Мазмұнға өту

Германия Федеративтік Республикасы (1949–1990)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Германия Федеративтік Республикасы
нем. Bundesrepublik Deutschland
Байрақ Елтаңба
Ұран: «Einigkeit und Recht und Freiheit»
«Бірлік пен әділдік және бостандық»
Әнұран: «Немістердің өлеңі (Deutschlandlied)»
Батыс Германияның (ГФР) қырғи-қабақ соғыс кезіндегі орналасуы
Тарихы
Құрылды 23 мамыр 1949 жыл
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілі Неміс тілі
Елорда Бонн *(уақытша астана)*
Ірі қалалары Гамбург, Мюнхен, Кёльн, Майндағы Франкфурт, Эссен (сондай-ақ де-факто Батыс Берлин)
Үкімет түрі Федеративті
парламенттік республика
Федералды президент

Федералды канцлер 		Теодор Хойс (бірінші)
Рихард фон Вайцзеккер (соңғы)
Конрад Аденауэр (бірінші)
Гельмут Коль (соңғы)
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
248 717 км²
Жұрты
• Сарап (1990)
• Тығыздығы
63 254 000 адам
254 адам/км²
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
 • Қорытынды (1990)
~1,0 трлн. USD $ (4-орын)
Этнохороним Немістер, батыс немістер
Валютасы Неміс маркасы (DEM)
Қосымша мәліметтер
Әуе компаниясы Lufthansa
Интернет үйшігі .de
ISO коды DE
ХОК коды FRG
Телефон коды +49
Уақыт белдеуі +1 (+2 жазда)
Бұл мемлекет 1990 жылғы Германияның қосылуынан кейін жойылған жоқ, керісінше кеңейтілген аумақтағы ГФР ретінде жалғасын тапты.

Координаттар: 50°44′00″ с. е. 7°08′00″ ш. б. / 50.73333° с. е. 7.13333° ш. б. / 50.73333; 7.13333 (G) (O) (Я)

Батыс Германия, ресми түрде Германия Федеративтік Республикасы — 1949 жылдың 23 мамырында құрылғаннан бастап 1990 жылдың 3 қазанында Шығыс Германиямен біріккенге дейінгі Германия Федеративтік Республикасының (ГФР) жалпылама атауы болды. Қырғи-қабақ соғыс кезінде Германияның батыс бөлігі мен оған қарасты Батыс Берлин аумағы Батыс блоктың құрамына кірді. Батыс Германия екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияны одақтастардың оккупациялау кезеңінде саяси құрылым ретінде қалыптасып, АҚШ, Ұлыбритания және Франция бақылауындағы үш одақтас аймақта құрылған он екі жерден (штаттан) жасақталды.

Қырғи-қабақ соғыстың басында Еуропа Батыс және Шығыс блоктарга бөлінді. Германия да осылайша екі елге бөлшектенді. Бастапқыда Батыс Германия 1871–1945 жылдардағы Неміс рейхшілдігінің жалғыз демократиялық жолмен қайта құрылған мұрагері ретінде өзін көрсете отырып, бүкіл Германияға қатысты ерекше мандатқа ие екенін мәлімдеді.[1]

Батыс Германияның оңтүстік-батысындағы үш штат 1952 жылы бірігіп, Баден-Вюртемберг аймағын құрды, ал Саарланд Франция бөліп шығарған «Саар протектораты» мәртебесінен кейін (бұл бөліну Одақтас бақылау кеңесімен мойындалмағандықтан заңсыз болған еді) 1957 жылы Батыс Германияға штат ретінде қосылды. Нәтижесінде пайда болған он штатқа қоса, Батыс Берлин ресми емес де-факто он бірінші штат болып саналды. Де-юре Берлин Одақтас бақылау кеңесінің бақылауында болғандықтан Батыс Германияның құрамына кірмесе де, саяси тұрғыдан Батыс Германиямен бірігіп, оның федералдық институттарында тікелей немесе жанама түрде ұсынылды.

Бүгінгі таңда Германия иеленіп отырған ықпалды орынның іргетасы 1950 жылдардағы «экономикалық ғажайып» (Wirtschaftswunder) кезінде қаланды. Сол кезде Батыс Германия Екінші дүниежүзілік соғыс әкелген орасан зор қираулардан кейін көтеріліп, әлемдегі екінші ірі экономикаға айналды. 1963 жылға дейін қызмет атқарған бірінші канцлер Конрад Аденауэр бейтараптық ұстанымнан гөрі НАТО-мен толық интеграциялану жолын таңдап, әскери одаққа мүшелікке қол жеткізді. Сонымен қатар Аденауэр бүгінгі Еуропа одағына ұласқан келісімдердің негізін қалаушылардың бірі болды. 1975 жылы Үлкен алтылық (G6) құрылғанда, Батыс Германияның оған мүше болатынына ешкім күмән келтірген жоқ.

Берлин қабырғасының құлауымен белгіленген Шығыс блоктың ыдырауынан кейін екі мемлекет Германияны біріктіру бағытында нақты қадамдар жасады. 1990 жылы Шығыс Германия өз билігін таратып, Германия Федеративтік Республикасының құрамына кіруге дауыс берді. Соғыстан кейінгі бес штат (Länder) қайта құрылып, сондай-ақ ерекше мәртебесі тоқтатылып, алтыншы штатқа айналған біріккен Берлин қосылды. Олар 1990 жылғы 3 қазанда федералды республиканың құрамына ресми түрде кіріп, штаттардың санын оннан 16-ға жеткізді және Германияның бөлінуіне нүкте қойды.

Осылайша, біріккен Германия бұрын бейресми түрде «Батыс Германия» деп аталған мемлекеттің тікелей жалғасы болып табылады, жаңа мемлекет емес. Себебі бұл процесс мәні бойынша ерікті түрде қосылу актісі еді: Германия Федеративтік Республикасы таратылған ГДР-дің қосымша алты штатын өз құрамына қабылдау арқылы кеңейді. Кеңейген Федеративтік Республика Батыс Германияның саяси мәдениетін сақтап қалды және халықаралық ұйымдардағы (БҰҰ, НАТО, ЭЫДҰ және Еуропалық экономикалық қауымдастық) бұрынғы мүшелігін, сондай-ақ Батысқа бағытталған сыртқы саяси курсы мен одақтастық байланыстарын жалғастырды.

Тарих

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Капитуляциядан кейінгі алғашқы жылдардағы Германия

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Германия одақтас әскерлермен («Төрт держава» — КСРО, АҚШ, Ұлыбритания және Франция) азат етілгеннен кейін, оның аумағы төрт аймаққа — советтік, француздық, британдық, америкалық және ерекше мәртебесі бар (ол да төрт аймаққа бөлінген) Берлин қаласына бөлінді. 1949 жылға қарай батыс державалар өз аймақтарын басқаруды Тризонияға біріктірді. Германияның шығыс бөлігі бұрынғысынша Кеңес Одағының басқаруында қалды.

Германия Федеративтік Республикасының жариялануы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1949 жылы 23 мамырда Бонн қаласында (британдық аймақ) әскери губернаторлардың бақылауымен отызған 65 адамнан тұратын Парламенттік кеңес сол уақытқа дейін жаңадан құрылған жерлердің құрамында Германия Федеративтік Республикасын жариялады: Төменгі Саксония, Солтүстік Рейн-Вестфалия, Шлезвиг-Гольштейн және Гамбург (британдық аймақ); Бавария, Бремен, Гессен және Вюртемберг-Баден (америкалық аймақ); Баден, Рейнланд-Пфальц және Вюртемберг-Гогенцоллерн (француздық аймақ).

Германия Федеративтік Республикасының 1949 жылғы редакциядағы Негізгі заңының 23-бабы.

Дәл осы күні күшіне енген Конституция (23-бап) өзінің қолданылуын формальды түрде ГФР құрамына кірмейтін бүкіл Берлин аумағына да тарататынын жариялады. Сондай-ақ, бұл бапта ГФР конституциясының қолданылуын Германияның «басқа да бөліктеріне» тарату мүмкіндігі қарастырылды. Осылайша, бұрынғы Герман империясының барлық аумақтарының ГФР құрамына кіруіне негіз қаланды.

« Негізгі заң ең алдымен Баден, Бавария, Бремен, Үлкен Берлин, Гамбург, Гессен, Төменгі Саксония, Солтүстік Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц, Шлезвиг-Гольштейн, Вюртемберг-Баден және Вюртемберг-Гогенцоллерн жерлерінің аумағында қолданылады. Германияның басқа бөліктерінде ол олар қосылғаннан кейін күшіне енеді. »

Жаңадан құрылған мемлекет негізінде неміс халқын біріктіруге деген ұмтылыс конституцияның кіріспесінде айқын жазылған, ал конституцияның өзі бастапқыда уақытша деп ойластырылған болатын. Сол себепті құжат «конституция» (нем. Verfassung) деп аталмай, «негізгі заң» (нем. Grundgesetz) деген атау алды.

Берлиннің ерекше саяси мәртебесіне байланысты қаланы ГФР астанасы ретінде сақтап қалу мүмкін болмады, дегенмен жарияланған конституция формальды түрде бүкіл қаланы ГФР-дің бір бөлігі деп жариялады. Сондықтан уақытша астананы тағайындау туралы шешім қабылданды, ол үшін провинциялық қала – Бонн таңдалды.[2]

Саяси мәртебе және бүкіл неміс аумағына қатысты талаптар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

ГФР үкіметі басынан бастап өзін бүкіл неміс халқының жалғыз заңды өкілі, ал ГФР-ді Веймар Республикасының жалғыз мұрагер мемлекеті ретінде қарастырды. Сондықтан ол Веймар республикасына 1937 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша (нацистік Германияның әскери экспансиясы басталғанға дейін) тиесілі болған барлық аумақтарға, соның ішінде ГДР, Батыс Берлин және Польша мен КСРО-ға өткен «бұрынғы шығыс аймақтарына» да талап етті.[3] ГФР конституциясының кіріспесінде неміс халқының біртұтас мемлекетте қайта бірігуге деген ұмтылысы атап көрсетілген. ГФР үкіметі алғашқы жылдары ГДР үкіметімен кез келген тікелей байланыстан жан-жақты бас тартты, өйткені мұндай байланыстарды ГДР-ді дербес мемлекет ретінде тану деп қабылдауы мүмкін еді.[3]

« «Германия мемлекеті күйрегеннен кейін өмір сүруін тоқтатқан жоқ, ол 1945 жылдан кейін де сақталды, тіпті Негізгі заң негізінде құрылған құрылымның әрекеті осы мемлекеттің аумағының бір бөлігінде уақытша шектелген болса да. Осылайша, Германия Федеративтік Республикасы Герман империясымен бірдей (тең).»
Конституциялық соттың шешімі, 1957 — BVerfGE 6, 309 (336 ff., Zit. Abs. 160, Abs. 166)
 »

Ұлыбритания мен АҚШ те ГФР Веймар республикасының құқықтық мұрагері болып табылады деген ұстанымды ұстанды, алайда Франция Веймар республикасы 1945 жылы мемлекет ретінде толығымен жоғалып кетті деген идеяны қолдады. АҚШ Президенті Гарри Трумэн ГФР-мен бейбіт шартқа қол қоюға қарсы болды, өйткені оның пікірінше, бұл екі неміс мемлекетінің бар екенін мойындауды білдірер еді. 1950 жылы үш держава сыртқы істер министрлерінің Нью-Йорк конференциясында ақыры ГФР-дің мәртебесі ресми түрде анықталды. Мемлекеттер ГФР үкіметінің неміс халқын тек қана өздері заңды түрде өкілдік ету құқығына болған талаптарын мойындады, бірақ ГФР үкіметін бүкіл Германияның үкіметі ретінде танудан бас тартты.[3]

ГДР-ді мойындамау себебінен ГФР заңнамасы Веймар республикасының азаматтығынан бастау алатын біртұтас неміс азаматтығының әрі қарай да өмір сүретінін мойындады, сондықтан өз азаматтарын жай ғана неміс азаматтары деп атады және ГДР аумағын шетел деп санамады. Осы себепті елде ГФР азаматтығы туралы жаңа заң қабылданбай, 1913 жылғы Германия азаматтығы туралы заң өз күшін сақтап қалды. Дәл осы 1913 жылғы Германия азаматтығы туралы заң ГДР-де де 1967 жылға дейін қолданыста болды, ал ГДР Конституциясы да біртұтас неміс азаматтығының бар екенін мойындады. Тәжірибеде бұл жағдай ГДР-ден келген кез келген «неміс азаматы» ГФР аумағында болған жағдайда онда ресми түрде шетелдік төлқұжат ала алатынын білдірді. Мұның алдын алу үшін ГДР үкіметі өз тұрғындарына ГФР-ден төлқұжат алуға заң жүзінде тыйым салды. Тек 1967 жылы ГДР-де неміс азаматтығының орнына ГДР-дің жеке азаматтығы енгізілді, бұл азаматтық ГДР құрылған сәтте оның аумағында тұрған және бірқатар себептер бойынша ГДР азаматтығы құқығынан айырылмаған барлық неміс азаматтарына берілді.[4] ГФР-де ГДР-дің жеке азаматтығының бар екені тек 1987 жылдың қазан айында ғана ресми түрде мойындалды, сол кезде ГФР Конституциялық соты натурализация тәртібімен ГДР азаматтығын алған кез келген тұлға автоматты түрде неміс азаматтығын (негізінде ГФР азаматтығын) алады деп қаулы етті.[5]

ГДР-дің бар екенін мойындамау мемлекеттердің шекараларын географиялық атластарда белгілеуде де көрініс тапты. Мәселен, 1951 жылы ГФР-де шығарылған карталарда бұрынғыдай 1937 жылғы шекарадағы біртұтас Германия сақталған. Сонымен қатар, ГФР мен ГДР арасындағы шекара, сондай-ақ Одер/Нейсе сызығы (Польшамен жаңа шекара) және Шығыс Пруссиядағы Польша мен КСРО арасындағы шекара әрең көрінетін үзікті сызықтармен көрсетілген; Польша мен КСРО-ға өткен аумақтар әлі де біртұтас Германияның құрамына кіреді, бірақ «польшалық және советтік басқарудағы аумақтар» деп белгіленген, ал олардағы топонимдер бұрынғысынша ескі неміс атауларын сақтап қалған. ГДР-дің бар екендігі туралы тіпті сөз де жоқ. 1971 жылғы басылымда көрсетілген шекаралар әлдеқайда анық сызықпен белгілене бастады, алайда олар әлі де мемлекеттік шекараларды білдіретін сызықтардан өзгеше болды.[6]

Сыртқы саясат және ГДР-мен қатынастар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

ГФР үкіметі ГДР-дің бар екенін мойындамаумен қатар, ұзақ уақыт бойы (1955 жылдың қыркүйегінен 1969 жылдың қазанына дейін) ГДР-ді ресми түрде мойындаған кез келген мемлекетпен барлық дипломатических қатынастарды үзуді көздейтін доктринаны ұстанды (Төрт державаға тиесілі болуына байланысты бұған тек КСРО ғана ерекшелік болды). Ал тәжірибеде аталған себеп бойынша дипломатиялық қатынастардың үзілуі екі рет орын алды: 1957 жылы Югославиямен және 1963 жылы Кубамен.[7]

Әлі 1952 жылдың басында Сталин Германияны біріктіру мәселесін көтерді. 1952 жылы 10 наурызда Кеңес Одағы барлық оккупациялық державаларға (Ұлыбритания, Франция және АҚШ) жалпыгермандық үкіметтің қатысуымен Германиямен бейбіт шартты әзірлеуді дереу бастауды ұсынды, оның жобасы қоса берілді. КСРО елді біріктіруге, неміс армиясының, әскери өнеркәсіптің және демократиялық партиялар мен ұйымдардың еркін қызмет етуіне келісуге дайын болды, бірақ Германияның әскери блоктарға қатыспауы шартымен. Батыс біріккен Германия НАТО-ға кіруге еркін болуы керек деп талап етіп, кеңестік ұсынысты іс жүзінде қабылдамады.

1961 жылы ГДР билігі Берлин қабырғасын тұрғызғаннан кейін ГФР-де ГДР-ді дербес мемлекет ретінде ықтимал тану туралы пікірталастар жиілей түсті. Вилли Брандт ГФР канцлері қызметіне кіріскен 1969 жылы ГФР пен ГДР арасындағы және жалпы ГФР мен Шығыс Еуропаның социалистік елдері арасындағы қатынастарда жаңа кезең басталады. 1970 жылы қол қойылған Мәскеу шартағы бойынша ГФР соғыстан кейін Польша мен КСРО-ға өткен Герман империясының бұрынғы шығыс аймақтарына деген талаптарынан бас тартты, бұл «жаңа шығыс саясаты» дәуірінің басталуын белгіледі.

1969 жылы билікке социал-демократтар келді. Олар соғыстан кейінгі шекаралардың бұлжымастығын мойындады, төтенше заңнаманы әлсіретті, бірқатар әлеуметтік реформалар жүргізді. Федералдық канцлерлер Вилли Брандт пен Хельмут Шмидт басқарған жылдары ГФР мен КСРО қатынастары едәуір жақсарды, бұл шиеленісті бәсеңдету саясатында өз жалғасын тапты. КСРО мен ГФР арасындағы 1970 жылғы Мәскеу шарығы шекаралардың бұлжымастығын, аумақтық талаптардан бас тартуды (Шығыс Пруссия) бекітіп, ГФР мен ГДР-дің бірігу мүмкіндігін жариялады. 1972 жылы 21 желтоқсанда ГДР мен ГФР арасында Негіздеуші шарт жасалды. Кейіннен билік басында социал-демократтар мен христиан-демократтар кезектесіп отырды.

1973 жылы ГФР ГДР-дің мемлекеттік егемендігін мемлекеттік құқық нормалары бойынша мойындағаннан кейін (бірақ оның халықаралық-құқықтық тәуелсіздігін мойындамай және ГДР азаматтығын шет мемлекеттің азаматтығы ретінде танудан әлі де бас тарта отырып), екі неміс мемлекеті де БҰҰ-ға қабылданды. Соған қарамастан, 1972 жылы негіздеуші шарт арқылы бекітілген ГДР-дің статус-квосы екі неміс мемлекеті арасындағы қатынастардың жылынуына ықпал етті.

Германияның бірігуі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1990 жылдың тамызында ГФР мен ГДР арасында Германияның бірігуі туралы шартқа қол қойылды. Бұл шарт ГФР Конституциясының 23-бабына сәйкес ГДР-ді таратуды және оның аумағын ФРГ құрамына бес жаңа жер ретінде енгізуді, сондай-ақ Шығыс Берлин мен Батыс Берлинді бірыңғай Берлин федералдық жері аясында қайта біріктіруді және Германияның астанасын сонда көшіруді қарастырды.[8]

1990 жылы 12 қыркүйекте ФРГ, ГДР, КСРО, АҚШ, Франция және Ұлыбритания қол қойған Германияға қатысты түпкілікті реттеу туралы шарт Германияның қайта қосылуына мынадай шарт қойды: оған сәйкес ФРГ конституциясына ФРГ пен ГДР қайта қосылғаннан кейін Германияның бұрын Герман империясына тиесілі болған кез келген басқа аумақтарға қатысты барлық талаптардан бас тартатыны туралы түзету енгізілуі тиіс еді.

Бірігу процесінде (Германияның өзінде «қайта қосылу» немесе «бірлікті қалпына келтіру» деп атау қабылданған) жаңа неміс мемлекеті құрылған жоқ. 1990 жылдың 3 қазанынан бастап ГДР-дің бұрынғы аумағында жерлер қайта құрылып, олар ФРГ құрамына қабылданды. Сол сәттен бастап «жаңа жерлердің» аумағында 1949 жылы қабылданған ФРГ Конституциясы қолданысқа енді.[9] Осылайша, бүгінгі таңда өмір сүріп отырған Германия мемлекеті жаңа мемлекет болып табылмайды, ол – сол бұрынғы Федеративтік Республиканың өзі.

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ "Germany". Encyclopædia Britannica (Online ed.). https://www.britannica.com/place/Germany/Ostpolitik-and-reconciliation-1969. Retrieved 9 May 2022.
  2. ↑ Hauptstadtfrage 1949: Kampf der Möchtegern-Metropolen. Der Spiegel. (9 ақпан 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 қараша 2014. Тексерілді, 1 маусым 2015.
  3. 1 2 3 Alleinvertretungsanspruch der Bundesrepublik Deutschland Мұрағатталған 4 маусымның 2016 жылы.
  4. ↑ Gesetz über die Staatsbürgerschaft der Deutschen Demokratischen Republik (1967) Мұрағатталған 5 наурыздың 2018 жылы.
  5. ↑ Ingo von Münch. Die deutsche Staatsangehörigkeit: Vergangenheit — Gegenwart — Zukunft, S. 103
  6. ↑ Christoph Gunkel Umstrittene Grenzverläufe in Atlanten: Politik mit roten Pünktchen (нем.). // Spiegel Online. (1 сәуір 2014). Басты дереккөзінен мұрағатталған 1 қазан 2016. Тексерілді, 29 қыркүйек 2016.
  7. ↑ Hallstein-Doktrin Мұрағатталған 28 желтоқсанның 2014 жылы.
  8. ↑ 25 Jahre: BR Deutschland und DDR unterzeichnen Einigungsvertrag (нем.). // Bundesarchiv. (28 тамыз 2015). Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 қыркүйек 2015. Тексерілді, 24 сәуір 2016.
  9. ↑ Die Volkskammer der DDR beschließt den Beitritt zur BRD zum 3. Oktober 1990 (нем.). Deutsche Welle. (15 қараша 2006). Тексерілді, 12 сәуір 2015.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Германия_Федеративтік_Республикасы_(1949–1990)&oldid=3648872» бетінен алынған