လိက်ကသုက် ပါရဳ
လိက်ကသုက် ပါရဳ (အင်္ဂလိက်: Paris Agreement, ფראנစ်: Accord de Paris) ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်စပ် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ မဒှ်လိက်ကသုက် တၠုင်လ ئုင် ဂၠးတိ အလုံမွဲ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် မဒှ်အရာ မလုပ်ဝင် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဇၞော် COP21 ပ္ဍဲဍုင် ပါရဳ၊ ပြင်သေတ် တုဲ စ ဟိုတ်ဖိုလ် စၟတ်သမ္တီ နူသၞာံ ၂၀၁၆ရ။
တင်ရန်တၟအ် အဓိက လိက်ကသုက် ပါရဳ ဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ညံင်ဟွံဂွံ သၠုင်လောန်အာ နူ ၂ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် (2°C) လတူ အကာဲအရာ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ခေတ်စက်မှု (Pre-industrial levels) တုဲ ယဝ်ရမာန်မ္ဂး ညံင်ဂွံ ပတိတ်ဇြဟတ် ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်ဒეგရဳ အמעဲအစုတ် ၜိုတ် ၁.၅ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် (1.5°C) ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်နူဂှ်ဏီ ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ကသုက် ပါရဳ (Paris Agreement) ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ UNFCCC ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂၠးတိပိုဲ တုဲ လိက်ကသုက်ဏအ် ဟွံသၟိတ် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ သွက်ဂွံ ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ။
နကဵု လိက်ကသုက်ဏအ် ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ုရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် ဂမၠိုင် သ္ဒးရေင်တၠုင် ကမၠောန် မွဲတဲဓဝ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန် တုဲ ပတိုန်ကဆံင် ပရေင်ဒုင်ဒဝ် သွက်ပြသၞာ အနာဂတ်။
၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ လိက်ကသုက် ပါရဳ ဟွံဂွံ ပ္တိတ်၊ တင်တုပ်စိုတ် ရာသဳဥတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒှ်လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် (Kyoto Protocol) ရ။ ဆဂး လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ကွေံကွေံ ဟိုတ်နူ ဍုင်ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵု ဟွံပါလုပ် ကေုာံ ဟွံစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗောန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။
ပ္ဍဲဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၅ ဂှ် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ COP21 ပ္ဍဲဍုင် ပါရဳ၊ ဍုင်အလုံမွဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် မျာဲသာ် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် တုဲ ခၞံဗဒှ်ကၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ ဏအ်ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် စလုပ်ဒှ် အာဏာစိုတ် ပ္ဍဲ ဂိနေနိုဝင်ဘာ ၄၊ ၂၀၁၆၊ အခိင်ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ ဥရောပသမဂ္ဂ မစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ လၟိဟ်ပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန် ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင်။
၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် နူလိက်ကသုက် ပါရဳ နွံပိ သာ် -
- ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature Goal): ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ညံင်ဟွံဂွံ သၠုင်လောန်အာ နူ ၂ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် တုဲ ပတိတ်ဇြဟတ် ထိင်ဒဝ် ညံင်ဂွံ စိုပ် ၁.၅ ဒီဂရဳ။
- ပရေင်လွဳစ ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် (Adaptation): တြးဇၞော်မောဝ် သတ္တိ ဒုင်ဒဝ် ကဵု အန္တရာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်မၞိဟ် မဒးဒုင် ဘဲအန္တရာဲ။
- ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance): ပလံင်ဗစိုပ် အရီုအဗင် ဘဏ္ဍာ နူဍုင်မဇၞော်မောဝ် ဇရေင် ဍုင်မဍိုန်လျ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး။
၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ကမၠောန် (NDCs)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗီုပြင် မရေင်တၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ အဓိကဂှ် နကဵု မစၟတ်သမ္တီလဝ် "တင်ရန်တၟအ် မစၟတ်သမ္တီ နကဵု ဍုင်မွဲမွဲ" (Nationally Determined Contributions - NDCs) ရ။
| လၟိဟ် | တင်ရန်တၟအ် (NDCs Focus) | စၞောန်ထ္ၜး (Indicator) |
|---|---|---|
| ၁ | ပတိုန်ထ္ၜး အစဳအဇန် ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ဂျာတ် မွဲမွဲဍုင်။ | လၟိဟ် ကဝ်ဇၞော် ကေုာံ လၟိဟ်မဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗောန် ဇၟာပ် ၅ သၞာံ။ |
| ၂ | ပရေင်ဇၞော်ပၟဝ် သတ္တိ ဒုင်ဒဝ် ရာသဳဥတု (Adaptation reporting)။ | အစဳအဇန် မသြိုင်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ။ |
| ၃ | ပရေင်မွဲစွံ ကေုာံ ပရေင်လလောင်တြး ဘဏ္ဍာ (Climate Finance)။ | လၟိဟ် သြန်ဒါန် တွဵုရး ကေုာံ အလဵုအသဳ မပလံင်ဗစိုပ်။ |
| ၄ | ပရေင်ဗ္တောန်ပညာ၊ လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်မိတ် ဍုင်နာနာ။ | လၟိဟ် ပရေင်ဗ္တောန်ပညာ ရာသဳဥတု ကေုာံ သၞောဝ် ပံင်တောဲ။ |
၅။ ပရေင်သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ရန်ပုံငွေ (Climate Finance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ အံင်ဇၞးဂှ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဒးကဵု အာမခံ သွက်ဂွံ ပကောံ ရန်ပုံငွေ မသုန်ကၠံ ဘဳလဳယာန် ဒေါ်လာ နူသၞာံ ၂၀၂၀ တုဲ ဆက်သြိုင်ခၞံ အစဳအဇန် ရန်ပုံငွေ ရာသဳဥတု အစိင် (Green Climate Fund) ရ။
အရီုအဗင်ဏအ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျအိုတ် ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ်တအ် ညံင်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် တိုင်တၟိ (Renewable energy) ကေုာံ သြိုင်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ ရ။
၆။ ပရေင်တြးစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သၠုင်တိုန် လၟိဟ်အလံင် (Transparency Framework)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ကသုက် ပါရဳ ဟွံဂွံ စၟတ်လဝ် ဒဒှ်ုရ ဍုင်လဵုမွဲ ဒးကဵုအာ ပရေင်ဒဏ် မုရော ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တင်ရန်တၟအ် ဟွံပေင် တိုက်တိုက်စိုတ်၊ ဆဂး စကာ နဲကဲ "ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်သ္ဂာ ကေုာံ ပရေင်တြးလလောင်တြး" (Name and encourage / Transparency framework) ရ။
ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက် ပါရဳတအ် ဒးပလံင်ဗစိုပ် တင်ဒုင်စဳရေင် ပရေင်ကမၠောန် အဇန် NDCs ဇၟာပ် ၅ သၞာံ တုဲ ပတိုန်ကဆံင် တင်ရန်တၟအ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ်ဂၠိုင်တိုန် နူကိုပ်ကၠာ၊ ညံင်ရဴ မထ္ၜးလဝ် သၞောဝ်တြးစၟတ်သမ္တီ အတိုင် အပိုဒ် ၆ (Article 6) ရ။
၇။ အပိုဒ် ၆ ကေုာံ ကမၠောန်ပံင်တောဲ (Article 6)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အပိုဒ် ၆ (Article 6) နူလိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ ဒှ်အရာ မပံက်ကဵု ပရေင်ပံင်တောဲ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ရေင်တၠုင် ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon market cooperation) တုဲ ဍုင်မွဲ ကဵု မွဲဍုင် ဗိုင်ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗောန် နကဵု နဲကဲ မာံပလံင်ဗစိုပ် ခရက်ဒိတ် (ITMOs) ရ။
နဲကဲဏအ် ခွင့်ပြုလဝ် ဍုင်လ္ၚဵု မၞုံကဵု တင်စိုပ် ဓါတ်ကာဗောန် ကျေဝ်ဂဥုဲ ညံင်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်တၞဟ် တုဲ သ္ပစၟတ်သမ္တီ (Corresponding adjustments) ညံင်ဟွံဂွံ ဒှ်အလန်ဒုတိယ မပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟိဟ်တဆိပ်။
၈။ ပရေင်တိတ် ဒစဵုဒစး ကေုာံ အကာဲအရာ ဍုင်အမေရိကန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ ဒးဒုင် အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်အမေရိကန် (US) ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ဓါတ်ကာဗောန် ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ၊ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ကာလ ဒေါ်နယ် ထြမ်ပ့် (Donald Trump) ဒှ် သမ္မတဂှ် ပတိတ်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ အမေရိကန် ဒးတိတ် နူလိက်ကသုက် ပါရဳ။
ကြဴဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁၊ သမ္မတ ဂျဝ် ပိုင်ဒေန် (Joe Biden) လုပ်စိုပ်သ္ကိုပ်ကၠုင်တုဲ ဆက်လုပ်စိုပ် လိက်ကသုက် ပါရဳ ကလေင်တိုန်၊ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ အခိင် ကလေင်ဒှ် သမ္မတ ထြမ်ပ့် ကလေင်ပတိတ် ဒုင်စဳရေင် ဒဒှ်ရ အမေရိကန် ကလေင်တိတ် နူလိက်ကသုက် ပါရဳပၠန်ရ။
၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကမၠောန် မရေင်တၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ အခက်အခုဲ နွံဗွဲမဂၠိုင် -
- တင်ရန်တၟအ် ဟွံပေင်: လၟိဟ် တင်ရန်တၟအ် နူဍုင်နာနာ ယဝ်ရ ဒ္ဂေတ်ဗက် သီုဖအိုတ် လၟုဟ်ဂှ်လေဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ကြက်သၠုင်တိုန် လ္တူ ၂ ဒီဂရဳ။
- ဘဏ္ဍာ ဟွံလဟဵု: ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဟွံပေင်စိုပ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် သြန်မဒးကဵုဒါန် ကုဍုင်မဍိုန်လျ။
- ပရေင်စကာ ကၠေင်ဒေဝါ ဇၞော်ကၠုင်: ပရေင်ပတိတ် ကၠေင်ဓါတ်၊ ချး ကေုာံ ကၠေင်ဒေဝါ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဟွံဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ညံင်ရဴ မအာစုက်လဝ်။
၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ ဒှ်သ္ကိုပ်သ္ဇိုင် သၞောဝ်ပ္တန် ရာသဳဥတု အလုံဂၠးတိ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်။ ဥပဒေ ကေုာံ လိက်ကသုက်ဏအ် ဗိုင်ရေင်တၠုင်လဝ် ညံင် ဂကောံဍုင်နာနာ၊ ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံစွံသတိ ပ္ဍဲပရေင်မင်မဲ သဘာဝ။ ယဝ်ရ ဍုင်ဂမၠိုင် ဆက်ကၠောန်ဗက် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် လိက်ကသုက်ဏအ် ဟွံမာန်မ္ဂး အန္တရာဲ ရာသဳဥတု ကြက်ကတဵုဒှ် ပလီုပလာ် ဂၠးတိမာန်ရ။
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- The Paris Agreement. UNFCCC.
- Paris Agreement. Wikipedia.
- List of parties to the Paris Agreement. Wikipedia.
- Cooperative mechanisms under Article 6 of the Paris Agreement. Wikipedia.
- United States and the Paris Agreement. Wikipedia.
<ref> tag with name "UN2016" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "WikiParis" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "ListParties" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "Article6" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "USParis" defined in <references> is not used in prior text.
