လာန်ဒါန်

လာန်ဒါန် (အၚ်္ဂလိက်: London) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် (England) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဇိုင် ကြုင် တုမ်း (River Thames) ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အဂၞဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ဝင် မလအ်လ နူကဵု ခေတ် ရဝ်မာန် (Roman) တေအ် မကော်ခဴ စ လဝ် "လန်ဒဳနဳယမ်" (Londinium) ရ။

လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် မကဵု သြဇာ အလုံ ဂၠးတိ (Global city) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အနုသုခုမ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်လလောင်တြး၊ ပရေင်ဖက်ရှေန် ကေုာံ ပရေင်တရဴ ဂမၠိုင် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေဝ် ဒှ် ဗဟဵု ဌာန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဍုင်လာန်ဒါန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒၞာဲ ပြာကတ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် (တိုင်နာဍဳ Big Ben, ကြုင် တုမ်း, ကေုာံ London Eye)။

၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝင် ဍုင်လာန်ဒါန် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၃ အေဒဳ အခိင် ကာလ အေန်ပါယာ ရဝ်မာန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗြိတိန် ရ။ ရဝ်မာန် တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဍုင် ဂှ် တုဲ ကဵု လဝ် ယၟု "လန်ဒဳနဳယမ်" (Londinium) ရ။

ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၁၊ ကြဴနူကဵု နဝ်မာန် (Norman conquest) လုပ် သီ ကေတ် အင်္ဂလာန် တုဲ၊ လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ကၠုင် ဗဟဵု ဌာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၆ ဂှ်၊ ဍုင်လာန်ဒါန် ဒးဒုင် ဘဲ ပၟတ်တူ ဇၞော် (Great Fire of London) မပလီုပလာ် ထောအ် သ္ၚိ ဌာန် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဆဂး ကြဴနူဂှ် ဍေဟ်တအ် ကလေင် သြိုင်ခၞံ ဍုင် တၟိ နကဵု ဗီုပြင် မခိုင်ကၠိုက် နူ တြေံ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကွာ်တရဴ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ဂှ်၊ လာန်ဒါန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဒှ် ကၠုင် ဍုင် မၞိဟ် မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၈၃၁ ကဵု ၁၉၂၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II) ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် ဒးဒုင် ဗတိုက် နကဵု ဗုံး (The Blitz) နူကဵု ဂျာမနဳ ဗွဲမဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် မာန် ကလေင် ဒက်ပတန် ဍုင် ဏအ် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။

၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate)

လာန်ဒါန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ကြုင် တုမ်း (Thames) မဒှ် ကြုင် မဇွောဝ် စှ်ေ အာ ဇရေင် ၜဳ သၟဝ်ကျာ (North Sea) ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ သြိုင်ခၞံ လဝ် လတူ ဌာန် တိ ဗလး မနွံကဵု ၝောအ်ကုန် ဍောတ်တ် ဂမၠိုင် ရ။

လာန်ဒါန် ဝွံ နွံကဵု ဥတု သမပိုင်း ၜဳ (Temperate maritime climate) ရ။

• ကညင် (Summer): ဥတု ဂမ္တဴ ညိည (အကြာ ၁၈-၂၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်)။
• မုဟ်ကျာ (Winter): ဥတု လမုဟ် (အကြာ ၂-၈ ဒဳဂရဳ) ဆဂး မဟွံဂံက် စဵုကဵု ဍာ်ကလောအ် ဂၠိုင်င် ရ။
• ဗြဲ (Rainfall): ဗြဲ ဂူ လၟိုန် အလုံ မွဲ သၞာံ ဆဂး လၟိဟ် ဗြဲ ဟွံဂၠိုင် သၠုင် (ၜိုတ် ၆၀၁ မဳလဳမဳတာ မွဲ သၞာံ) ရ။

၃။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောတ် ဍုင် (Administration and Government)

လာန်ဒါန် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Boroughs) ၃၃ ခရိုင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် လောဲသွာ ရ။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဏအ်ဝွံ ကော်စ အဝဵုအုပ်ဓုပ် လာန်ဒါန် ဇၞော် (Greater London Authority - GLA) ရ။

GLA ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက -

1. မြို့တော်ဝန် လာန်ဒါန် (Mayor of London): ဒှ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မာဲ ညးဍုင်ကွာန် တုဲ နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်၊ ပရေင်ပလံင်စဵုဒၞာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ရ။
2. ကံင်သဳ လာန်ဒါန် (London Assembly): ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် စၞး ၂၅ တၠ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် မြို့တော်ဝန် ရ။

၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy and Business)

လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (Europe) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ပတိတ် ကဵု ၚုဟ်မး ကမၠောန် (GDP) ၜိုတ် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် အလုံ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လာန်ဒါန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု (Service sector) ဗွဲတၟေင် -

• ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance): ဒေသ "City of London" ကဵု "Canary Wharf" ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဘဏ် (Banks) ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ရ။
• ပရေင်တရဴ (Tourism): လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞိဟ် ကၠုင် ဝေင် ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ၜိုတ် ၂၀ မဳလဳယာန် တၠ မွဲ သၞာံ)။
• ပရေင်ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Media): ဒှ် ဗဟဵု ဌာန် သွက် ကမ္ပဏဳ ပရိုင် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု BBC ကေုာံ ပရေင်အနုသုခုမ ရ။

၅။ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transport and Infrastructure)

သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဇၞော် ကေုာံ ထုဲထံင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ပလံင်ဗစိုပ် သွက် လာန်ဒါန် (Transport for London - TfL) ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် အဓိက ပ္ဍဲ လာန်ဒါန်

ဂကူ သၞောတ်	ယၟု ပြာကတ်	တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
ကွဳပၟတ် သၟဝ်တိ	London Underground (The Tube)	ဒှ် သၞောတ် ကွဳပၟတ် သၟဝ်တိ တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (စတင် ၁၈၆၃)၊ နွံကဵု သၞေဟ် ၂၇၂ ဒၞာဲ။
ကွဳစက် ဘတ်စ်	လာန်ဒါန် ဗတ်သ် အသာ် ဗကေတ် (Red Double-decker)	သင်္ကေတ ပြာကတ် ဍုင်လာန်ဒါန်၊ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ကွာ် တရဴ ဇမ္ၚေဝ် ဍောတ်တ်။
ကွဳပၟတ် လတူတိ	London Overground & Elizabeth Line	သၞောတ် ကွဳပၟတ် တၟိ ကေုာံ သွက်ဂွံ စိုပ် ဒေသ မ္ၚး ဍုင် ဗွဲမပြဟ်။
သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ	ဟဳသရဝ် (Heathrow Airport)	သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်၊ ကေုာံ နွံ Gatwick, Stansted ဂမၠိုင် ကီု ရ။

၆။ ဒၞာဲ ပြာကတ် ကေုာံ ပရေင်တရဴ (Landmarks and Tourism)

လာန်ဒါန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဒၞာဲ ပြာကတ် ဝင် ကေုာံ အနုသုခုမ မဂၠိုင်ကဵု ဒၞာဲ ရ။ ဒၞာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက တအ်ဂှ် -

• နန် ဘက်ကေန်ဟမ် (Buckingham Palace): ဒှ် နန် သ္ၚိ ဌာန် တန်တဴ ဨကရာဇ် ဗြိတိန်။
• ကင်းရဲ လာန်ဒါန် (Tower of London): ဒှ် တိုက် ဝင် တြေံ မမင်မဲ လဝ် ၝောအ်ကိုဋ် ကေုာံ ရတ် (Crown Jewels)။
• တိုက်ထ္ၜးပျး ဗြိတိန် (British Museum): တိုက်ထ္ၜးပျး မနွံကဵု အာဲကၟာဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ် ရဝ်သေတ်တာ (Rosetta Stone)။
• တိုင်နာဍဳ ဘစ်ဗေန် (Big Ben) ကေုာံ နန် ဝေတ်မေန်သတာ (Palace of Westminster): ဒၞာဲ ကၠတ်ထဝ် (Parliament) ဍုင်ဗြိတိန်။
• လာန်ဒါန် အာဲ (London Eye): စက် ရဟတ် ဇၞော် မနွံ ဇိုင် ကြုင် တုမ်း သွက်ဂွံ ရံင် ဗီုပြင် ဍုင် နူ လတူ ကျာ။

၇။ ပရေင်ပညာ (Education and Universities)

လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ နွံကဵု လၟိဟ် ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု တက္ကသိုလ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ စရင် ဂၠးတိ (Top ranking) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -

• တက္ကသိုလ် ကောလိပ် လာန်ဒါန် (University College London - UCL)
• တက္ကသိုလ် အေန်ပဳရဳယျာ (Imperial College London)
• ကောလိပ် ကေင်သ် (King's College London - KCL)
• ဘာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လာန်ဒါန် (London School of Economics - LSE)

ဟိုတ်နူကဵု တက္ကသိုလ် ခိုဟ် တအ် ဏအ် ဂှ်ရ၊ လာန်ဒါန် ဝွံ သွက် ပရေင်သုတေသန (Research) ကေုာံ နည်းပညာ (Technology) လေဝ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ကီု ရ။

၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts)

လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ယေန်သၞာင် ထုဲနှဴ (Multicultural) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ကဵု သြဇာ လတူ ကဏ္ဍ အနုသုခုမ အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ -

• သဘင် ဇာတ် (Theatre): ဒေသ ဝေတ် အေန် (West End) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ထ္ၜးပျး ဇာတ် ကေုာံ ဒွက် (Musicals) မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုပ် ကဵု Broadway ပ္ဍဲ နယူးယောက် ကီု ရ။
• ဒွက် (Music): လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ကတဵုဒှ် အာရီု ဒွက် Rock, Pop, ကေုာံ Punk တအ် တုဲ နွံကဵု ဂကောံ ဒယှ်ေ ဒွက် ပြာကတ် ဂမၠိုင် ရ။
• ဖက်ရှေန် (Fashion): ဒှ် ဍုင် မကၠောန် သဘင် ထ္ၜးပျး ဖက်ရှေန် လာန်ဒါန် (London Fashion Week) မဒှ် သဘင် အဓိက ၄ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။

၉။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာ (Demographics and Religion)

အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် လာန်ဒါန် ဇၞော် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈.၈ မဳလဳယာန် တၠ ရ။ လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ဂကူ နာနာ သာ် (Diversity) မပံင်ကောံ မံင် ဒၟံင် ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်း ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ မ္ၚး ဍုင်ဗြိတိန် ရ။

နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး၊ လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ်အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ထုဲနှဴ (Melting pot) ရ။ ပရေင်ဘာသာ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ် ပါ်လဝ် -

• ခရေတ်ယာန် (Christianity): ၄၀.၆%
• ဟွံမဲ ဘာသာ (Irreligious): ၂၇.၁%
• အေတ်သလာမ် (Islam): ၁၅.၀%
• ဟိန္ဒူ (Hinduism): ၅.၁%
• ဘာသာ တၞဟ် (ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဂျူး၊ သစ်ခ်): ၜိုတ် ၅% ပြင်င် ရ။

၁၀။ အနာဂတ် လာန်ဒါန် (Future of London)

အနာဂတ် လာန်ဒါန် ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ကေုာံ အခေါင်အလမ်း တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ကြဴနူကဵု ဍုင်ဗြိတိန် တိတ် နူကဵု ဂကောံ ရးဥရောပ (ဗရက်သေတ် - Brexit) ဂှ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လာန်ဒါန် ဝွံ ဒးကလေင် ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဗဟဵု ဌာန် ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ ရ။

တုဲပၠန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change) ဂှ်၊ အလဵုအသဳ လာန်ဒါန် ဖန်ဇန် ဒၟံင် မူဝါဒ "ဍုင် သ္ၚေက်" (Green City) ညံင်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon emissions) တုဲ၊ ခၞံဗဒှ် ဇုံ မဟွံမဲ ကဵု ယက် ကွဳစက် (Ultra Low Emission Zone - ULEZ) အလုံ ဍုင် ရ။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• အင်္ဂလာန် (England)
• ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (United Kingdom)
• ကြုင် တုမ်း (River Thames)
• ဝင် ဗြိတိန် (History of Britain)