Religia starożytnego Egiptu

Religia starożytnego Egiptu – religia politeistyczna, zespół wierzeń wyznawanych przez starożytnych Egipcjan. Charakteryzowała się przekonaniem, że otaczający ludzi świat jest zawarty w Bogu.

Zarys historii

Paleta Narmera – awers i rewers

Wśród badaczy religii staroegipskiej ścierają się dwa poglądy na jej genezę. Jedna teoria łączy powstanie wyznania wierzeniami afrykańskimi (m.in. ludami neolitycznymi Doliny Nilu oraz Sahary), druga zaś skłania się ku korzeniom azjatyckim, głównie mezopotamskimi kulturami Uruk i Dżemdet Nasr. Historycy są jednak zgodni, że powstanie tego kultu miało miejsce dopiero na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. W tym okresie ukształtowały się pierwsze doktryny, takie jak koncepcja Boga, stanowiące podstawy państwowości Starożytnego Egiptu.

Religia ta była silnie zintegrowana z egipskim społeczeństwem już od około 3500 roku p.n.e, a jej wierzenia opierały się na kulcie Bogów oraz Faraonów.

W epoce Starego Państwa wykształtował się kult dwóch Bogów:

• Ptah - memfiskie bóstwo, którego kojarzono z powstałą pośród chaosu Ziemią
• Re - który był utożsamiany ze Słońcem oraz światłem

Z kolei w okresie Średniego Państwa, w latach 2050-1750 p.n.e. zaczął się kształtować, kult Boga Amon, którego kult był silnie zakorzeniony w Hermopolis. XIV wiek p.n.e przyniósł, za sprawą króla Amenhotepa, (znanego też jako Echnaton), krótkotrwały epizod monoteizmu, w trakcie którego dopuszczalny był wyłącznie kult boga Atona, utożsamianego z tarczą Słońca. Śmierć Echnatota przyniosła powrót do tradycyjnej formy kultu religii staroegipskiej.

Istotny był też kult zwierząt, gdyż wierzono, że Bogowie przybierają ich postać. Doktryna ta wymagała więc traktowania ich jako istoty święte, zaś ich złe traktowanie, postrzegano jako grzech. Najsilniejszy był kult kotów, które udomowiono w Starożytnym Egipcie mniej wiecej 3500 lat temu. Cześć oddawana tym zwierzętom była tak silna, że po ich śmierci, poddawano je nawet balsamowaniu, a ich pochówek często odbywał się w świątyniach.

Doktryna

W doktrynie religii staroegipskiej, cały świat jest zawarty w jednej istocie boskiej, która poprzez swoje bezgraniczne formy i emanacje jest jest początkiem istnienia otaczającej rzeczywistości. Do najważniejszych Bogów tego kultu zalicza się:

• Re - był to najważniejszy z Bogów, utożsamiano go ze Słońcem. Uważano go za władcę wszechświata. Każdy z faraonów był traktowany jako jego syn. W ikonografii przedstawiano go z głową sokoła, ewentualnie z głową ubraną w dysk słoneczny.
• Ozyrys - bóstwo śmierci. Pełnił rolę opiekuna dusz ludzi zmarłych. Przedstawiano go zwyczajowo jako człowieka owiniętego w bandaże. Twarz Ozyrysa często była malowana w kolorze zielonym.
• Anubis - według wierzeń był synem Ozyrysa oraz bogiem zmarłych. Jego kult był silnie związany z mumifikacją oraz życiem pozagrobowym. Przedstawiano go często jako posiadającego głowę szakala lub psa.
• Thot - bóstwo lunarne, bóg Księżyca, był władcą czasu oraz patronował mądrości. Podaje się go jako twórcę zarówno egipskiego pisma (hieroglifów) oraz kalendarza. Miał też być autorem arytmetyki, geometrii oraz muzyki. Przedstawiano go jako pawiana bądź człowieka z głową tego zwierzęcia lub ibisa.
• Hathor - najważniejsza spośród egipskich bogiń będąca bogiem nieba. Ukazywano ją jako krowę bądź kobietę z dyskiem słonecznym umiejscowionym pomiędzy rogami.
• Horus - bóg nieba, sprawujący opiekę nad egipską monarchią. Był uosobieniem całego Starożytnego Egiptu, a każdy z panujących faraonów był z nim utożsamiany oraz zwyczajowo przyjmował jego imię. Wyobrażano go sobie pod postacią sokoła bądź człowieka z głową sokoła ozdobioną tarczą słoneczną.
• Izyda - bóstwo płodności, sprawująca opiekę nad rodziną oraz światem. Była żoną Ozyrysa, a ukazywano ją jako osobę dyskiem, która podobnie jak Hathor, posiadała dysk słonecznym między rogami.

Doktryna tego wyznania zakładała, że lokalne bóstwa z poszczególnych ośrodków są lokalnym odzwierciedleniem głównych bogów egipskich, co powoduje czasem skomplikowane sytuacje, wśród których wymienia się Horusa, mającego w wyniku komplikacji wynikających z lokalnych wierzeń, być jednocześnie ojcem, bratem oraz synem Ozyrysa. Nauki religii staroegipskiej zakładają, że świat znajduje się w stanie idealnej równowagi. Istotnym elementem wierzeń tego wyznania była wiara w magię, która postrzegano jako powszechne zjawisko, będące jednym z elementów natury.

Wierzenia staroegipskie obejmowały Bogów oraz otoczony przez chaos świat doczesny, w którego centrum znajdowała się cywilizacja egipska. Celem uniknięcia zawładnięcia chaosu nad ładem, każdy z panujących władców miał starać się o przychylność bóstw. Wynikało to z silnego w Starożytnym Egipcie kultu Solarnego, który miał legitymować władzę faraona oraz elity, którzy stali na straży ładu.

Wśród zachowanych, współczesnych Starożytnemu Egiptowi zapisków są opisy jego kultury. Należą do nich dzieła greckich oraz rzymskich kronikarzy. Zawierają one w sobie wiele obserwacji dotyczących religii egipskiej. Wedle nich, aż do okresu późnej starożytności religia staroegipska miała się znacząco nie różnić od tej praktykowanej w Starożytnej Grecji i Rzymie. W relacji Herodota (V w. p.n.e.) Egipcjanie mieli być najbardziej religijnym spośród znanych mu ludów. Wśród innych znaczących źródeł epoki starożytnej wymienia się te autorstwa Plutarcha o Izydzie oraz Ozyrysie. Stanowią one jedyny znany spójny opis ich mitu. Innym ważnym źródłem są pisma Apulejusza (II w. n.e), który poświęcił dużo uwagi kultowi Izydy, który był już powszechny w świecie grecko-rzymskim.

Innym ważnym aspektem religii staroegipskiej była śmierć oraz wiara w życie pozagrobowe. Władcy oraz bogatsi urzędnicy mogli liczyć na prestiżowe miejsc pochówku. Ich grobowce zawierały w sobie nieosiągalne dla przeciętnego obywatela wyposażenie oraz przedstawienie na freskach ich życia codziennego. Rzadziej umieszczano w nich twórczość o tematyce religijnej. W grobie uprzywilejowanych obywateli znajdowały się też teksty mające pomóc zmarłemu w dostaniu się do świata pozagrobowego. Z upływem czasu teksty te coraz częściej były umieszczane na trumnie i wewnątrz kamiennych sarkofagów, bądź składano je w formie papirusu do grobu razem ze zmarłym. Niektóre z odkrytych grobowców władców zawierały długie fragmenty tekstów o charakterze religijnym. Duża część z nich miała pochodzenie niezwiązane z kultem zmarłych.

Wśród obszarów, które poruszała religia w Starożytnym Egipcie, były pouczenia etyczne, które były jednym z gatunków ówczesnej literatury tej cywilizacji. Pojawiały się w czasach Średniego Państwa (ok. 1900–1600 p.n.e.) i przetrwały aż do okresu rzymskiego (I w. n.e.).

Zobacz też

• Mitologia egipska
• synkretyzm religijny
• religia starosemicka