Przejdź do zawartości

Poprawność polityczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Poprawność polityczna (ang. political correctness) – sposób używania języka w dyskursie publicznym, którego deklarowanym celem jest wyrażanie szacunku dla różnych grup społecznych (w tym szczególnie mniejszościowych m.in. pod względem rasy, płci, kultury, czy orientacji seksualnej) oraz dyskryminowanych[1]. Współczesne znaczenie tego terminu zostało ukształtowane przez debatę pomiędzy konserwatystami (np. Allan Bloom, Dinesh D’Souza) a przedstawicielami nowej lewicy w USA w latach 80. XX wieku[2].

W Wielkiej Brytanii i USA termin na ogół funkcjonuje jako określenie o negatywnych konotacjach[3]. Od lat 90. XX wieku stosowany jest przez osoby o prawicowych poglądach, jako rodzaj krytyki działań mających na celu walkę z seksizmem, rasizmem, antysemityzmem, homofobią[4]. Termin przyjął się jako internacjonalizm o zasięgu ogólnoeuropejskim[5][6].

Koncepcja znaczenia

[edytuj | edytuj kod]

Poprawność polityczna ma na celu unikanie zwrotów, które mogą być uznawane za obraźliwe lub nacechowane negatywnie. Poprawność polityczna obejmuje samoograniczanie w posługiwaniu się symbolami i określeniami, które mogą wykluczać, marginalizować lub obrażać dyskryminowane grupy społeczne[7]. Z perspektywy lingwistycznej działania te można uznać za formę preskryptywizmu, gdyż ich celem jest wywarcie pewnego wpływu na zachowania językowe (w tym przypadku nie chodzi jednak o normy poprawności językowej)[8]. Celem stosowania poprawności politycznej może być obniżenie poziomu antyspołecznych uprzedzeń i dyskryminacji danych grup społecznych. Używanie zwrotów bardziej neutralnych bywa także motywowane chęcią uniknięcia protekcjonalności i respektowania godności osób, do których odnoszą się pejoratywne określenia[9]. Elementem poprawności politycznej może być wprowadzanie feminatywów, czyli żeńskich form nazw zawodów i funkcji[10][11].

Poprawność polityczna opiera się na zaczerpniętym m.in. od B.L. Whorfa założeniu, że język wpływa na rzeczywistość, a stosowanie obraźliwego i atakującego języka przyczynia się do zwiększenia poziomu uprzedzeń i wpływa na postawy wobec dyskryminowanych grup[12].

Krytyka koncepcji poprawności politycznej

[edytuj | edytuj kod]

Niektóre osoby, szczególnie o poglądach konserwatywnych, porównują poprawność polityczną do nowomowy[13]. Spotyka się ona z negatywnym odbiorem tych środowisk przez postrzeganie jej jako zakazu krytyki określonych grup, wynikający z ich pochodzenia, historii, kultury lub zachowania. Poprawność polityczna przez krytyków bywa określana mianem cenzury[14] lub neocenzury[15]. Krytycy poprawności politycznej wskazują też na fakt, że może mieć ona efekt mrożący i zniechęcający do słusznej krytyki osoby z grup mniejszościowych z obawy o bycie oskarżonym o dyskryminację[16].

Niektórzy językoznawcy zwracają uwagę na fakt, że zastępowanie słów tradycyjnych określeniami bardziej poprawnymi politycznie może prowadzić do trudności w rozumieniu tekstów, a określenia takie nie mają w języku polskim żadnych skojarzeń negatywnych[17]. Jerzy Bralczyk uważa, że nie należy usuwać z języka tradycyjnych słów na określenie narodowości, ale używać ich w pozytywnym kontekście[18].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ poprawność polityczna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-11-26].
  2. ↑ Hughes 2011 ↓, s. 67.
  3. ↑ Hughes 2011 ↓, s. 69.
  4. ↑ Kohl 1992 ↓, s. 1.
  5. ↑ Jerzy Brzozowski, Stanąć po stronie tłumacza: Zarys poetyki opisowej przekładu, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011, s. 138, ISBN 978-83-233-3203-9, ISBN 978-83-233-9009-1, OCLC 805001057 [dostęp 2024-11-18].
  6. ↑ Bogdan Walczak, Język polski jako nośnik kultury europejskiej, „Polonistyka: czasopismo dla nauczycieli”, nr 6, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Zakład Czasopism Pedagogicznych, 2003, s. 324–328, patrz s. 327.
  7. ↑ Political Correctness. English Oxford Living Dictionaries. [dostęp 2018-01-17]. (ang.).
  8. ↑ Paul Baker, Sibonile Ellece, Key Terms in Discourse Analysis, London–New York: Continuum, 2011, s. 102, ISBN 978-1-8470-6320-5, ISBN 978-1-8470-6321-2, OCLC 589017831 (ang.).
  9. ↑ Kamil Janiszewski, Poprawność polityczna – legalna cenzura [online], Liberté!, 11 czerwca 2008 [dostęp 2023-01-04] (pol.).
  10. ↑ Lingwistyka Stosowana 8, 2013.indd
  11. ↑ David 2017 ↓.
  12. ↑ Watt 2009 ↓, s. 161.
  13. ↑ Schmidt M. The Orwellian Language of Big Government, NTUF Policy Paper 152
  14. ↑ Poprawność polityczna – legalna cenzura [online], liberte.pl, 21 kwietnia 2010 [dostęp 2021-04-06] [zarchiwizowane z adresu 2010-04-21].
  15. ↑ Andrzej Zwoliński, Nowa nowomowa [online], opoka.org.pl [dostęp 2021-04-06] (pol.).
  16. ↑ Robin J. Ely, Debra Meyerson, and Martin N. Davidson: Rethinking Political Correctness. Harvard Business Review, 2006-09-01. [dostęp 2022-12-11].
  17. ↑ Jan Grzenia, Lapończycy czy Samowie? [online], Poradnia językowa PWN, sjp.pwn.pl, 11 maja 2005 [dostęp 2019-01-18].
  18. ↑ Jerzy Bralczyk, Ukrainiec [online], Poradnia językowa PWN, sjp.pwn.pl, 7 listopada 2002 [dostęp 2019-01-18].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Geoffrey Hughes: Political Correctness: a History of Semantics and Culture. Hoboken: 2011. ISBN 978-1-4443-6029-5.
  • Herbert Kohl. Uncommon Differences: On Political Correctness, Core Curriculum and Democracy in Education. „The Lion and the Unicorn”. Volume 16, Number 1, 1992. DOI: 10.1353/uni.0.0216. (ang.). 
  • Dominic Watt: Political Correctness. W: Siobhan Chapman: Key ideas in linguistics and the philosophy of language. Edinburgh: 2009. OCLC 932573959.
  • Jaroslav David: Politická korektnost. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.).
  • Isabelle Barbéris, L'art du politiquement correct. Le nouvel académisme anticulturel, Paris, PUF, 2019, 208 p. (ISBN 978-2-13-080478-9).
  • Philippe Bernier Arcand, Faux rebelles: les dérives du "politiquement incorrect", Montréal, Poètes de brousse, 2022, 148 p. (ISBN 978-2-925226-05-5)
  • Michael Behrens, Robert von Rimscha: „Politische Korrektheit“ in Deutschland: eine Gefahr für die Demokratie. Bouvier 1995, ISBN 978-3-416-02540-9.
  • Diedrich Diederichsen: Politische Korrekturen. Kiepenheuer & Witsch, Köln 1996, ISBN 3-462-02551-1
  • Nat Hentoff, Free Speech for Me – But Not for Thee, HarperCollins, 1992, (ISBN 0-06-019006-X)
  • Geoffrey Hughes: Political Correctness: A History of Semantics and Culture. Wiley-Blackwell, Maldon 2009, ISBN 1-4051-5278-8
  • Josef Joffe, Dirk Maxeiner, Michael Miersch, Henryk M. Broder: Schöner Denken: Wie man politisch unkorrekt ist. Piper, München / Zürich 2008, ISBN 978-3-492-25316-1.
  • Klaus Rainer Röhl: Deutsches Phrasenlexikon. Lehrbuch der Politischen Korrektheit für Anfänger und Fortgeschrittene. Mit Zeichnungen von Klaus Böhle. Ullstein, Berlin / Frankfurt am Main 1995, 3. Auflage 1995, ISBN 3-550-07077-2.
  • Jörg Schönbohm: Politische Korrektheit: Das Schlachtfeld der Tugendwächter. Manuscriptum, Leipzig 2009, ISBN 978-3-937801-56-8.
  • Switzer, Jacqueline Vaughn. Disabled Rights: American Disability Policy and the Fight for Equality. Washington DC: Georgetown University Press, 2003
  • Sabine Wierlemann: Political Correctness in den USA und in Deutschland. Erich Schmidt, Berlin 2002, ISBN 3-503-06144-4.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Poprawność_polityczna&oldid=80733712”