ق.م. ۾ سڪندر اعظم شهر ۾ داخل ٿيو.

هيليني دور

[سنواريو]

آڪٽوبر 331 ق.م. ۾ فارسي سلطنت جي آخري هخامنشي بادشاهه دارا ٽئين کي گوگاميلا جي جنگ ۾ قديم مقدونيائي حڪمران سڪندر اعظم جي فوجن شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ بابل تي قبضو ڪيو ويو. سڪندر جي دور ۾ بابل ٻيهر علم ۽ واپار جي مرڪز طور ترقي ڪئي. تنهن هوندي به، 323 ق.م. ۾ نبوڪدنضر جي محل ۾ سڪندر جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت سندس جرنيلن، يعني ديادوخي، ۾ ورهائجي وئي ۽ جلد ئي ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگيون شروع ٿي ويون. هن دور جي گهڻي حصي ۾ بابل سلوقي سلطنت ۾ شامل رهيو ۽ ان جي اهميت ڪجهه گهٽجي وئي، پر شهر آباد ۽ سرگرم رهيو.[99]

فارسي حڪمرانيءَ جي بحالي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو بابليا#فارسي بابليا

پارٿي ۽ ساساني سلطنتن جي دور ۾ بابل، آشور وانگر، انهن فارسي سلطنتن جو صوبو رهيو ۽ اها حالت لڳ ڀڳ نَو صدين تائين، 650ع کان پوءِ تائين جاري رهي.[100] جيتوڻيڪ 116ع ۾ ٽريجن ٿوري عرصي لاءِ بابل تي قبضو ڪري ان کي نئين فتح ڪيل ميسوپوٽيميا صوبي ۾ شامل ڪيو، پر سندس جانشين هيڊرين فرات درياهه جي اوڀر واريون فتحون ڇڏي ڏنيون ۽ درياهه ٻيهر رومي سلطنت جي اوڀر واري سرحد بڻجي ويو.[101]

تنهن هوندي به، بابل پنهنجي ثقافت ۽ آبادي برقرار رکي. اتان جا ماڻهو آرامي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڳالهائيندا هئا ۽ پنهنجي وطن کي بابل سڏيندا رهيا. سندن ثقافت جا مثال يهوديت جي بابلي تلمود، غناسي مندائي مذهب، عيسائيت جي اوڀر سرياني رسم ۽ ماني مت ۾ ملن ٿا، جيڪو ماني قائم ڪيو هو. عيسائيت پهرين ۽ ٻي صدي عيسويءَ ۾ ميسوپوٽيميا ۾ پهتي ۽ بابل اوڀر جي ڪليسيا جي هڪ بشپ جو مرڪز رهيو، ايتري قدر جو ابتدائي مسلم فتحن کان پوءِ به ڪجهه عرصي تائين اها حيثيت برقرار رهي. بابل جي کوٽاين مان پارٿي، ساساني ۽ عرب دور جا سڪا ملڻ پڻ هتي آباديءَ جي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿو.[102]

مسلم فتح

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو فارس جي مسلم فتح
بابل جا کنڊر

ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري ميسوپوٽيميا کي وڌندڙ مسلم سلطنت فتح ڪيو ۽ اتي مسلمان آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اسلامي ٿيڻ جو دور شروع ٿيو. بابل هڪ صوبي جي حيثيت ۾ ختم ٿي ويو ۽ آرامي ٻولي توڙي اوڀر جي ڪليسيا واري عيسائيت آهستي آهستي حاشيي تي هلي وئي. ابن حوقل (10هين صدي) ۽ عرب عالم القزويني (13هين صدي) بابل (بابِل) کي هڪ ننڍڙي ڳوٺ طور بيان ڪيو آهي.[103] قزويني هڪ کوهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ”دانيال جو قيد خانو“ سڏيو ويندو هو ۽ موڪلن دوران عيسائي ۽ يهودي ان جي زيارت ڪندا هئا.[ڪهڙو؟] عمران ابن علي جي قبر ۽ زيارتگاهه تي مسلمان ويندا هئا.[when?]

وچئين دور جي عربي لکڻين موجب، بابل سرون ڪڍڻ لاءِ مشهور هنڌ هو،[50] جيڪي بغداد کان بصري تائين شهرن جي اڏاوت ۾ استعمال ٿينديون هيون.[104]

ڪيترن ئي موقعن تي يورپي سياح شهر جو اصل هنڌ ڳولي نه سگهيا يا فلوجه کي ئي بابل سمجهي ويٺا. 12هين صديءَ جو سياح بنيامين توديلا وارو بابل جو ذڪر ڪري ٿو، پر اهو واضح ناهي ته هو واقعي اتي ويو هو يا نه. ٻين بغداد کي ”بابل“ يا ”نئون بابل“ سڏيو ۽ علائقي ۾ ڏٺل مختلف اڏاوتن کي بابل جو منارو قرار ڏنو.[105] پيئٽرو ڊيلا والي 17هين صديءَ ۾ بابل جي بابِل ڳوٺ جو سفر ڪيو ۽ اتي ڏامر سان ڳنڍيل پڪل ۽ سڪل مٽيءَ جي سرن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو.[104][106]

جديد دور

[سنواريو]
بابل جو شينهن

ارڙهين صديءَ ۾ بابل ڏانهن سياحن جي آمد وڌي وئي، جن ۾ ڪارستن نيبور ۽ پيئر-جوزف ڊي بوشان شامل هئا؛ ان سان گڏ شهر جي ويڪرائي ڦاڪ جي ماپ پڻ ڪئي وئي.[107] بوشان جو احوال، جيڪو 1792ع ۾ انگريزي ترجمي ۾ ڇپيو، برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني کي بغداد ۽ بصري ۾ پنهنجن نمائندن کي ميسوپوٽيميا جا قديم آثار حاصل ڪري لنڊن موڪلڻ جون هدايتون ڏيڻ تي آماده ڪيو.[108]

1905ع تائين بابل ۾ ڪيترائي ڳوٺ موجود هئا، جن مان هڪ قويرش هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 200 گهر هئا ۽ اهو قديم اندرين شهري ڀتين جي اندر واقع هو. 1899ع کان 1917ع تائين جرمن مشرقي سوسائٽيءَ جي کوٽاين دوران مزدورن جي ضرورت سبب ڳوٺ جي آبادي وڌي.[حوالو گهربل]

عراقي حڪومت

[سنواريو]

1921ع ۾ جديد عراقي رياست جي قيام کان وٺي بابل جو ماڳ عراق جو ثقافتي اثاثو رهيو آهي. هن ماڳ کي سرڪاري تحفظ ڏنو ويو ۽ برطانوي انتظام هيٺ عراقي بادشاهت طرفان هتي کوٽايون ڪرايون ويون؛ بعد ۾ عراق جي هاشمي بادشاهت ۽ ان جي جانشين رياستن، يعني عرب وفاق، عراقي جمهوريه، بعثي عراق (جنهن جو سرڪاري نالو پڻ عراقي جمهوريه هو) ۽ عراق جي جمهوريه، پڻ هن ماڳ سان لاڳاپيل ڪم جاري رکيو. بابلي تصويرون وقت بوقت عراقي پوسٽ ڪارڊن ۽ ٽپال ٽڪلين تي ظاهر ٿينديون رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ عشتار دروازي ۽ نينماخ مندر جون نقل اڏاوتون ماڳ تي تعمير ڪيون ويون.[109]

1930ع ۾ تعمير ڪيل نقلي دروازي جو اندريون منظر

فيبروري 1978ع ۾ صدام حسين جي اڳواڻيءَ هيٺ عراق جي بعثي حڪومت ”بابل جي آثار قديمه جي بحاليءَ وارو منصوبو“ شروع ڪيو، جنهن تحت قديم شهر جي کنڊرن مٿان ان جي ڪيترن حصن کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو. انهن ۾ نبوڪدنضر جو ڏاکڻو محل شامل هو، جنهن ۾ 250 ڪمرا، پنج اڱڻ ۽ 30-ميٽر (98 ft) اوچو داخلي محراب هو. منصوبي تحت جلوس واري رستي، بابل جي شينهن ۽ شهر جي هيليني دور ۾ ٺهيل هڪ ناٽڪ گهر کي پڻ مضبوط ڪيو ويو. 1982ع ۾ حڪومت ستن سڪن جو هڪ مجموعو جاري ڪيو، جنهن تي بابل جون مشهور علامتون ڏيکاريل هيون. سيپٽمبر 1987ع ۾ بابل بين الاقوامي ميلو منعقد ڪيو ويو ۽ ان کان پوءِ 1990ع ۽ 1991ع کان سواءِ 2002ع تائين هر سال هي ميلو منعقد ٿيندو رهيو، جنهن جو مقصد هن بحاليءَ واري ڪم کي نمايان ڪرڻ هو. بابل جي لٽڪندڙ باغن ۽ اور جي زگورات جي تجويز ڪيل نئين سر تعمير ڪڏهن به عمل ۾ نه آئي.[110][109][111]

حسين کنڊرن جي داخلي دروازي تي پنهنجي ۽ نبوڪدنضر جي تصوير لڳرائي ۽ نبوڪدنضر جي طرز تي ڪيترين سرن تي پنهنجو نالو لکرائي ڇڏيو. هڪ عام ڪتبو هن ريت هو: ”هي صدام حسين، نبوڪدنضر جي پٽ، عراق جي عظمت لاءِ تعمير ڪرايو.“ حسين جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ اهي سرون گڏ ڪندڙن لاءِ گهربل شيون بڻجي ويون.[112] اهڙا منصوبا نينوا، نمرود، آشور ۽ الحضر ۾ پڻ ڪيا ويا، جن جو مقصد عرب ڪاميابين جي عظمت ڏيکارڻ هو.[113]

1980ع واري ڏهاڪي ۾ حسين قويرش ڳوٺ کي مڪمل طور هٽرائي اتان جي رهواسين کي بي دخل ڪيو.[114][115] بعد ۾ هن ان علائقي ۾ ڪجهه قديم کنڊرن مٿان زگورات جهڙي اهرامي طرز ۾ هڪ جديد محل تعمير ڪرايو، جنهن کي صدام ٽڪري سڏيو ويو. 2003ع ۾ هن بابل مٿان ڪيبل ڪار هلائڻ جو منصوبو ٺاهيو هو، پر 2003ع ۾ عراق تي حملي سبب اهو منصوبو روڪجي ويو.[حوالو گهربل]

آمريڪي ۽ پولش قبضي هيٺ

[سنواريو]
بابل جي تحفظ بابت ورلڊ مانيومينٽس فنڊ جي وڊيو

2003ع ۾ عراق تي حملي کان پوءِ بابل جي چوڌاري علائقو آمريڪا جي فوجن جي قبضي هيٺ آيو، جنهن کي سيپٽمبر 2003ع ۾ پولش فوجن حوالي ڪيو ويو.[116] پهرئين بحري مهماتي دستي جي جنرل جيمس ٽي. ڪانوي جي ڪمان هيٺ آمريڪي فوجن تي عراق جنگ دوران قديم بابلي کنڊرن تي هيلي ڪاپٽر لهڻ جي جاءِ ۽ ٻين سهولتن سميت ”ڪيمپ الفا“ نالي فوجي اڏو ٺاهڻ تي تنقيد ڪئي وئي. آمريڪي فوجون ڪجهه عرصي تائين ماڳ تي موجود رهيون ۽ آثار قديمه جي رڪارڊ کي ناقابل تلافي نقصان پهچائڻ جا الزام مٿن لڳا. برٽش ميوزيم جي ويجهي اوڀر واري شعبي جي رپورٽ ۾ جان ڪرٽس بيان ڪيو ته آثار قديمه واري ماڳ جا ڪجهه حصا هيلي ڪاپٽرن جي لهڻ لاءِ ميدان ۽ ڳرين گاڏين جي بيهارڻ لاءِ جايون ٺاهڻ خاطر هموار ڪيا ويا. ڪرٽس قابض فوجن بابت لکيو:

انهن عشتار دروازي، جيڪو قديم دور جي سڀ کان مشهور يادگارن مان هڪ آهي، کي نمايان نقصان پهچايو [...] آمريڪي فوجي گاڏين 2,600 سال پراڻين سرن جي فرش کي چيڀاٽي ڇڏيو، آثار قديمه جا ٽڪرا سڄي ماڳ تي پکڙجي ويا، قديم تهن ۾ 12 کان وڌيڪ کاهيون کوٽيون ويون ۽ فوجي زمين هموار ڪرڻ وارن منصوبن مستقبل جي سائنسدانن لاءِ ماڳ کي آلوده ڪري ڇڏيو.[117]

هڪ آمريڪي فوجي ترجمان دعويٰ ڪئي ته انجنيئرنگ وارن ڪمن بابت ”بابل عجائب گهر جي سربراهه“ سان صلاح مشورو ڪيو ويو هو.[118] عراقي رياستي آثار قديمه ۽ ورثي واري بورڊ جي سربراهه ڊوني جارج چيو ته هن ”گندگي کي درست ڪرڻ ۾ ڏهاڪا لڳندا“ ۽ هن پولش فوجن تي ماڳ کي ”خوفناڪ نقصان“ پهچائڻ تي تنقيد ڪئي.[119][120] پولينڊ 2004ع ۾ شهر کي عراقي اختيارين حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ بابل جي آثار قديمه واري ماڳ جي تحفظ جي حالت بابت رپورٽ تيار ڪرائي، جيڪا ڊسمبر 2004ع جي هڪ گڏجاڻيءَ ۾ پيش ڪئي وئي.[110] 2005ع ۾ ماڳ عراقي ثقافت واري وزارت حوالي ڪيو ويو.[116]

اپريل 2006ع ۾ پهرئين بحري مهماتي دستي جي اڳوڻي چيف آف اسٽاف ڪرنل جان ڪولمين پنهنجي ڪمان هيٺ فوجي اهلڪارن سبب ٿيل نقصان تي معافي وٺڻ جي آڇ ڪئي. هن اهو پڻ دعويٰ ڪيو ته آمريڪي موجودگي ٻين لٽيرن پاران ممڪن طور ٿيندڙ ان کان به وڌيڪ نقصان کي روڪيو هو.[121] اپريل 2006ع جي هڪ مضمون موجب گڏيل قومن جي عملدارن ۽ عراقي اڳواڻن بابل کي بحال ڪري ثقافتي مرڪز بڻائڻ جو منصوبو ٺاهيو هو.[122][123]

ٻه عجائب گهر ۽ هڪ ڪتب خانو، جن ۾ قديم شين جون نقلون، مقامي نقشا ۽ رپورٽون رکيل هيون، لٽيا ۽ تباهه ڪيا ويا.[124]

2005ع ۾ ورتل بابل جي کنڊرن جو وسيع منظر
بابل جي کنڊرن جو وسيع منظر، 2005ع

موجوده دور

[سنواريو]
بابل ۾ هڪ دروازو، 2017ع

مئي 2009ع ۾ بابل جي صوبائي حڪومت ماڳ کي ٻيهر سياحن لاءِ کوليو. 2017ع ۾ 35,000 کان وڌيڪ ماڻهن هن ماڳ جو دورو ڪيو.[9] شهر جي ٻاهرين ڀت مان هڪ تيل جي پائيپ لائين گذري ٿي.[125][126] جولاءِ 2019ع ۾ بابل جي ماڳ کي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو ويو.[10]

قديم شهر جي ٻاهرين ڀتين جي حد اندر بابل ۾ هزارين ماڻهو رهن ٿا ۽ انهن جي اندر ۽ چوڌاري آباد وسنديون تعميراتي پابندين وارن قانونن باوجود ”تيزيءَ سان ڳتيل ۽ گهاٽن ڳوٺن مان پکڙيل مضافاتي آبادين ۾ تبديل ٿي رهيون آهن“.[37][115] جديد ڳوٺن ۾ زوير اولهه، سنجار ڳوٺ، قويرش ۽ الجمجمه شامل آهن، جن مان پهريان ٻه معاشي لحاظ کان نسبتاً بهتر آهن.[127] اڪثر رهواسي بنيادي طور روزاني اجرت تي ڪم ڪن ٿا يا الحله ۾ سرڪاري نوڪريون ڪن ٿا. ڪجهه ماڻهو کجورون، کٽا ميوا، انجير، چوپائي مال لاءِ چارو ۽ محدود مقدار ۾ وڪري لاءِ فصل پوکين ٿا، پر رڳو زمين مان ٿيندڙ آمدني ڪنهن خاندان جي گذر سفر لاءِ ڪافي ناهي.[115] سنجار ڳوٺ ۾ شيعا ۽ سني ٻئي مسلمان رهن ٿا ۽ ٻنهي فرقن جون مسجدون موجود آهن.[115]

رياستي آثار قديمه ۽ ورثي وارو بورڊ بابل جي آثار قديمه واري ماڳ جي تحفظ جو مکيه ذميوار ادارو آهي. آثار قديمه ۽ ورثي واري پوليس ان جي مدد ڪري ٿي ۽ ماڳ تي مستقل موجودگي برقرار رکي ٿي. ورلڊ مانيومينٽس فنڊ پڻ تحقيق ۽ تحفظ جي ڪم ۾ شامل آهي. رياستي آثار قديمه ۽ ورثي واري بورڊ جي صوبائي انسپيڪٽريٽ جو مرڪزي دفتر قديم اندرين شهري ڀتين جي حد اندر اوڀر پاسي واقع آهي. هن علائقي ۾ اداري جا ڪيترائي ملازم ۽ سندن خاندان سرڪاري رعايتي رهائشگاهن ۾ رهن ٿا.

ثقافتي اهميت

[سنواريو]
نيورمبرگ ڪرانيڪل ۾ 1493ع جو ڪاٺي ڇاپو، جنهن ۾ بابل جو زوال ڏيکاريل آهي
19هين صديءَ جي مصور وليم سمپسن جي تصوير ”بابل جون ڀتيون ۽ بيل جو مندر (يا بابل)“، جيڪا شروعاتي آثار قديمه جي تحقيقن کان متاثر هئي

ميسوپوٽيميا ۾ جديد آثار قديمه جي کوٽاين کان اڳ بابل جي اصل صورت گهڻي ڀاڱي هڪ راز هئي ۽ اولهه جا مصور عام طور ان کي قديم مصري، ڪلاسيڪي يوناني ۽ پنهنجي دور جي عثماني ثقافت جي گڏيل صورت طور پيش ڪندا هئا.[128]

بابل جي تاريخي اهميت ۽ بائيبل ۾ ان جي ذڪر سبب مختلف ٻولين ۾ ”بابل“ لفظ هڪ وڏي، مصروف ۽ گهڻ ثقافتي شهر جي عام تصور لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو آهي. ان جا ڪجهه مثال هي آهن:

  • بابل جو لفظ ريگي موسيقيءَ ۾ راستافاري عقيدي جي هڪ تصور طور استعمال ٿئي ٿو، جتي ان مان مراد ماديت پسند سرمائيداري دنيا يا سامراجي برائيءَ جي ڪا به صورت ورتي وڃي ٿي. راستافاري عقيدي موجب بابل دنيا جي ماڻهن، خاص طور آفريقي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهن، جو استحصال ۽ مٿن ظلم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. راستافاري عقيدي ۾ اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته بابل گانجا پيئڻ تي پابندي لڳائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدي موجب هي مقدس ٻوٽو ذهن کي سچائيءَ لاءِ کولي ٿو.[129]
  • بابل 5 — هڪ سائنسي افسانوي سلسلو آهي، جنهن جي ڪهاڻي مستقبل جي هڪ خلائي اسٽيشن تي ٻڌل آهي، جيڪا ڪيترين مختلف ثقافتن وچ ۾ واپاري ۽ سفارتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿي. هن سلسلي جون ڪيتريون ڪهاڻيون مختلف سماجن ۽ ثقافتن جي گڏ ٿيڻ، اختلافن جو احترام ڪرڻ ۽ هڪٻئي سان وڙهڻ يا تعصب ۽ شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ بدران هڪٻئي کان سکڻ جي موضوعن تي ٻڌل آهن.[حوالو گهربل]
  • بابل اي.ڊي. جي ڪهاڻي مستقبل ۾ ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ نيويارڪ شهر ۾ پيش اچي ٿي.[غير بنيادي ذريعو جي ضرورت آهي]
  • بابيلوناس، جنهن جو لٿوينيائي نالو ”بابل“ جي معنيٰ رکي ٿو، لٿوينيا ۾ هڪ جائداد جي ترقيءَ وارو منصوبو آهي.[130]
  • ”بابل“ ليڊي گاگا جو هڪ گيت آهي، جنهن ۾ افواهن ۽ گپ شپ جي موضوع تي ڳالهائڻ لاءِ قديم بائيبلي موضوعن جا اشارا استعمال ڪيا ويا آهن.[غير بنيادي ذريعو جي ضرورت آهي]
  • ايٽرنلز (2021ع) ۾ بابل کي پنهنجي عروج واري دور ۾ ڏيکاريو ويو آهي، جتي فلم جي عنوان واري مخلوق جي ٽولي کي شهر جي حفاظت ڪندي ۽ ان جي ترقيءَ ۾ مدد ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.

بائيبلي روايت

[سنواريو]

Genesis 10:10 ۾ بابل بابت بيان آهي ته ان جو بنياد نمرود اوروڪ، اڪد ۽ شايد ڪالنيه سان گڏ شنعار ۾ وڌو هو. (”ڪالنيه“ کي هاڻي ڪڏهن ڪڏهن خاص نالي بدران ”اهي سڀ“ واري جملي طور ترجمو ڪيو وڃي ٿو.) پيدائش جي باب 11 ۾ هڪ ٻي روايت ڏنل آهي، جنهن موجب هڪ ئي ٻولي ڳالهائيندڙ گڏيل انساني نسل شنعار ڏانهن لڏي آيو ۽ اتي هڪ شهر ۽ منارو، يعني بابل جو منارو، اڏڻ شروع ڪيو. خدا انسانن کي سڄي زمين تي پکيڙي ۽ سندن ٻوليءَ ۾ مونجهارو پيدا ڪري مناري جي اڏاوت روڪي ڇڏي، جنهن کان پوءِ اهي هڪٻئي جي ٻولي سمجهي نه سگهيا.

عبراني بائيبل جي 2 Kings 20:12 ۽ Isaiah 39 موجب، يهودا جو بادشاهه حزقيا بيمار ٿيڻ کان پوءِ بابل جي بادشاهه بالادان کيس خط ۽ تحفا موڪليا. حزقيا وفد کي پنهنجا سڀ خزانا ڏيکاريا، جنهن کان پوءِ نبي يسعياه کيس چيو: ”ڏس، اهي ڏينهن اچڻ وارا آهن، جڏهن تنهنجي گهر ۾ جيڪو ڪجهه آهي ۽ جيڪو ڪجهه تنهنجي ابن ڏاڏن اڄ تائين گڏ ڪري رکيو آهي، سو سڀ بابل ڏانهن کنيو ويندو؛ خداوند فرمائي ٿو ته ڪجهه به باقي نه رهندو.“

Daniel 5 موجب نبي دانيال پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو بابل ۾ گذاريو. نبوڪدنضر پنهنجي خواب جي تعبير ٻڌائڻ تي دانيال کي سڄي بابل صوبي جو حڪمران مقرر ڪيو. ڪيترن سالن کان پوءِ بيلشضر هڪ دعوت منعقد ڪئي، جنهن دوران هڪ هٿ جون آڱريون ظاهر ٿيون ۽ ڀت تي ڪجهه لکي ويون. ان لکڻيءَ جي تعبير لاءِ دانيال کي گهرايو ويو، جنهن وضاحت ڪئي ته خدا بيلشضر جي بادشاهت جو خاتمو ڪري ڇڏيو آهي. ساڳئي رات بيلشضر مارجي ويو ۽ دارا مادي بادشاهت سنڀالي.

Isaiah 13:19 ۾ بابل بابت چيو ويو آهي: ”۽ بابل، بادشاهتن جي شان، ڪلدانين جي عظمت ۽ حسن، اهڙو ٿي ويندو جيئن خدا سدوم ۽ عموره کي تباهه ڪيو. اهو وري ڪڏهن به آباد نه ٿيندو ۽ نسل در نسل اتي ڪو نه رهندو؛ نه ڪو عرب اتي پنهنجو خيمو کوڙيندو ۽ نه ئي ڌنار اتي پنهنجا ڌڻ ويهاريندا.“ Jeremiah 50 ۾ بابل بابت چيو ويو آهي ته اهو ”آباد نه ٿيندو، پر مڪمل طور ويران ٿي ويندو“.

يهودي روايت ۾ بابل هڪ اهڙي ظالم طاقت جي علامت آهي، جنهن خلاف صالح مؤمنن کي جدوجهد ڪرڻي پوي ٿي.[حوالو گهربل] عيسائيت ۾ بابل دنيويت ۽ برائيءَ جي علامت آهي. ڪجهه نبوتن ۾ بابل جي بادشاهن کي علامتي طور لوسيفر سان ڳنڍيو ويو آهي. نبوڪدنضر ٻيون، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن نبونيدس سان خلط ملط ڪيو وڃي ٿو، هن روايت ۾ سڀ کان نمايان حڪمران طور ظاهر ٿئي ٿو.[131]

عيسائي بائيبل جو مڪاشفي جو ڪتاب بابل جو ذڪر ان وقت کان ڪيتريون ئي صديون پوءِ به ڪري ٿو، جڏهن شهر هڪ اهم سياسي مرڪز جي حيثيت وڃائي چڪو هو. هن ڪتاب ۾ شهر کي ”بابل جي ڪسبياڻي“ جي صورت ۾ شخصي روپ ڏنو ويو آهي، جيڪا ستن مٿن ۽ ڏهن سڱن واري قرمزي حيوان تي سوار آهي ۽ صالح ماڻهن جي رت سان مست ڏيکاري وئي آهي. مڪاشفاتي ادب جا ڪجهه عالم سمجهن ٿا ته نئين عهدنامي وارو ”بابل“ رومي سلطنت لاءِ استعمال ٿيل هڪ تحقير آميز متبادل نالو آهي.[132] ٻيا عالم تجويز ڪن ٿا ته مڪاشفي جي ڪتاب ۾ بابل جي علامتي معنيٰ رڳو پهرين صديءَ جي رومي سلطنت جي سڃاڻپ تائين محدود ناهي، پر ان کان وڌيڪ وسيع مفهوم رکي ٿي.[133]

بابل ۽ فن

[سنواريو]

پڻ ڏسو

[سنواريو]


حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 Edwards, I. E. S.; Gadd, C. J.; Hammond, N. G. L. (1981). Prolegomena and Prehistory. The Cambridge Ancient History. جلد 1 Part 1. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29821-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-05-19 تي محفوظ ڪيل. 2019-08-18 تي حاصل ڪيل.
  2. ↑ Finkel (1988) P.58.
  3. ↑ Finkel, Irving and Seymour, Michael (2008). Babylon: City of Wonders. London: British Museum Press. p. 52. ISBN 978-0-7141-1171-1.
  4. ↑ Beaulieu, Paul-Alain (2017). A History of Babylon, 2200 BC – AD 75. Blackwell History of the Ancient World. Wiley. p. 50. ISBN 978-1-119-45907-1. Retrieved 2022-08-27.
  5. ↑ Tertius Chandler. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census (1987), St. David's University Press ("etext.org". اصل نسخي مان 2008-02-11 تي محفوظ ڪيل. 2010-04-18 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ڳنڍڻو)). ISBN 0-88946-207-0. See تاريخي شهري آبادين جا انگ.
  6. ↑ Mieroop, Marc van de (1997). The Ancient Mesopotamian City. Oxford: Oxford University Press. ص. 95. ISBN 9780191588457. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-05-18 تي محفوظ ڪيل. 2015-06-20 تي حاصل ڪيل.
  7. ↑ Boiy, T. (2004). Late Achaemenid and Hellenistic Babylon. Orientalia Lovaniensia Analecta. جلد 136. Leuven: Peeters Publishers. ص. 233. ISBN 9789042914490. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2015-10-15 تي محفوظ ڪيل. 2015-06-20 تي حاصل ڪيل.
  8. 1 2 Seymour 2006, pp. 140–142.
  9. 1 2 Fordham, Alice (23 February 2021). "'It Was Like Magic': Iraqis Visit Babylon And Other Heritage Sites For 1st Time". NPR.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-02-23 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  10. 1 2 Davis, Nicola (5 July 2019). "Ancient city of Babylon heads list of new Unesco world heritage sites". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 5 July 2019 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Bringing Babylon back from the dead - CNN Video, 3 April 2013, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2022-01-07 تي محفوظ ڪيل, 2021-09-29 تي حاصل ڪيل
  12. ↑ Arraf, Jane (2021-02-06). "In Beleaguered Babylon, Doing Battle Against Time, Water and Modern Civilization". The New York Times (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0362-4331. اصل نسخو مان 2021-12-28 تي محفوظ ڪيل. 2021-09-29 تي حاصل ڪيل.
  13. 1 2 3 4 5 6 Wilfred G. Lambert, "Babylon: Origins"; in Cancik-Kirschbaum et al. (2011), pp. 71–76.
  14. ↑ Ernest A. Budge (1880). The history of Esarhaddon (son of Sennacherib) King of Assyria, B.C. 681–668;. Trübner & Co. ص. 135–136. OCLC 977799662.
  15. ↑ Sayce, Archibald Henry (1872). The Origin of Semitic Civilisation, Chiefly Upon Philological Evidence. Harrison and Sons. ص. 5. OCLC 459000074.
  16. ↑ Liane Jakob-Rost, Joachim Marzahn: Babylon, ed. Staatliche Museen zu Berlin. Vorderasiatisches Museum (Kleine Schriften 4), 2nd ed., Putbus 1990, p. 2
  17. ↑ Gelb, I. J. (1994). "The Name of Babylon". ۾ Hess, Richard S.; Tsumura, David Toshio (مرتب). I studied inscriptions from before the flood: ancient Near Eastern, literary, and linguistic approaches to Genesis 1–11. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns. ص. 266–269. ISBN 9780931464881. OCLC 31239619.
  18. ↑ Edzard, Dietz Otto (2004). Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen (جرمن ۾). Munich: Beck. ص. 121.
  19. ↑ Stephens, Ferris J. (1937). Votive and Historical Texts from Babylonia and Assyria. Yale Oriental Series. جلد IX. Yale University Press.
  20. 1 2 3 4 Beaulieu, Paul-Alain (2019). "What's in a Name? Babylon and its Designations throughout History". Journal of the Canadian Society for Mesopotamian Studies 14. https://www.academia.edu/80043710.
  21. 1 2 Lambert, W. G. (1984). "Studies in Marduk". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 47 (1): 1–9. doi:10.1017/S0041977X00022102. ISSN 0041-977X. https://www.jstor.org/stable/618314.
  22. 1 2 Rients de Boer. "Beginnings of Old Babylonian Babylon: Sumu-Abum and Sumu-La-El." Journal of Cuneiform Studies, vol. 70, The American Schools of Oriental Research, 2018, pp. 53–86
  23. ↑ Koslova, N. (1998). "Eine syllabische Schreibung des Namens Babylon in einem Ur III-Text aus Umma". NABU: Nouvelles Assyriologiques Brèves et Utilitaire: 23–24. https://sepoa.fr/wp/wp-content/uploads/2023/04/NABU-1998-1.pdf.
  24. ↑ "ribo/babylon7". oracc.iaas.upenn.edu. اصل نسخو مان 2023-08-20 تي محفوظ ڪيل. 2023-08-20 تي حاصل ڪيل.
  25. ↑ Magnusson, Magnus (1977). BC: The Archaeology of the Bible Lands. BBC Publications. ص. 198–199.
  26. ↑ "babble". ليڪسيڪو برطانوي انگريزي لغت. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. اصل نسخو مان September 29, 2020 تي محفوظ ڪيل.
  27. ↑ Dalley, Stephanie (1994). "Nineveh, Babylon and the Hanging Gardens: Cuneiform and Classical Sources Reconciled". Iraq 56: 45–58. doi:10.2307/4200384. ISSN 0021-0889.
  28. 1 2 Dalley, Stephanie (18–22 July 2005). Babylon as a name for other cities including Nineveh (PDF). Proceedings of the 51st Rencontre Assyriologique Internationale. SAOC. جلد 62. ص. 25–33. OCLC 938410607. 11 April 2009 تي حاصل ڪيل.
  29. ↑ Seymour 2006, p. 175.
  30. ↑ Pedersen, Olof (2021). Babylon: The Great City (PDF). Zaphon. ISBN 978-3-96327-136-6.
  31. ↑ Da Riva, Rocío, "Urban Religion in First Millennium BCE Babylonia", in Naming and Mapping the Gods in the Ancient Mediterranean, pp. 763–790, 2022
  32. ↑ van de Mieroop, Marc, "Reading Babylon", American Journal of Archaeology, vol. 107, no. 2, pp. 257–75, 2003
  33. ↑ Claudius J. Rich, "Memoir on the Ruins of Babylon", 1815
  34. ↑ Claudius J. Rich, "Second memoir on Babylon; containing an inquiry into the correspondence between the ancient descriptions of Babylon, and the remains still visible on the site", 1818
  35. ↑ Claudius J. Rich, "Narrative of a journey to the site of Babylon in 1811", Posthumous compilation, 1839
  36. ↑ Mignan, Robert (1829). Travels in Chaldaea: Including a Journey from Bussorah to Bagdad, Hillah and Babylon, Performed on Foot in 1827. Henry Colburn and Richard Bentley. OCLC 1003963534.
  37. 1 2 World Monuments Fund (2015). Babylon Site Management Plan.
  38. ↑ Loftus, William Kennett (1857). Travels and researches in Chaldaea and Susiana: with an account of excavations at Warka, the "Erech" of Nimrod, and Shush, "Shushan the Palace" of Esther, in 1849-52. Robert Carter & Brothers.
  39. ↑ ايڇ. اي. ليئرڊ، "Discoveries among the Ruins of Nineveh and Babylon"، New York: Harper & Brothers, 1853
  40. ↑ ايڇ. وي. هلپريخت، "Exploration in the Bible Lands During the 19th Century"، Philadelphia: A. J. Holman and Company, 1903
  41. 1 2 Pillet, Maurice (1922). L'expédition scientifique et artistique de Mésopotamie et de Médie, 1851-1855 / Maurice Pillet,... (فرانسيسي ۾). Bibliothèque nationale de France: É. Champion (Paris). 2021-04-13 تي حاصل ڪيل.
  42. ↑ J. Oppert, "Expédition scientifique en Mésopotamie exécutée par ordre du gouvernement de 1851 à 1854", Tome I: "Rélation du voyage et résultat de l'expédition", 1863 Tome II: "Déchiffrement des inscriptions cuneiforms", 1859 (also as ISBN 0-543-74939-8) (in French)
  43. 1 2 3 Larsen, M.T. (1996). The Conquest of Assyria: Excavations in an Antique Land (1st ڇاپو). Routledge. ص. 344–9, 350–3. doi:10.4324/9781315862859. ISBN 9781317949954.
  44. 1 2 Potts, D. T.. "Potts 2020. 'Un coup terrible de la fortune:' A. Clément and the Qurna disaster of 1855. in Finkel, I.L. and Simpson, St J., eds. In Context: The Reade Festschrift. Oxford: Archaeopress." (EN ۾). Archaeopress Archaeology: 235–244. https://www.academia.edu/44717694. Retrieved 2021-04-13.
  45. ↑ Samuel D. Pfister (20 January 2021). "The Qurnah Disaster: Archaeology & Piracy in Mesopotamia". Bible History Daily. 13 April 2021 تي حاصل ڪيل.
  46. 1 2 Namio Egami. "The Report of The Japan Mission For The Survey of Under-Water Antiquities At Qurnah: The First Season (1971-72)". ص. 1–45. 2021-04-13 تي حاصل ڪيل.
  47. ↑ Rawlinson, Henry C., "On the Birs Nimrud, or the Great Temple of Borsippa", Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, vol. 18, pp. 1–34, 1861
  48. ↑ هرمز رسام، "Asshur and the Land of Nimrod: Being an Account of the Discoveries Made in the Ancient Ruins of Nineveh, Asshur, Sepharvaim, Calah, Babylon, Borsippa, Cuthah, and Van, etc"، Curts & Jennings, 1897
  49. ↑ جولين ريڊ، "Hormuzd Rassam and his discoveries"، Iraq, vol. 55, pp. 39–62, 1993
  50. 1 2 3 4 5 6 Pedersén, Olof, "Excavated and Unexcavated Libraries in Babylon", Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident, edited by Eva Cancik-Kirschbaum, Margarete van Ess and Joachim Marzahn, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 47-68, 2011
  51. ↑ Pedersén, O., "Work on a Digital Model of Babylon Using Archaeological and Textual Evidence", Mesopotamia 46, pp. 9–22, 2011
  52. ↑ رابرٽ ڪولڊيوي، "Das wieder erstehende Babylon, die bisherigen Ergebnisse der deutschen Ausgrabungen", J.C. Hinrichs, 1913; Agnes Sophia Griffith Johns (translator), The Excavations at Babylon, Macmillan and Co., 1914. "Up to the present time only about half the work has been accomplished, although since it began we have worked daily, both summer and winter, with from 200 to 250 workmen" (p. v).
  53. ↑ R. Koldewey, "Die Tempel von Babylon und Borsippa", WVDOG, vol. 15, pp. 37–49, 1911 (in جرمن)
  54. ↑ R. Koldewey, "Das Ischtar-Tor in Babylon Nach Den Ausgrabungen Durch Die Deutsche Orient Gesellschaft", WVDOG, vol. 32, 1918
  55. ↑ F. Wetzel, "Die Stadtmauren von Babylon", WVDOG, vol. 48, pp. 1–83, 1930
  56. ↑ F. Wetzel and F.H. Weisbach, "Das Hauptheiligtum des Marduk in Babylon: Esagila und Etemenanki", WVDOG, vol. 59, pp. 1–36, 1938
  57. ↑ F. Wetzel et al., "Das Babylon der Spätzeit", WVDOG, vol. 62, Gebr. Mann, 1957 (1998 reprint ISBN 3-7861-2001-3)
  58. ↑ Di Chiara, Anita, et al., "An archaeomagnetic study of the Ishtar Gate, Babylon", Plos one 19.1, 2024
  59. ↑ Bilsel, Can (2012). Antiquity on Display: Regimes of the Authentic in Berlin's Pergamon Museum. OUP Oxford. ص. 163–183. ISBN 978-0-19-957055-3. 2019-08-18 تي حاصل ڪيل.
  60. ↑ Douglas Frayne, "Babylon", Old Babylonian Period (2003-1595 B.C.): Early Periods, Volume 4, Toronto: University of Toronto Press, pp. 323–438, 1990
  61. ↑ Lenzen, H. J., "The Greek theatre in Babylon", Sumer 15, pp. 39, 1959
  62. ↑ Hansjörg Schmid, "Der Tempelturm Etemenanki in Babylon", Zabern, 1995, ISBN 3-8053-1610-0
  63. ↑ Schmidt, J., "Das Bīt Akītu von Babylon. Mit einem Beitrag von B. Finster", BaM 33, pp. 281–31, 2002
  64. ↑ G. Bergamini, "Levels of Babylon Reconsidered", Mesopotamia, vol. 12, pp. 111–152, 1977
  65. ↑ G. Bergamini, "Preliminary Report on the 1987 Season of Excavations at Babylon, Iraq", سومر 47, pp. 30–34, 1995
  66. ↑ G. Bergamini, "Excavations in Shu-anna Babylon 1987", Mesopotamia, vol. 23, pp. 5–17, 1988
  67. ↑ G. Bergamini, "Preliminary report on the 1988–1989 operations at Babylon Shu-Anna", Mesopotamia, vol. 25, pp. 5–12, 1990
  68. ↑ Abdul-Razzak, Wahbi, "Ishtar gate and the inner wall" Sumer 41, pp. 19, 22, Arabic section pp. 34–35, 1985
  69. ↑ Ali, Shah Mohammed, "The Southern Palace", Sumer 41, pp. 52–54, Arabic section pp. 77–82, 1985
  70. ↑ Al-Suba’ai, ‘Ata Allha Mohammed, "Ishtar temple and the residential quarter west of the temple", Sumer 41, pp. 63–66, Arabic pp. 101–107, 1985
  71. ↑ Alwan, Kamil Shihab, "The Vaulted Structure", Sumer 41, pp. 58–59, Arabic section, pp. 94–97., 1985
  72. ↑ Isḥaq, Danial, "The excavations at the southern part of the procession street and the Nabû ša ḫarê temple", Sumer 41, pp. 30–33, Arabic section, pp. 48–54, Figs. 1–18, 1985
  73. ↑ Kamil, Ahmed Mohammed, "Excavation at the northeastern part of the inner wall", Sumer 41, pp. 20–21, Arabic section, pp. 36–42, 1985
  74. ↑ Damerji, Moayad Said Basim, "Babylon – ka.dingir.ra – “gate of god”. The story of a city killed by legends and oblivion", Mesopotamia 47, pp. 1–102, 2012
  75. ↑ "Excavations in Iraq 1981–1982, Iraq, vol. 45, no. 2, pp. 199–224, 1983
  76. ↑ Farouk N. H. Al-Rawi, Nabopolassar's Restoration Work on the Wall "Imgur-Enlil at Babylon, Iraq, vol. 47, pp. 1–13, 1985
  77. 1 2 MacGinnis, John (1986). "Herodotus' Description of Babylon". Bulletin of the Institute of Classical Studies 33: 67–86. doi:10.1111/j.2041-5370.1986.tb00185.x. https://www.academia.edu/10243265. Retrieved 18 March 2015.
  78. ↑ Vedeler (2006), pp. 7–8.
  79. ↑ Records of the Past, آرڪيبلڊ سيس، 2nd series, Vol. 1, 1888, p. 11.
  80. ↑ N.H. vii. 57
  81. ↑ The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World, جارج راولنسن، Vol. 4, p. 526–527.
  82. ↑ Al-Gailani Werr, L., 1988. Studies in the chronology and regional style of Old Babylonian Cylinder Seals. Bibliotheca Mesopotamica, Volume 23.
  83. ↑ Vedeler (2006), pp. 8–15. "However, this later tradition is almost certainly a simplification or even a reworking of the actual events surrounding Sumu-abum, who was never regarded as an actual ancestor to the other kings of the Babylon I dynasty (Edzard 1957:122); in reality the relationship of Sumu-abum to Babylon was much more complex. It was long been noted that many of Sumu-abum's year names are identical or virtually identical to the year names of Sumu-la-el, whom we know for certain was king of Babylon. Goddeeris (2002:319–320) sums these parallels up as follows: Sa 1 and 2 / Sl 5 and 6: building the wall of Babylon. Sa 9 / Sl 'b': building the wall of Dilbat. Sa 13/14 / Sl 20/21: the destruction and seizure of Kazallu."
  84. ↑ Edgar H Sturtevant, "A Hittite Chrestomathy", University of Pennsylvania, 1935
  85. ↑ Paulus, Susanne, "Fraud, Forgery, and Fiction: Is There Still Hope for Agum-Kakrime?", Journal of Cuneiform Studies 70.1, pp. 115-166, 2018
  86. ↑ Aldred, Cyril (1970). "The Foreign Gifts Offered to Pharaoh". The Journal of Egyptian Archaeology 56: 105–116. doi:10.2307/3856046. ISSN 0307-5133. https://www.jstor.org/stable/3856046. Retrieved 2021-11-16.
  87. ↑ Spar, Ira; Jursa, Michael (2014). The Ebabbar Temple Archive and Other Texts from the Fourth to the First Millennium B.C. Cuneiform Texts in The Metropolitan Museum of Art. جلد IV. Metropolitan Museum of Art. ص. 288–290. ISBN 978-1-57506-327-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-05-18 تي محفوظ ڪيل.
  88. ↑ Bradford, Alfred S. (2001). With Arrow, Sword, and Spear: A History of Warfare in the Ancient World. Greenwood Publishing Group. ص. 47–48. ISBN 978-0-275-95259-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-05-19 تي محفوظ ڪيل. 2019-08-18 تي حاصل ڪيل.
  89. ↑ von Soden, Wolfram (1994). The Ancient Orient. Wm. B. Eerdmans. ص. 60. ISBN 978-0-8028-0142-5.
  90. ↑ Saggs, H.W.F. (2000). Babylonians, p. 165. University of California Press. ISBN 0-520-20222-8.
  91. ↑ Stephanie Dalley, (2013) The Mystery of the Hanging Garden of Babylon: an elusive World Wonder traced, OUP ISBN 978-0-19-966226-5
  92. ↑ Seymour 2006, pp. 88–89: "Preventing uprisings on the fringes of the empire was a major concern for Assyrian kings, and a number of policies developed to meet this need, among them mass deportations. When new territory was conquered or a rebellious vassal crushed, an increased imperial presence in the trouble spot was often complemented by the removal of large numbers of the indigenous population to the imperial core, effectively breaking up the rebellious population and reducing the potential for future resistance. This practice was effective, and continued throughout the Neo-Assyrian and Neo-Babylonian empires until 539 BC and Cyrus's conquest of Babylon. The majority of the immigrant population were not slaves (Yamauchi 2002: 365), and some did rise to high status positions at the core of the empire (a possibility reflected in the career of the biblical Daniel, who rises to the status of trusted royal confidant)."
  93. ↑ "British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BC)". اصل نسخو مان 30 October 2014 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2014 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ "ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius". www.livius.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2019-05-05 تي محفوظ ڪيل. 2020-03-26 تي حاصل ڪيل.
  95. 1 2 Godley, Alfred Denis (1920). "Ch. 178-200". Herodotus, The Histories. جلد Book 1. Harvard University Press. OCLC 4559420. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2023-03-16 تي محفوظ ڪيل. 2019-08-19 تي حاصل ڪيل.; or see "Herodotus' Description of Babylon and the Babylonians". shsu.edu. 2017. اصل نسخو مان 2017-05-05 تي محفوظ ڪيل.
  96. ↑ Seymour 2006, pp. 107–115.
  97. ↑ Cyrus Cylinder آرڪائيو ڪيا ويا 2011-12-01 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. The British Museum. Retrieved July 23, 2011.
  98. ↑ "Mesopotamia: The Persians". Wsu.edu:8080. 1999-06-06. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 2010-11-09 تي حاصل ڪيل.
  99. ↑ Nissen, Hans J. and Heine, Peter, "Alexander and the Seleucids in Babylonia (331–141 BCE)", From Mesopotamia to Iraq: A Concise History, Chicago: University of Chicago Press, pp. 114-119, 2009
  100. ↑ Mark, Joshua J. (2026-03-05). "Babylon: The Gate of the Gods" (en ۾). World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/babylon/.
  101. ↑ Bennett, Julian (1997). Trajan: Optimus Princeps. Routledge. ISBN 0-415-16524-5.
  102. ↑ Radner, Karen (2020). A Short History of Babylon. Great Britain: Bloomsbury Academic. ص. 158. ISBN 978-1-8386-0169-0.
  103. ↑ Seymour 2006, p. 148.
  104. 1 2 Julian E. Reade, "Disappearance and rediscovery"; in Finkel & Seymour, eds., Babylon (2009); pp. 13–30.
  105. ↑ Seymour 2006, pp. 148–151.
  106. ↑ Radner, Karen (2020). A Short History of Babylon. Great Britain: Bloomsbury Academic. ص. Ch. 2, p. 21. ISBN 978-1-8386-0169-0.
  107. ↑ Champdor, Albert, "Babylon", translated from French by Elsa Coult, 1958
  108. ↑ Seymour 2006, pp. 169–173.
  109. 1 2 John Curtis, "The Present Condition of Babylon"; in Cancik-Kirschbaum et al. (2011).
  110. 1 2 John Curtis, "The Site of Babylon Today"; in Finkel & Seymour, eds., Babylon (2009); pp. 213–220.
  111. ↑ Paul Lewis, "Babylon Journal; Ancient King's Instructions to Iraq: Fix My Palace" (archive), New York Times, 19 April 1989.
  112. ↑ "Saddam removed from ancient Babylon 'brick by brick' آرڪائيو ڪيا ويا 2017-10-18 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.", ABC News 20 April 2003.
  113. ↑ Lawrence Rothfield (1 Aug 2009). The Rape of Mesopotamia: Behind the Looting of the Iraq Museum. University of Chicago Press. ISBN 9780226729435.
  114. ↑ "Iraq's ancient city of Babylon gets long-overdue international recognition". Middle East Institute (انگريزي ۾). 2019-09-18. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2021-10-21 تي محفوظ ڪيل. 2021-10-01 تي حاصل ڪيل.
  115. 1 2 3 4 "Management Plan of Babylon". unesco.org. 29 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  116. 1 2 McCarthy, Rory; Kennedy, Maev (2005-01-15). "Babylon wrecked by war". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2016-09-20 تي محفوظ ڪيل. 2016-08-20 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Bajjaly, Joanne Farchakh (2005-04-25). "History lost in dust of war-torn Iraq". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2018-07-08 تي محفوظ ڪيل. 2013-06-07 تي حاصل ڪيل.
  118. ↑ Leeman, Sue (January 16, 2005). "Damage seen to ancient Babylon". The Boston Globe. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان March 3, 2016 تي محفوظ ڪيل. February 21, 2020 تي حاصل ڪيل.
  119. ↑ Marozzi, Justin (2016-08-08). "Lost cities #1: Babylon – how war almost erased 'mankind's greatest heritage site'". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2020-04-13 تي محفوظ ڪيل. 2016-08-20 تي حاصل ڪيل.
  120. ↑ Heritage News from around the world آرڪائيو ڪيا ويا 2016-02-02 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., World Heritage Alert!. Retrieved April 19, 2008.
  121. ↑ Cornwell, Rupert. US colonel offers Iraq an apology of sorts for devastation of Babylon آرڪائيو ڪيا ويا 2011-09-19 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., The Independent, April 15, 2006. Retrieved April 19, 2008.
  122. ↑ Gettleman, Jeffrey. Unesco intends to put the magic back in Babylon, International Herald Tribune, April 21, 2006. Retrieved April 19, 2008. آرڪائيو ڪيا ويا June 12, 2006, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  123. ↑ McBride, Edward. Monuments to Self: Baghdad's grands projects in the age of Saddam Hussein, MetropolisMag. Retrieved April 19, 2008. آرڪائيو ڪيا ويا December 10, 2005, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  124. ↑ Maryam U. Musa, "The Situation of the Babylon Archaeological Site until 2006", in Cancik-Kirschbaum et al. (2011).
  125. ↑ Damon, Arawa (4 April 2013). "Bringing Babylon back from the dead". CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2017-06-06 تي محفوظ ڪيل.
  126. ↑ Myers, Steven Lee (2 May 2009). "Babylon Ruins Reopen in Iraq, to Controversy". The New York Times. اصل نسخو مان 2017-08-06 تي محفوظ ڪيل.
  127. ↑ "Maps and Plans: Excavations and Investigations at Babylon". unesco.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  128. ↑ Liverani 2016, pp. 21–22. "In practice, the solution adopted to visualize cities which were in fact unknown was a mixture of classical (Greek) and Egyptian elements, with long colonnades, even built on more than one level—which will then prove totally foreign to the unfired brick architecture of Mesopotamian cities—and with plenty of obelisks and the odd sphinx. To this mixture is added, often and willingly, something of Ottoman architecture, showing cupolas and minarets, clearly useful in picturing an unchangeable Near East which therefore needed to retain elements of remote antiquity in a modern age."
  129. ↑ Samuel Murrell; Spencer; McFarlane (1998). Chanting Down Babylon: The Rastafari Reader. Temple University Press. ص. 24. ISBN 9781566395847.
  130. ↑ курс, The Baltic Course-Балтийский. "Pontos acquires shopping center "Babilonas I" in Lithuania". The Baltic Course | Baltic States news & analytics. 2025-11-03 تي حاصل ڪيل.
  131. ↑ Seymour 2006, pp. 91–101.
  132. ↑ Merrill Tenney, New Testament Survey, Inter-varsity Press, 1985, p. 383
  133. ↑ Craig R. Koester, Revelation (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2014), 506, 684
  1. ↑ ٻي هزاري ق.م. جي واقعن جي تاريخ بندي، بابل جي لٽ سميت، بابت وڌيڪ بحث لاءِ قديم ويجهي اوڀر جي تاريخ بندي ڏسو.

ماخذ

[سنواريو]
  • Cancik-Kirschbaum, Eva, Margarete van Ess, & Joachim Marzahn, eds. (2011). Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident. Berlin/Boston: De Gruyter. ISBN 978-3-11-022212-8.
  • Finkel, I. L. and M. J. Seymour, eds. Babylon. Oxford University Press, 2009. ISBN 0-19-538540-3 . Exhibition organized by British Museum, Musée du Louvre & Réunion des Musées Nationaux, and Staatliche Museen zu Berlin.
  • Liverani, Mario. Imagining Babylon: The Modern Story of an Ancient City. Translated from Italian to English by Ailsa Campbell. Boston: De Gruyter, 2016. ISBN 978-1-61451-602-6. Originally published as Immaginare Babele in 2013.
  • Seymour, M. J. (2006). The idea of Babylon: archaeology and representation in Mesopotamia (Doctoral thesis). University College London. OCLC 500097655.
  • Vedeler, Harold Torger. A Social and Economic Survey of the Reign of Samsuiluna of Babylon (1794–1712 BC). PhD dissertation accepted at Yale, May 2006.

وڌيڪ پڙهڻ لاءِ

[سنواريو]
  • Abdul-Razzak, Wahbi, "Ishtar gate and its inner wall" Sumer 35, pp. 112–117, 1979 (in Arabic)
  • Ali, Shah Mohammed, "The Southern Palace", Sumer 35, pp. 82–93, 1979 (in Arabic)
  • Al-Assadi, Hind A., and Najah A. Abd, "Application of Georadar Method to Investigate Shallow Artifacts for Al-Maabid Area in Babylon Archaeological City", The Iraqi Geological Journal, pp. 288–295, 2024
  • Al-Kassar, Awwad Abdul-Kareem, "Views and conclusions about the excavations of the northern part of the procession street for the year 1981" Sumer 41, Arabic section, pp. 137–138, 1985 (in Arabic)
  • Alwan, Kamil Shihab, "The Vaulted Structures or the so-called Hanging Gardens", Sumer 35, pp. 127–136, 1979 (in Arabic)
  • Dalley, Stephanie (2021). The City of Babylon: A History c. 2000 BC – AD 116. Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-50177-1.
  • Kamil, Ahmed Mohammed, "The inner wall of Babylon", Sumer 35, pp. 137–149, 1979 (in Arabic)
  • King, L. W., "بابلي مذهب ۽ ڏندڪٿا", 1899
  • Koldewey, Robert, "Pflastersteine Von Aiburschabu In Babylon", J. C. Hinrichs'sch Buchhandlung, 1901
  • Maul, Stefan (1997). "The Ancient Middle Eastern Capital City – Reflection and Navel of the World". Stanford Presidential Lectures and Symposia in the Humanities and Arts. http://prelectur.stanford.edu/lecturers/maul/ancientcapitals.html.  – originally published in German "Die altorientalische Hauptstadt – Abbild und Nabel der Wel". Die Orientalische Stadt: Kontinuitat. Wandel. Bruch. 1 Internationale Colloquium der Deutschen Orient-Gesellschaft. 9–10. Mai 1996 in Halle/Saale (Saarbrücker Druckerei und Verlag): 109–124. 1997. 
  • Maurice, Thomas, "Observations on the ruins of Babylon, as recently visited and described by Claudius James Rich, Esq. resident for the East India Company at Bagdad; with illustrative engravings", London: John Murray, Albemarle Street, 1816
  • Mommsen, Theodor; Dickson, William Purdie; Haverfield, Francis (2004). The provinces of the Roman Empire: from Caesar to Diocletian, Vol. II. Gorgias Press LLC. ISBN 978-1-59333-026-2.
  • Oates, Joan (1986). Babylon. Thames and Hudson. ISBN 0-500-02095-7. and ISBN 0-500-27384-7 (paperback)
  • Nasir, Mohammad, "The Temple of Ishtar of Agade", Sumer 35, pp. 61–81, 1979 (in Arabic)
  • Nasir, Mohammad, "The so-called Summer Palace (Nebuchadnezzar’s life palace)" Sumer 35, pp. 150–159, 1979 (in Arabic)
  • Sollberger, Edmond, "Babylon’s beginnings", Sumer 41, pp. 10–13, 1985

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

Babylon سفري راهنما منجانب وڪي سفر Wikivoyage

سانچو:World Heritage Sites in Iraq

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=بابل&oldid=414216" تان ورتل