Puisi Cina

"Empat Baris di Gunung Syurga" oleh Maharaja Gaozong

Dui lian (對聯 "rangkap berpasangan") Tahun Baru Cina yang dilukis tangan, satu hasil sampingan puisi Cina, ditampal pada sisi pintu rumah di Bandar Lijiang, Yunnan.

Puisi Cina ialah puisi yang ditulis, dituturkan atau dilagukan dalam bahasa Cina, dan merupakan sebahagian daripada kesusasteraan Cina. Walaupun istilah ini merangkumi bahasa Cina klasik, bahasa Cina piawai, bahasa Mandarin, bahasa Yue dan bentuk sejarah dan vernakular lain bahasa ini, puisi Cina secara amnya terbahagi kepada dua jenis utama iaitu Puisi Cina klasik dan Puisi Cina moden.

Puisi sentiasa dihargai tinggi di China, sering mengandungi pengaruh cerita rakyat yang disalurkan melalui minda para cendekiawan Cina. Puisi menyediakan format dan ruang untuk ekspresi perasaan mendalam secara umum dan peribadi, menawarkan khalayak seperti rakan penulis, pembaca dan sarjana suatu pandangan tentang kehidupan batin para penulis Cina sepanjang lebih dua alaf. Puisi Cina sering mencerminkan pengaruh daripada pelbagai tradisi keagamaan China.

Puisi Cina klasik merangkumi, pertama sekali, bentuk shi (詩/诗), serta bentuk utama lain seperti ci (詞/词) dan qu (曲). Terdapat juga satu bentuk tradisional kesusasteraan Cina yang dipanggil fu (賦/赋), yang sukar dikategorikan ke dalam bahasa Inggeris, tetapi mungkin boleh digambarkan sebagai sejenis puisi prosa. Pada zaman moden, turut berkembang bentuk puisi bebas bergaya Barat. Bentuk tradisional puisi Cina berima, tetapi hanya kerana berima tidak semestinya sesebuah karya dianggap puisi; dan sebaliknya, kekurangan rima tidak semestinya menidakkan status karya moden sebagai puisi dalam erti puisi Cina moden.

Permulaan tradisi: Shijing dan Chuci

Antologi terawal yang masih wujud ialah Shi Jing (詩經) dan Chu Ci (楚辭). Kedua-duanya mempunyai pengaruh besar terhadap tradisi puisi seterusnya. Contoh terdahulu puisi purba Cina mungkin telah hilang akibat gelora sejarah, seperti pembakaran buku dan pengebumian sarjana (焚書坑儒) oleh Qin Shi Huang, walaupun salah satu sasaran peristiwa ini ialah Shi Jing, yang masih berjaya bertahan.

Shijing

Rencana utama: Shijing

Yang lebih tua antara dua karya ini, Shijing (juga dikenali dalam Inggeris sebagai Classic of Poetry, Book of Songs atau dengan transliterasi sebagai Sheh Ching) ialah koleksi puisi Cina klasik yang dipelihara sejak lebih dua alaf dahulu. Kandungannya dibahagikan kepada 3 bahagian: Feng (風, lagu rakyat dari 15 buah negeri kecil, 160 lagu keseluruhannya), Ya (雅, lagu istana diraja, terbahagi kepada daya dan xiaoya, 105 lagu), dan Song (頌, nyanyian pemujaan nenek moyang, 40 lagu). Antologi ini mencapai bentuk akhir sekitar abad ke-7 SM. Koleksi ini mengandungi puisi bangsawan mengenai kehidupan di istana diraja ("Ode") serta puisi yang lebih bersifat rakyat dan imejan persekitaran semula jadi, yang berasal daripada lagu rakyat ("Lagu"). Puisi-puisi dalam Shijing kebanyakannya terdiri daripada baris empat aksara (四言), berbeza daripada puisi klasik kemudian yang menggunakan lima atau tujuh aksara sebaris. Teknik utama penyampaian (retorik) ialah Fu (賦, naratif langsung dan terperinci), Bi (比, metafora) dan Xing (興, gambaran sesuatu sebagai bayangan kandungan utama).

Chuci

Rencana utama: Chu Ci

Sebagai perbandingan dengan Shijing yang klasik, antologi Chu Ci (juga dikenali dalam Inggeris sebagai Songs of Chu atau Songs of the South, atau dengan transliterasi sebagai Chu Tz'u) mengandungi puisi yang lebih menekankan ciri-ciri lirik dan romantik, serta baris yang tidak sekata dan pengaruh lain dari puisi negeri Chu. Koleksi Chuci terdiri terutamanya daripada puisi yang disandarkan kepada Qu Yuan (屈原) (329–299 SM) dan pengikutnya Song Yu, walaupun dalam bentuk sekarang, antologi ini berasal daripada kompilasi dan nota oleh Wang Yi pada tahun 158 M, yang menjadi satu-satunya sumber sejarah yang boleh dipercayai bagi teks dan maklumat tentang komposisinya. Pada zaman Dinasti Han (206 SM−220 M), gaya puisi Chu Ci menyumbang kepada evolusi bentuk puisi fu ("puisi deskriptif"), yang terdiri daripada campuran bahagian prosa dan berangkap (sering digunakan untuk menunjukkan kemahiran dan pengetahuan penyair berbanding untuk menyampaikan perasaan peribadi). Bentuk fu kekal popular semasa zaman Enam Dinasti, walaupun ia menjadi lebih pendek dan bersifat peribadi. Bentuk puisi fu kekal sebagai salah satu tonggak genre puisi Cina; walau bagaimanapun, dalam Dinasti Tang, puisi shi lima dan tujuh aksara mula mendominasi.

Puisi Han

Juga semasa Dinasti Han, satu gaya puisi lagu rakyat menjadi popular, dikenali sebagai yuefu (樂府/乐府) atau puisi "Biro Muzik", dinamakan demikian kerana peranan kerajaan dalam mengumpul puisi-puisi ini, walaupun akhirnya ada penyair yang mula mencipta karya asli dalam gaya yuefu. Banyak puisi yuefu terdiri daripada baris lima aksara (五言) atau tujuh aksara (七言), berbeza dengan baris empat aksara zaman terdahulu. Satu bentuk sastera yang ketara pada zaman Dinasti Han ialah puisi fu. Zaman akhir Dinasti Han dan permulaan era Enam Dinasti dikenali sebagai zaman Puisi Jian'an. Satu koleksi penting puisi Han ialah Sembilan Belas Puisi Lama.

Puisi Jian'an

Antara dan bertindih dengan puisi akhir Dinasti Han dan awal zaman Enam Dinasti ialah puisi Jian'an. Antara contoh puisi yang masih wujud dari zaman ini termasuk karya "Tiga Cao": Cao Cao, Cao Pi, dan Cao Zhi.

Puisi Enam Dinasti

Salinan zaman Dinasti Tang bagi prakata kepada puisi Lantingji Xu yang dikarang semasa Perhimpunan Pavilun Orkid, asalnya dikaitkan dengan Wang Xizhi (303–361 M) dari Dinasti Jin (265–420).

Zaman Enam Dinasti (220–589 M) merupakan era pelbagai perkembangan dalam puisi, yang meneruskan serta membina tradisi daripada era terdahulu dan juga membuka jalan kepada perkembangan seterusnya. Antara contoh utama puisi daripada zaman dinamik ini ialah karya Tujuh Orang Bijak Hutan Buluh, puisi Perhimpunan Pavilun Orkid, puisi Puisi Lagu Tengah Malam yang menggambarkan empat musim, penyair terkenal "padang dan taman" Tao Yuanming, penyair zaman Yongming, dan puisi yang dikumpul dalam antologi Lagu Baharu dari Teres Giok yang dikompilasikan oleh Xu Ling (507–583). Jeneral dan penyair Lu Ji menggunakan kosmologi Neo-Taois untuk membawa teori sastera ke arah baharu melalui karyanya Wen fu, atau "Esei tentang Kesusasteraan" dalam bentuk puisi Fu.

Puisi Tang

Rencana utama: Puisi Tang

Kemuncak puisi klasik Cina berlaku semasa zaman Dinasti Tang (618–907): bukan sahaja zaman ini kaya dengan jumlah penyair, malah juga dengan bilangan puisi (sekitar 50,000 puisi masih wujud, banyak daripadanya dikumpul dalam Puisi Lengkap Dinasti Tang). Pada masa ini, puisi telah diintegrasikan dalam hampir setiap aspek kehidupan profesional dan sosial golongan celik huruf, termasuk menjadi sebahagian daripada Peperiksaan empayar bagi mereka yang ingin memegang jawatan kerajaan. Pada ketika ini, puisi dikarang menurut pola pola nada tertentu. Puisi terkawal dan tidak terkawal dibezakan sebagai puisi gaya lama gushi dan puisi terkawal, iaitu jintishi atau "puisi gaya baharu".

Jintishi ialah bentuk puisi yang lebih ketat, dibangunkan pada awal Dinasti Tang, dengan peraturan yang mengawal struktur puisi dari segi panjang baris, bilangan baris, corak nada dalam setiap baris, penggunaan rima, serta kewujudan unsur paralelisme yang wajib. Contoh baik bagi bentuk gushi dan jintishi masing-masing dapat dilihat dalam karya penyair Li Bai dan Du Fu. Bentuk-bentuk puisi Tang termasuk: lushi, sejenis puisi terkawal dengan lapan baris lima, enam, atau tujuh aksara per baris; ci (puisi yang mengikut pola irama tertentu); dan jueju (puisi pendek), iaitu puisi empat baris dengan lima, enam, atau tujuh aksara per baris. Contoh baik bentuk jueju dapat dilihat dalam puisi oleh Li Bai dan Wang Wei.

Dari semasa ke semasa, sesetengah puisi Tang menjadi lebih realistik, lebih naratif dan lebih kritikal terhadap norma sosial; ciri-ciri ini boleh dilihat dalam karya Bai Juyi. Puisi Dinasti Tang kekal berpengaruh hingga ke hari ini. Puisi Tang akhir turut berkembang kepada gaya yang lebih alusi dan surreal, seperti yang dapat dilihat dalam karya Li He dan Li Shangyin.

Puisi Song

Rencana utama: Puisi Dinasti Song

Menjelang zaman Dinasti Song (960–1279), satu bentuk baharu telah membuktikan kebolehannya memberi fleksibiliti kepada penyair baharu: iaitu puisi lirik ci (詞/词) lirik baharu yang ditulis mengikut irama lagu sedia ada. Setiap lagu mempunyai muzik yang sering telah hilang, namun mempunyai metrum tersendiri. Oleh itu, setiap puisi ci dilabel sebagai "Mengikut melodi [Nama Lagu]" (調寄[詞牌]), dan disesuaikan dengan metrum dan rima lagu tersebut (seperti bagaimana penulis lagu gereja Kristian menggubah lirik baharu kepada melodi sedia ada). Judul puisi ci tidak semestinya berkaitan dengan isi kandungannya, dan banyak puisi boleh berkongsi tajuk yang sama.

Dari segi kandungan, puisi ci sering mengekspresikan perasaan rindu, selalunya melalui persona rekaan. Namun, tokoh-tokoh besar dalam bentuk ini seperti penyair Dinasti Tang Selatan Li Houzhu dan penyair Dinasti Song Su Shi, menggunakan bentuk ci untuk mengungkap pelbagai topik.

Puisi Yuan

Rencana utama: Puisi Yuan

Perkembangan utama puisi semasa Dinasti Yuan (1271–1368) termasuk perkembangan bentuk puisi yang ditulis mengikut pola nada tetap, seperti untuk libreto opera Yuan. Selepas Dinasti Song, pola ritma puisi ci turut muncul dalam bentuk puisi nada tetap yang dikenali sebagai puisi Sanqu Cina (散曲), satu bentuk yang lebih bebas berdasarkan lagu-lagu popular baharu dan aria drama, yang berkembang dan bertahan hingga ke zaman Dinasti Ming (1368–1644). Contohnya dapat dilihat dalam karya dramatis Ma Zhiyuan 馬致遠 (sekitar 1270–1330) dan Guan Hanqing 關漢卿 (sekitar 1300).

Puisi Ming

Rencana utama: Puisi Ming

Penyair Dinasti Ming (1368–1644) yang terkenal termasuk Gao Qi (1336–1374), Li Dongyang (1447–1516), dan Yuan Hongdao (1568–1610).

Peralihan Ming-Qing

Peralihan Ming-Qing merangkumi tempoh pertindihan antara Dinasti Shun yang singkat (juga dikenali sebagai Dashun, 1644–1645) dan Dinasti Ming Selatan (1644 hingga 1662). Salah satu contoh penyair yang menulis semasa zaman sukar di penghujung Dinasti Ming, apabila negara yang telah bergolak itu diperintah oleh Maharaja Chongzhen (memerintah 1627–1644), kemudian oleh rejim singkat Dashun pimpinan pemberontak tani Li Zicheng, dan akhirnya oleh Dinasti Qing berbangsa Manchu, ialah kumpulan penyair yang digelar Tiga Guru Jiangdong: Wu Weiye (1609–1671), Qian Qianyi (1582–1664), dan Gong Dingzi (1615–1673).

Puisi Qing

Rencana utama: Puisi Qing

Zaman Dinasti Qing (1644–1912) penting dari segi perkembangan kritikan puisi dan penghasilan himpunan puisi penting seperti koleksi puisi Dinasti Tang yang dikenali sebagai Puisi Lengkap Dinasti Tang dan Tiga Ratus Puisi Tang. Kedua-dua bentuk shi dan ci terus digubah walaupun selepas berakhirnya zaman empayar.

Puisi Klasik Cina pasca-empayar

Kedua-dua bentuk shi dan ci terus digubah selepas berakhirnya zaman empayar; salah satu contoh ialah Mao Zedong, bekas Pengerusi Parti Komunis China, yang menulis puisi Klasik Cina dalam gaya kaligrafinya tersendiri.

Puisi moden (pasca-klasik)

Rencana utama: Puisi Cina moden

Puisi Cina moden (新诗/新詞 "puisi baharu") merujuk kepada gaya puisi vernakular moden, berbeza daripada puisi tradisional yang ditulis dalam bahasa Cina Klasik. Biasanya, puisi moden Cina tidak mengikut bentuk yang ditetapkan. Puisi mengalami revolusi selepas Pergerakan 4 Mei 1919, apabila penulis seperti Hu Shih cuba menggunakan gaya vernakular berkaitan dengan lagu rakyat dan puisi popular seperti ci yang lebih dekat dengan bahasa pertuturan (baihua) dan bukan bentuk klasik terdahulu. Penyair awal abad ke-20 seperti Xu Zhimo, Guo Moruo (kemudian berpindah kepada sastera proletariat) dan Wen Yiduo cuba melepaskan puisi Cina daripada konvensi silam dengan mengambil model Barat. Sebagai contoh, Xu dengan sedar mengikuti gaya penyair Romantik dengan rima hujung baris.

Dalam era Komunis pasca-revolusi, penyair seperti Ai Qing menggunakan baris bebas dan diksi langsung yang mendapat sambutan hangat serta banyak ditiru.

Serentak itu, puisi modenis, termasuk avant-garde dan surealisme, berkembang di Taiwan, seperti dalam puisi Qin Zihao (1902–1963) dan Ji Xian (lahir 1903). Kumpulan puisi paling berpengaruh diasaskan pada tahun 1954: "Aliran Modenis", "Bintang Biru", dan "Zaman".

Dalam lanskap puisi kontemporari, penyair paling penting dan berpengaruh ialah kumpulan Penyair Berkabus, yang menggunakan alusi kabur dan rujukan hermetik. Penyair utama dalam kumpulan ini termasuk Bei Dao, Duo Duo, Shu Ting, Yang Lian, dan Gu Cheng, kebanyakannya diasingkan selepas Protes Dataran Tiananmen 1989. Penyair mistik Hai Zi ialah kes khas yang terkenal selepas membunuh diri.

Pada awal abad ke-21, banyak kegunaan tradisional puisi Cina masih kekal dalam era moden. Ini termasuk hubungan antara puisi dan politik, serta amalan tradisional sepenuhnya dalam budaya rakyat seperti menampal pasangan berangkai Tahun Baru Cina.

Berikutan penyair Taiwan seperti Yu Kwang-chung, Yang Mu, Xi Murong dan Yang Chia-hsien, ramai penyair generasi baharu telah muncul.

Pada Mei 2022, Pemilihan Puisi Generasi Baharu Abad Baharu, disunting oleh penyair Taiwan Xiang Yang, menyasarkan penyair generasi milenial (lahir antara 1980 hingga 1999, aktif dari 2000 hingga 2022) yang mencipta puisi moden di Taiwan. Ia merangkumi 52 penyair seperti Liao Chi-Yu, Yang Chih-Chieh, Hsu Pei-Fen, Zhuxue Deren, Tsao Yu-Po dan Lin Yu-Hsuan.

Pada Februari 2024, puisi "Moon Museum" karya Zhuxue Deren telah dipilih oleh Arch Mission Foundation untuk dimuatkan dalam Arkib Seni Bulan Arch. Puisi tersebut telah dihantar ke Bulan oleh Pendarat bulan Odysseus untuk disimpan secara kekal, menjadikannya puisi Cina pertama yang diketahui mendarat di Bulan.

Namun begitu, hingga ke hari ini, konsep puisi moden masih diperdebatkan. Terdapat hujah dan percanggahan sama ada puisi moden boleh dianggap sebagai puisi. Disebabkan oleh struktur tulisan dan tatabahasa Cina yang istimewa, puisi moden atau puisi bebas kadangkala kelihatan seperti esei pendek vernakular biasa kerana ketiadaan struktur yang biasanya mendefinisikan puisi.