तंजावूर
| ?तंजावूर / தஞ்சாவூர் तमिळनाडू • भारत | |
| टोपणनाव: तंजावर | |
| — शहर — | |
 | |
| |
| प्रमाणवेळ | भाप्रवे (यूटीसी+५:३०) |
| क्षेत्रफळ • उंची |
३६ चौ. किमी • ५४.२५ मी |
| जिल्हा | तंजावर |
| लोकसंख्या • घनता |
२,१५,७२५ (2001) • ७,७००/किमी२ |
| महापौर | तेनमोळि जयबालन |
| कोड • पिन कोड • दूरध्वनी • आरटीओ कोड |
• ६१३ ००१ पासून ०१० • +त्रुटि: "९१-४३६२" अयोग्य अंक आहे • टी.एन.-४९ |
| संकेतस्थळ: municipality.tn.gov.in/thanjavur | |
तंजावर तथा तंजावूर भारताच्या तामिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे.[१] हे याच नावाच्या जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. सतराव्या शतकाच्या प्रारंभी येथे नायकांची सत्ता होती. नंतर शहाजीराजांना हा भाग जहागीर मिळाल्याने कालांतराने येथे मराठा सत्ता दृढ झाली. ती १८५५ पर्यंत टिकली आणि पुढे इंग्रज सत्ता सुरू झाली.[२] भोसले वंशातील सरफोजी राजे हे थोर राजे होऊन गेले. त्यांनी सरस्वती महाल या प्रख्यात ग्रंथालयाचा विकास केला.[३] जगातील सर्वांत मोठ्या शिलालेखांपैकी एक असलेला शिलालेख त्यांनीच येथील प्रख्यात अशा बृहदेश्वर मंदिरात कोरविला आहे. त्यात भोसले वंशाचा इतिहास मराठीत दिलेला आहे. येथील सुब्रह्मण्यम मंदिर प्रसिद्ध आहे. भारतातील सर्वात भव्यतम असे बृहदेश्वर मंदिर सुबद्ध, प्रेक्षणीय आणि महत्त्वपूर्ण आहे.[४] हे शहर कावेरी नदीच्या दक्षिण तीरावर वसलेले आहे.
इतिहास
[संपादन]चोळ साम्राज्य
[संपादन]
१० व्या आणि ११ व्या शतकात चोळ राजवंशाच्या काळात तंजावूर ही त्यांची राजधानी होती. राजा पहिला राजराजा चोळ याने येथे भव्य बृहदेश्वर मंदिराची निर्मिती केली.[५]
चोळ राजांनंतर
[संपादन]चोळांनी स्थापन केलेले तंजावर राज्य पुढे पांड्य, दिल्ली सुलतान, विजयनगर, मदुराई नायक आणि तंजावर नायक यांच्या अंमलाखाली आले. तंजावर नायक राजा विजयराघव याचा खून झाल्यावर त्याच्या मुलाने आपले राज्य परत मिळविण्यासाठी विजापूरच्या आदिलशाहकडे मदत मागितली.[६] त्या काळात शहाजी राजे भोसले यांचा मुलगा व्यंकोजी उर्फ एकोजी आदिलशाहकडे नोकरीस होता. आदिलशाहने व्यंकोजीला सैन्य देऊन तंजावर नायकाला राज्य परत घेण्यास मदत करण्यासाठी पाठविले. परंतु व्यंकोजीने तंजावर येथे जाऊन तंजावर आपल्याच ताब्यात घेऊन स्वतंत्र सत्ता स्थापन केली.
भोसल्यांचे राज्य
[संपादन]व्यंकोजी उर्फ एकोजी भोसलेची राजकीय कारकीर्द इ.स. १६७४ ते १६८४ अशी झाली.[७] व्यंकोजी हे शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ. व्यंकोजीनंतर तंजावर गादीवर अनुक्रमे पहिले शाहूजी, पहिले सरफोजी, तुकोजी, प्रतापसिंह आणि तुळाजी यांची कारकीर्द झाली.
तुळाजीच्या कारकिर्दीत कर्नाटकच्या नवाबाने तंजावरवर आक्रमण करून ताबा घेतला. त्यावर तुळाजीने ईस्ट इंडिया कंपनीची मदत घेऊन नवाबाकडून आपले राज्य परत मिळवले. पुढे गादीवर आलेल्या दुसऱ्या सरफोजीने ब्रिटिशांची मदत घेऊन आपल्या चुलत्यापासून संरक्षण मिळविले.[८]
संस्थान खालसा
[संपादन]ब्रिटिशांनी १७९९ साली तंजावर संस्थान खालसा करून मद्रास प्रेसिडेन्सीत सामील करून घेतले. १७९९ ते १८३२ या काळात हे दुसरे सरफोजी राजे नामधारी राजा बनून राहिले. परंतु सरफोजींच्या साहित्यिक अभिरुचीबद्दल आणि त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘सरस्वती महाल’ ग्रंथ संग्रहालयामुळे ते आजही सन्मानपात्र आहेत. ही ‘पब्लिक लायब्ररी’ असून आजही तेथे ६० हजारांहून अधिक मराठी, संस्कृत आणि अन्य भाषांतील दुर्मीळ पुस्तके आणि हस्तलिखिते आहेत.[९]
प्रेक्षणीय ठिकाणे
[संपादन]
- बृहदेश्वर मंदिर: युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ असलेले हे मंदिर १०१० मध्ये पूर्ण झाले.
- तंजावूर मराठा महाल: भोसले राजवटीतील ऐतिहासिक वास्तू आणि राजवाडा.
- सरस्वती महाल ग्रंथालय: आशियातील सर्वात जुन्या ग्रंथालयांपैकी एक.
प्रसिद्ध व्यक्ती
[संपादन]पहा : मराठी संस्थाने
संदर्भ
[संपादन]- ↑ "Thanjavur District Administration" [तंजावूर जिल्हा प्रशासन] (इंग्रजी भाषेत). Government of Tamil Nadu. 1 August 2026 रोजी पाहिले.
- ↑ Sardesai, G. S. (1946). New History of the Marathas, Volume 1 [मराठ्यांचा नवीन इतिहास, खंड १] (इंग्रजी भाषेत). Bombay: Phoenix Publications.
- ↑ Rao, K. R. (1982). Tanjore as a Seat of Music and Arts [संगीताचे आणि कलेचे केंद्र: तंजावूर] (इंग्रजी भाषेत). Thanjavur: Tanjore Saraswathi Mahal Library.
- ↑ Mitchell, George (2010). The Great Temple at Thanjavur: One Thousand Years, 1010-2010 [तंजावूरचे बृहदेश्वर मंदिर: एक हजार वर्षे] (इंग्रजी भाषेत). Marg Publications. ISBN 978-8185026978.
- ↑ Sastri, K. A. Nilakanta (1955). The Cōḷas [चोळ राजवंश] (इंग्रजी भाषेत). Madras: University of Madras.
- ↑ Vriddhagirisan, V. (1942). The Nayaks of Tanjore [तंजावरचे नायक] (इंग्रजी भाषेत). Annamalainagar: Annamalai University.
- ↑ Pawar, A. G. (1971). Maratha History Seminar Papers [मराठा इतिहास चर्चासत्र निबंध] (इंग्रजी भाषेत). Kolhapur: Shivaji University.
- ↑ Subramanian, K. R. (1928). The Maratha Rajas of Tanjore [तंजावरचे मराठा राजे] (इंग्रजी भाषेत). Madras: Author.
- ↑ "Saraswathi Mahal Library Official Website" [सरस्वती महाल ग्रंथालय] (इंग्रजी भाषेत). Government of Tamil Nadu. 1 August 2026 रोजी पाहिले.[permanent dead link]
| राजधानी |  | |
|---|---|---|
| जिल्हे | चेन्नई • कोइंबतूर • कड्डलोर • धर्मपुरी • दिंडीगुल • इरोड • कांचीपुरम • कन्याकुमारी • करूर • मदुरा • नागपट्टिनम • निलगिरी • नामक्कल • पेरांबलूर • पुदुक्कट्टै • रामनाथपुरम • सेलम • शिवगंगा • त्रिचनापल्ली • तेनी • तिरुनलवेली • तंजावर • तूतुकुडी • तिरुवल्लुर • तिरुवरुर • तिरुवनमलै • वेल्लोर • विलुपुरम • विरुधु नगर | |
| विषय | इतिहास • भूगोल • अर्थव्यवस्था • लोकसभा मतदारसंघ • पर्यटन • तमिळ भाषा • तमिळ लोक • तमिळ साहित्य • तमिळ चलचित्रपट • तमिळनाडूतील खाद्यपदार्थ • धबधबे | |
| मुख्य शहरे | इरोड • उदगमंडलम • कडलूर • कन्याकुमारी • करुरकांचीपुरम • कुंभकोणम • कोइंबतूर • चेंगलपट्टू • चोळपुरम • तंजावूर • तिरुचिरापल्ली • तिरुनलवेली • तिरुप्परनकुंड्रम • तिरुवनमलै • तिरुवरुर • तिरुवल्लुर • तूतुकुडी • तेनकाशी • तेनी • दिंडुक्कल • धर्मपुरी • नागपट्टिनम • नागरकोविल • नामक्कल • पळणी • पुदुक्कोट्टै • पेराम्बलुर • पोल्लाची • मदुराई • रामनाथपुरम • विरुधु नगर • विलुप्पुरम • वेल्लूर • शिवकाशी • शिवगंगा • श्रीपेरुम्बुदुर • सेलम • होसुर | |
| मुख्यमंत्री | ||
| नद्या | ||
| चळवळी | ||
तंजावूर विस्तार में | ||
|---|---|---|
| परिचय आणि विकिपीडिया:दालन |  | |
| प्रेक्षणीय स्थळे | ||
| तंजावरजवळची प्रेक्षणीय स्थळे | ||
| जिल्ह्याचे तालुके | ||
| हेसुद्धा पहा | ||
| बाह्यदुवे | ||
बाह्य दुवे
[संपादन]- तंजावर जिल्हा संकेतस्थळ Archived 2013-08-04 at the वेबॅक मशीन.
- विज्ञान विद्यापीठ Archived 2017-10-31 at the वेबॅक मशीन.
- ए.व्ही.व्ही.एम. श्री पुष्पम स्वायत्त महाविद्यालय