Jump to content

Պրոբիոտիկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պրոբիոտիկ
Ենթադասմիկրօրգանիզմներ, թերապիա Խմբագրել Wikidata

Պրոբիոտիկներ (անգլ.՝ Probiotic), տիրոջ օրգանիզմի առողջությունն ու բարեկեցությունը բարելավող կենդանի միկրոօրգանիզմներ[1]։

Օգտագործվում են ինչպես մարդկանց, այնպես էլ կենդանիների համար։ Թեև եզրույթը վերաբերում է հենց միկրոօրգանիզմներին, պրոբիոտիկները կարող են ընդունվել տարբեր միջոցներով, ներառյալ յոգուրտը, պանիրը, որոշակի ֆերմենտացված մթերքները, ինչպես նաև պարկուճները, որոնք պարունակում են մեկ շտամ կամ շտամների որոշակի խառնուրդ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Սննդի և դեղերի վարչությունը (անգլ.՝ Food and Drug Administration) պրոբիոտիկները համարում է ընդհանուր առմամբ անվտանգ (անգլ.՝ generally recognised as safe), ինչը հաստատում է դրանց անվտանգությունը նպատակային օգտագործման դեպքում, սակայն այս բնորոշումը չի հաստատում դրանց արդյունավետությունը կամ առողջության համար օգտակար լինելը[2][3][4]։ Բազմաթիվ պնդումներ, ինչպիսիք են էկզեմայի բուժումը կամ հեշտոցային վարակների բուժումը, չունեն բավարար գիտական հիմնավորում[5][6]։

Հայտնաբերված առաջին պրոբիոտիկը՝ Lactobacillus bulgaricus, բուլղարական յոգուրտի մեջ առկա բացիլի շտամ էր, հայտնաբերվել է 1905 թվականին բուլղարացի բժիշկ և մանրէաբան Ստամեն Գրիգորովը: Ժամանակակից տեսությունը հիմնականում վերագրվում է Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Իլյա Մեչնիկովին, որը 1907 թվականին առաջադրել է այն վարկածը, որ յոգուրտ օգտագործող բուլղարացի գյուղացիներն ավելի երկար են ապրում[7]:

Պրոբիոտիկների աճող շուկան հանգեցրել է միկրոօրգանիզմների ենթադրյալ օգուտների գիտական հիմնավորման խիստ պահանջների անհրաժեշտությունը[8]: Թեև շուկայում ներկայացվում են որոշ ապացուցված օգուտներ, ինչպիսիք են աղեստամոքսային անհանգստության նվազեցումը, իմունային առողջության բարելավումը[9], փորկապության թեթևացումը կամ մրսածությունից խուսափելը, նման պնդումները չեն կարող տարածվել այլ շտամների վրա[10][11]:

2019 թվականի դրությամբ՝ պրոբիոտիկ սննդային հավելումներ արտադրողների՝ առողջարարական պնդումների հաստատման բազմաթիվ հայտեր մերժել է Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը (անգլ.՝ European Food Safety Authority)՝ մեխանիզմի կամ արդյունավետության անբավարար ապացույցների պատճառով[12]:

Սահմանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (անգլ.՝ World Health Organization) 2001 թվականի հոկտեմբերի զեկույցը պրոբիոտիկները սահմանում է որպես «կենդանի միկրոօրգանիզմներ, որոնք պատշաճ քանակությամբ ներմուծվելիս օգուտ են տալիս տիրոջ օրգանիզմին»[13][14]։ Հետևելով այս սահմանմանը՝ 2002 թվականի մայիսին Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (անգլ.՝ Food and Agriculture Organization) և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հրավիրած աշխատանքային խումբը հրապարակել է Սննդի մեջ պրոբիոտիկների գնահատման ուղեցույցը[15]։ Առաջին համաշխարհային ջանքերը հետագա զարգացում ստացան 2010 թվականին։ Ակադեմիական գիտնականների և արդյունաբերության ներկայացուցիչների երկու փորձագիտական խմբեր առաջարկություններ ներկայացրին պրոբիոտիկների առողջական պնդումների գնահատման և հաստատման վերաբերյալ[16][17]։ Թեև այս սահմանումը լայնորեն ընդունված է, այն ընդունելի չէ Սննդամթերքի անվտանգության եվրոպական մարմնի համար, քանի որ այն պարունակում է առողջական պնդում, որը չափելի չէ[8]։

2013 թվականի հոկտեմբերին Կանադայում հավաքված գիտական փորձագետների խումբը քննարկել է պրոբիոտիկ եզրույթի շրջանակը և պատշաճ օգտագործումը՝ վերահաստատելով սահմանումը․ «կենդանի միկրոօրգանիզմներ, որոնք պատշաճ քանակությամբ ներմուծվելիս առողջական օգուտ են տալիս տիրոջը»[1]։

Պրոբիոտիկները սննդի մեջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենդանի պրոբիոտիկ կուլտուրաները հանդիսանում են ֆերմենտացված կաթնամթերքի, սննդամթերքների և պրոբիոտիկներով հարստացված մթերքների մաս[18]: Կաթնաթթվային բակտերիաներն ունակ են կանխել սննդի փչացումը և կարող են բարելավել այդ մթերքների սննդային արժեքը: Թթվային ֆերմենտացումը (ինչպես նաև աղադրումը) մնում է թարմ բանջարեղենի, հացահատիկային շիլաների և կաթնա-հացահատիկային խառնուրդների պահպանման ամենագործնական մեթոդներից մեկը՝ իր ցածր ինքնարժեքի և էներգիայի նվազագույն պահանջների շնորհիվ[19]:

Կաթնաթթվային մանրէներ պարունակող ֆերմենտացված մթերքները ներառում են բանջարեղեն, ինչպիսիք են՝ թթու դրած բանջարեղեն[20], կիմչի[20][21], պաո-ցայ[22] և թթու կաղամբ[23], սոյայի հիմքով՝ Տեմպե[24], միսո[25] և սոյայի սոուս[26], կաթնամթերք պարունակող՝ յոգուրտ (մածուն), կեֆիր[27], թան[28], հացահատիկային՝ թթխմորով հաց, ֆերմենտացված մսամթերք[19] և ձկնամթերք, ինչպես նաև ոչ մթերային աղբյուրներ, օրինակ՝ մեղվափոշին[29] և այլն:

Թթու կաղամբը պարունակում է Leuconostoc mesenteroides, Lactobacillus plantarum, Pediococcus pentosaceus, Lactobacillus brevis, Leuconostoc citreum, Leuconostoc argentinum, Lactobacillus paraplantarum, Lactobacillus coryniformis և Weissella spp.[30]: Կիմչին ներառում է Leuconostoc spp., Weissella spp. և Lactobacillus spp. ցեղի բակտերիաներ: Պաո-ցայը պարունակում է L. pentosus, L. plantarum, Leuconostoc mesenteroides, L. brevis, L. lactis և L. fermentum:

Առկա է նաև բազմաթիվ այլ բակտերիաներ, որոնք հայտնաբերվել են ասիական մի շարք ֆերմենտացված մրգերի և բանջարեղենի մեջ[31][32]: Կեֆիրը պարունակում է Lactobacillus acidophilus, Bifidobacterium bifidum, Streptococcus thermophilus, Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus, Lactobacillus helveticus, Lactobacillus kefiranofaciens, Lactococcus lactis և Leuconostoc ցեղատեսակներ[33][34]: Թանը պարունակում է կամ Lactococcus lactis, կամ L. bulgaricus: Այլ թթվային բակտերիաներ, որոնք համարվում են պրոբիոտիկ, հայտնաբերվել են կոմբուչայի (թեյի սունկ) մեջ, այդ թվում՝ Gluconacetobacter xylinus[35], Zygosaccharomyces sp., Acetobacter pasteurianus, Acetobacter aceti և Gluconobacter oxydans[36][37][38][39]:

Պրոբիոտիկների դեղաչափ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոբիոտիկները չափվում են գաղութ ձևավորող միավորներով, որոնք ցույց են տալիս արտադրանքի մեջ առկա կենսունակ միկրոօրգանիզմների քանակը։ Արդյունավետ դեղաչափը կախված է նպատակային օգտագործումից, ընդ որում սովորական քանակությունը տատանվում է 1-ից 10 միլիարդ գաղութ ձևավորող միավոր/դեղաչափի սահմաններում[3]։ Գաղութ ձևավորող միավորների ավելի բարձր քանակ պարունակող պրոբիոտիկները պարտադիր չէ, որ ավելի արդյունավետ լինեն, քան ավելի ցածր քանակ ունեցողները[40]։

Կողմնակի ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղիքային միկրոբիոտայի կառավարումը բարդ գործընթաց է և կարող է առաջացնել բակտերիա-տեր փոխազդեցություն։ Թեև պրոբիոտիկները համարվում են անվտանգ, դրանց անվտանգության վերաբերյալ մտահոգություններ կան[41]։ Որոշ մարդանց խմբեր, օրինակ՝ իմունային անբավարարություն, կարճ աղիքի համախտանիշ, կենտրոնական երակային կաթետերներ կամ սրտի փականների հիվանդություն ունեցող բուժառուները և անհաս նորածինները, կարող են լինել անբարենպաստ երևույթների բարձր ռիսկի տակ[4]։

Աղիքների բորբոքային հիվանդությամբ տառապող ծանր հիվանդների մոտ գոյություն ունի ռիսկ, որ կենսունակ բակտերիաները ստամոքս-աղիքային ուղուց կարող են անցնել ներքին օրգաններ և հանգեցնել բակտերեմիայի[42]։ Հազվադեպ դեպքերում ցածր իմունիտետ ունեցող կամ արդեն ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող երեխաների՝ պրոբիոտիկների ընդունումը կարող է հանգեցնել բակտերեմիայի կամ ֆունգեմիայի, ինչը կարող է հանգեցնել սեպսիսի[43]։

Պրոբիոտիկ հավելումները սովորաբար պարունակում են 1-10 միլիարդ գաղութ ձևավորող միավոր մեկ դեղաչափի համար: ԳՁՄ-ների ավելի մեծ քանակը լրացուցիչ պրոբիոտիկ ազդեցություն չի ապահովում, սակայն կարող է բերել անցանկալի հետևանքներ՝ առաջացնելով մարսողական անհանգստություն, որովայնի փքվածություն, գազերի կուտակում և լուծ[44]: Lactobacillus տեսակները կարող են նպաստել մարդկանց գիրացմանը, սակայն այս փոխկապվածության վերաբերյալ որևէ գիտական ապացույց չի հայտնաբերվել[45]:

Սպառում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականին պրոբիոտիկների համաշխարհային մանրածախ շուկայի արժեքը կազմել է 41 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, ներառյալ պրոբիոտիկ հավելումների, ֆերմենտացված կաթնամթերքի և յոգուրտի վաճառքը, որը միայն կազմել է ընդհանուր սպառման 75%-ը։ 2015 թվականին պրոբիոտիկ արտադրանքների ոլորտում նորարարությունները հիմնականում կապված էին սննդային հավելումների հետ, որոնց վաճառքը կազմել է 4 միլիարդ դոլար և կանխատեսվում էր, որ մինչև 2020 թվականը գլոբալ մակարդակով կաճի 37%-ով[46]։ Չինաստանում յոգուրտի սպառումը 2014 թվականից ի վեր տարեկան աճել է 20%-ով[47]։

Կարգավորում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2019 թվականի դրությամբ՝ Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը մերժել է առևտրային արտադրողների բոլոր հայտերը՝ ուղղված պրոբիոտիկ արտադրանքների առողջարարական հատկությունների հաստատմանը[8][9][12]։ Մերժման պատճառը օգուտի պատճառահետևանքային մեխանիզմի վերաբերյալ անբավարար ապացույցներն են և արդյունավետության անհամոզիչ ապացույցները։ Եվրահանձնաժողովն արգելել է «պրոբիոտիկ» բառի զետեղումը ապրանքների փաթեթավորման վրա, քանի որ նման մակնշումը մոլորության մեջ է գցում սպառողներին՝ ստիպելով հավատալ, որ տվյալ ապրանքն ապահովում է առողջարարական օգուտ, մինչդեռ գիտական որևէ ապացույց չկա, որը կհիմնավորի այդ ազդեցությունը[48][49][50]։

Կանադայում սննդամթերքի մակնշման համար դաշնային կառավարությունը պահանջում է, որ պրոբիոտիկ եզրույթն օգտագործող ապրանքների պիտակները պարունակեն կառավարության հաստատած առողջարարական պնդում՝ սննդի մեջ առկա կոնկրետ կենդանի միկրոօրգանիզմների վերաբերյալ[51]։

Միացյալ Նահանգներում Սննդի և դեղերի վարչությունը և Առևտրի դաշնային հանձնաժողովը նախազգուշական նամակներ են հղել և պատիժներ կիրառել պրոբիոտիկ արտադրանքների տարբեր արտադրողների նկատմամբ, որոնց պիտակները պնդում են, թե տվյալ ապրանքը բուժում է որևէ հիվանդություն կամ վիճակ[52]։ Սննդամթերքի մակնշումը պահանջում է Սննդի և դեղերի վարչության հաստատած ձևակերպումներ, ուստի պրոբիոտիկ արտադրողները ստացել են նախազգուշական նամակներ՝ հիվանդությունների բուժման վերաբերյալ պնդումներ անելու համար[11][53]։ Դաշնային առևտրային հանձնաժողովը կիրառել է պատժիչ գործողություններ, ներառյալ 21 միլիոն ԱՄՆ դոլարի տուգանք պրոբիոտիկներ արտադրող խոշոր ընկերության՝ կեղծ գովազդի, յոգուրտի ու պրոբիոտիկ կաթնային ըմպելիքի առողջական օգուտների չափազանցված պնդումների համար[52]։

Վիետնամում Առողջապահության նախարարության ենթակայության տակ գտնվող Վիետնամի սննդի վարչությունը, համագործակցելով համապատասխան մարմինների հետ, վերահսկում և լուծում է պրոբիոտիկ արտադրանքի հետ կապված խախտումները: Սա ներառում է նախազգուշացումներ տալը, վարչական տույժերի կիրառումը[54], արտադրանքի հետկանչի պահանջը[55][56] և այլ գործակալությունների հետ համակարգումը[57][58]:

Յոգուրտի պիտակավորում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի Յոգուրտի ազգային ասոցիացիան (անգլ.՝ National Yogurt Association) տրամադրել է Կենդանի և ակտիվ կուլտուրաների կնիքը («Live & Active Cultures Seal») այն սառնարանային յոգուրտներին, որոնք արտադրման պահին պարունակում են 100 միլիոն բջիջ մեկ գրամում, կամ սառեցված յոգուրտներին, որոնք պարունակում են 10 միլիարդ բջիջ մեկ գրամում[59]։ 2002 թվականին Սննդի և դեղերի վարչությունը և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն խորհուրդ են տվել, որ պիտակի վրա նշվի յուրաքանչյուր պրոբիոտիկ շտամի նվազագույն կենսունակ քանակը պահպանման ժամկետի ավարտին, սակայն ընկերությունների մեծ մասը նշում է բջիջների քանակն արտադրման պահին։ Այս թիվ կարող է շատ ավելի բարձր լինել, քան սպառման պահին առկա քանակը[60][61][62]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոբիոտիկների պատմությունը սկսվում է հնագույն ժամանակներից, երբ ֆերմենտացված մթերքների օգտագործումը սովորական պրակտիկա էր տարբեր քաղաքակրթություններում: Տարբեր սերունդներ հայտնագործել են ֆերմենտացված կաթնամթերքի տարբեր տեսակներ, ինչպիսիք են կեֆիրը (մ.թ.ա. 5000 թվական) և խմորիչի օգտագործումը (մ.թ.ա. 5000 թվական): Նրանց պատմությունը կարելի է հետագծել մինչև պանրի և ֆերմենտացված մթերքների առաջին կիրառումը, որոնք քաջ հայտնի էին հույներին ու հռոմեացիներին[63]: Կաթնամթերքի ֆերմենտացումը սննդի պահպանման հնագույն տեխնիկաներից մեկն է[64]:

Իլյա Մեչնիկովը առաջինն էր, որ առաջարկել է աղիքները օգտակար բակտերիաներով գաղութացնելու գաղափարը:

Որոշակի բակտերիաների դրական դերի վերաբերյալ վարկածն առաջին անգամ առաջարկել է ռուս գիտնական և Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Իլյա Մեչնիկովը, որը 1907 թվականին ենթադրել է, որ հնարավոր է փոփոխել աղիքային միկրոբիոմը և վնասակար մանրէները փոխարինել օգտակարներով[65]։ Մեչնիկովն առաջարկում էր, որ ֆերմենտացված կաթի օգտագործումը թույլ կտա աղիքները բնակեցնել անվնաս կաթնաթթվային բակտերիաներով և նվազեցնել աղիքային միջավայրի pH-ը, ինչն իր հերթին կճնշի պրոտեոլիտիկ բակտերիաների աճը[66]։

Բիֆիդոբակտերիաներն առաջին անգամ առանձնացրել է Անրի Տիսիեն կրծքով կերակրվող նորածնի օրգանիզմից, որը աշխատում էր Պաստերի ինստիտուտում։ Առանձնացված բակտերիան, որը սկզբում կոչվել է Bacillus bifidus communis[67], հետագայում վերանվանվել է Bifidobacterium[68]։ Տիսիեն պարզել է, որ բիֆիդոբակտերիաները գերակշռում են կրծքով կերակրվող երեխաների աղիքային միկրոբիոտայում, և արձանագրել է կլինիկական օգուտներ բիֆիդոբակտերիաներով մանկական լուծի բուժման ընթացքում։

1917 թվականին դիզենտերիայի բռնկման ժամանակ գերմանացի պրոֆեսոր Ալֆրեդ Նիսլը առանձնացրել է աղիքային ցուպիկի մի շտամ զինվորի կղանքից, որը չէր վարակվել[69]։ Այն ժամանակ, երբ հակաբիոտիկները դեռ հասանելի չէին, վարակիչ հիվանդությունների բուժման մեթոդների կարիք կար, և Նիսլը օգտագործել է E. coli Nissle 1917 շտամը սուր ստամոքս-աղիքային վարակների՝ սալմոնելոզի և շիգելոզի բուժման համար[70]։

1920 թվականին Ռեթգերը և Չեփլինը զեկուցել են, որ Մեչնիկովի «բուլղարական բացիլը», որը հետագայում կոչվել է Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus, չի կարող գոյատևել մարդու աղիքներում[71]։ Նրանք փորձեր անցկացրին առնետների և կամավորների մասնակցությամբ՝ կերակրելով նրանց Lactobacillus acidophilus-ով։ Նրանք նկատել են ախտածին Balantidium coli նախակենդանու, ինչպես նաև գազ արտադրող այլ բակտերիաների անհետացումը[72]։ Ռեթգերը հետագայում ուսումնասիրել է L. acidophilus-ի հնարավորությունները և հիմնավորել է, որ հենց աղիքային ծագում ունեցող բակտերիաներն ավելի հավանական է, որ ցանկալի ազդեցություն կունենան տվյալ միջավայրում։ 1935 թվականին L. acidophilus-ի որոշակի շտամներ համարվել են շատ ակտիվ՝ մարդու մարսողական տրակտում բնակեցվելու ժամանակ[73]։

Ի հակադրություն հակաբիոտիկների, պրոբիոտիկները սահմանվել են որպես մանրէաբանական ծագում ունեցող գործոններ, որոնք խթանում են այլ միկրոօրգանիզմների աճը։ 1989 թվականին Ռոյ Ֆուլլերն առաջարկել է պրոբիոտիկների մի սահմանում, որը լայնորեն կիրառվել է․ «Կենդանի մանրէաբանական կերային հավելում, որը բարերար ազդեցություն է ունենում տեր կենդանու վրա՝ բարելավելով նրա աղիքային մանրէաբանական հավասարակշռությունը»[74]։ Ֆուլլերի սահմանումը շեշտում է պրոբիոտիկների կենսունակության պահանջը և ներմուծում է տիրոջ վրա բարերար ազդեցության գաղափարը։

Պրոբիոտիկ եզրույթն ի սկզբանե վերաբերում էր այն միկրոօրգանիզմներին, որոնք ազդեցություն ունեն այլ միկրոօրգանիզմների վրա[75]։ Պրոբիոտիկների հասկացությունը ներառում էր այն գաղափարը, որ մի միկրոօրգանիզմի արտազատած նյութերը խթանում են մեկ այլ միկրոօրգանիզմի աճը։ եզրույթը հետագայում օգտագործվել է հյուսվածքային էքստրակտները նկարագրելու համար, որոնք խթանում էին մանրէների աճը։ Պրոբիոտիկների սահմանումը զարգացրել է Փարկերը[76], որը հայեցակարգը ձևակերպել է այսպես. «Օրգանիզմներ և նյութեր, որոնք դրական ազդեցություն են ունենում տեր օրգանիզմի վրա՝ նպաստելով նրա աղիքային մանրէաբանական հավասարակշռությանը»։

Ավելի ուշ սահմանումը կատարելագործել է Ֆուլլերը[74], ում բացատրությունը նման էր պրոբիոտիկների նկարագրությանը որպես «կենդանի մանրէաբանական սննդային հավելում, որը դրական ազդեցություն է ունենում տեր օրգանիզմի վրա՝ բարելավելով նրա աղիքային մանրէաբանական հավասարակշռությունը»։ Նա շեշտել է պրոբիոտիկների վերաբերյալ երկու կարևոր պնդում՝ պրոբիոտիկների կենսունակ բնույթը և աղիքային հավասարակշռությանը օգնելու կարողությունը։

Հաջորդող տասնամյակների ընթացքում որպես պրոբիոտիկներ ներկայացվել են աղիքային կաթնաթթվային բակտերիաների տեսակներ, որոնք ունեին ենթադրյալ առողջարար հատկություններ, ներառյալ՝ Lactobacillus rhamnosus, Lactobacillus casei և Lactobacillus johnsonii[77]։

21-րդ դարում պրոբիոտիկներն արտադրողների, հետազոտողների և սպառողների ուշադրությանը կենտրոնում են:

Ստուգաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ գրականության մեջ բառին տրվում է հունական ստուգաբանություն[78][79], սակայն այն լատիներեն pro նախդիրի (նշանակում է «համար» կամ «հանուն») և հունարեն βιωτικός (biōtikos) ածականի (նշանակում է «կյանքի համար պիտանի, կենսունակ»)[80] համադրություն է։ Վերջինս ծագում է βίος (bios) գոյականից, որը նշանակում է կյանք[81]։

Գիտական հետազոտություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես սննդամթերք կամ սննդային հավելումներ՝ պրոբիոտիկները գտնվում են նախնական հետազոտությունների փուլում[8][82][83]։ Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը ներկայացված առողջարարական հատկությունների բոլոր հայտերի դեպքում գիտական ապացույցները մնում են անբավարար՝ ապացուցելու պատճառահետևանքային կապը պրոբիոտիկ արտադրանքի սպառման և որևէ առողջկան օգուտի միջև[8][84]։ Չկա որևէ գիտական հիմք՝ փորձարկված շտամի ազդեցությունը չփորձարկված շտամի վրա տարածելու համար[82][85][86]։ Աղիքային միկրոբիոտայի մոդուլյացիայի միջոցով առողջության բարելավումը թվում է, թե ուղղակիորեն կապված է սննդակարգի երկարատև փոփոխությունների հետ.[8][87]։ Պնդումները, թե որոշ լակտոբացիլներ կարող են նպաստել մարդկանց քաշի ավելացմանը, մնում են հակասական[88][89][90]։

Սուր միջին ականջաբորբ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքրեյնում տեղ գտած ակնարկում ներառված 3488 երեխաների տարբեր խմբերի արդյունքներում առկա է անհամապատասխանություն[91]։ Այն ցույց է տալիս, որ պրոբիոտիկների և այլ համեմատվող միջոցների միջև կողմնակի ազդեցությունների առումով էական տարբերություն չկա[91]։

Ալերգիաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն միայն սահմանափակ և ցածր որակի ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկները օգտակար են կաթի ալերգիա ունեցող մարդկանց բուժման համար[92]։ 2015 թվականի տեսությունը ցույց է տվել ցածր որակի ապացույցներ առ այն, որ պրոբիոտիկները, որոնք տրվել են էկզեմա ունեցող նորածիններին, կամ այն նորածիններին, որոնց մայրերը պրոբիոտիկներ են օգտագործել հղիության վերջին եռամսյակում և կրծքով կերակրման ժամանակ, ունեցել են էկզեմայի առաջացման ավելի ցածր ռիսկ[93]։

Ասթմա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռևս պարզ չէ, թե արդյոք պրոբիոտիկ հավելումներն օգնում են մանկական ասթմայի դեպքում, քանի որ հետազոտական ապացույցների որակը ցածր է[94]։

Հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հակաբիոտիկները երեխաների բուժման տարածված միջոց են, սակայն բուժում ստացող երեխաների 11%-ից 40%-ի մոտ զարգանում է փորլուծություն: Հակաբիոտիկ-ասոցացված փորլուծության հակաբիոտիկային թերապիայի հետևանքով հաստ աղիքի միկրոբիոտայի հավասարակշռության խաթարման արդյունք է: Միկրոբային համակեցության այս փոփոխությունները հանգեցնում են ածխաջրերի նյութափոխանակության խանգարման՝ նվազեցնելով կարճ շղթայով ճարպաթթուների ներծծումը, ինչը հանգեցնում է օսմոսային փորլուծության: 2015 թվականի Քոքրեյնյան տեսությունը եզրակացրել է, որ որոշ պրոբիոտիկներ ունեն պաշտպանիչ ազդեցություն երեխաների մոտ Հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության դեպքում[95]: Սակայն Clostridioides difficile-ի բուժման համար պրոբիոտիկների օգտագործման հայտնի ռիսկերը գերազանցում են անորոշ օգուտները[96]:

Պրոբիոտիկներով բուժումը կարող է նվազեցնել Հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության հաճախականությունը և ծանրությունը, ինչպես նշված է մի քանի մետա-անալիզներում[97][98][99]: Օրինակ՝ L. rhamnosus ներառող պրոբիոտիկ ձևակերպումներով բուժումը կարող է նվազեցնել հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության ռիսկը, բարելավել կղանքի կոնսիստենցիան թերապիայի ընթացքում և ուժեղացնել իմունային պատասխանը պատվաստումից հետո[100]:

Պրոբիոտիկների պոտենցիալ արդյունավետությունը հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության բուժման մեջ կախված է շտամից և դեղաչափից[101][102]: Տեսություններից մեկը երեխաների համար առաջարկում է L. rhamnosus կամ Saccharomyces boulardii՝ օրական 5-ից 40 միլիարդ ԳՁՄ դեղաչափով: Նույն տեսությունը նշում է, որ պետք է խուսափել պրոբիոտիկների օգտագործումից այն երեխաների մոտ, որոնք գտնվում են բարձր ռիսկի խմբում (օրինակ՝ խիստ հյուծված կամ իմունային անբավարարություն ունեցող երեխաներ):

Բակտերիալ վագինոզ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բակտերիալ վագինոզի պրոբիոտիկ թերապիան ենթադրում է առողջ հեշտոցում հանդիպող բակտերիալ տեսակների տեղային կիրառում կամ ներքին ընդունում՝ բակտերիալ վագինոզ հարուցող վարակը բուժելու նպատակով։ Այս բուժումը հիմնված է այն դիտարկման վրա, որ առողջ կանանց 70%-ի մոտ հեշտոցի միկրոօրգանիզմների պոպուլյացիայում գերակշռում են Lactobacillus ցեղի բակտերիաները։ Լակտոբացիլների որոշակի շտամներ ճնշում են Բակտերիալ վագինոզով հարուցող բակտերիաների աճը՝ արտադրելով H2O2 (ջրածնի պերօքսիդ), կաթնաթթու, բակտերիոցիններ և արգելակում են Gardnerella vaginalis-ի ադհեզիան հեշտոցային էպիթելին, ինչը կանխում է վարակի զարգացումը[103]։

Ներկայումս պրոբիոտիկներով բուժման արդյունավետությունը միանշանակ չէ, քանի որ լակտոբացիլների առողջ պոպուլյացիաների վերականգնման մեթոդները դեռևս ստանդարտացված չեն։ Հաճախ պրոբիոտիկների փորձարկումներն իրականացվում են ստանդարտ հակաբիոտիկային բուժմանը զուգահեռ։ Բացի այդ, կանանց որոշ խմբեր բուժմանը արձագանքում են՝ կախված էթնիկ պատկանելությունից, տարիքից, հղիությունից և բակտերիալ վագինոզով հարուցող պաթոգենների տեսակից[104]։ 2013 թվականին հետազոտողները պարզել են, որ ջրածնի պերօքսիդ արտադրող շտամների կիրառումը, ինչպիսիք են L. acidophilus-ը և L. rhamnosus-ը, կարողացել են նորմալացնել հեշտոցային pH-ը և վերականգնել միկրոբիոմի հավասարակշռությունը՝ կանխելով և մեղմացնելով բակտերիալ վագինոզը[105]։

Արյան ճնշում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2017 թվականի դրությամբ՝ միայն սահմանափակ ապացույցներ են մատնանշել ուղղակի կապ բարձր արյան ճնշման և աղիքային միկրոբիոտայի միջև[106]։

Խոլեստերին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2002 թվականի մետա վերլուծությունը, որը ներառում էր հինգ կրկնակի կույր փորձարկումներ՝ ուսումնասիրելով պրոբիոտիկ շտամներ պարունակող յոգուրտի կարճաժամկետ (2-8 շաբաթ) ազդեցությունը շիճուկային խոլեստերինի մակարդակի վրա, հայտնաբերել է չնչին ազդեցություն․ ընդհանուր խոլեստերինի կոնցենտրացիայի նվազում 8,5 մգ/դլ-ով (0,22 մմոլ/լ) կամ 4%-ով, և շիճուկի ցածր խտության լիպոպրոտեինների («վատ» խոլեստերինի) կոնցենտրացիայի նվազում 7,7 մգ/դլ-ով (0,2 մմոլ/լ) կամ 5%-ով[107]։

Դեպրեսիա և տագնապ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2019 թվականի մետա-անալիզը հայտնաբերել է ցածր որակի ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկները թեթևակի բարելավում են դեպրեսիան և տագնապը[108]։ 2020 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ պրոբիոտիկները կարող են բարելավել դեպրեսիան, սակայն անհրաժեշտ են լրացուցիչ հետազոտություններ[109]։

Փորլուծություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ պրոբիոտիկներ առաջարկվում են որպես գաստրոէնտերիտի հնարավոր բուժում[110]։ Ինֆեկցիոն փորլուծության բուժման ժամանակ պրոբիոտիկներն օգուտ չեն տալիս, եթե հիվանդը այդ վիճակում է երկու օրից ավելի, և չկան ապացույցներ, որ դրանք կրճատում են փորլուծության տևողությունը[111]։

Էկզեմա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոբիոտիկները սովորաբար տրվում են կրծքով կերակրող մայրերին և նրանց փոքր երեխաներին՝ էկզեմայի կանխարգելման համար, սակայն որևէ հավաստի ապացույց չկա[112]։ Քիչ են ապացույցները, որոնք հիմնավորում են պրոբիոտիկների օգտագործումը ատոպիկ մաշկաբորբի բուժման համար, և առկա է կողմնակի ազդեցությունների որոշակի ռիսկ[113]։ Ամերիկյան մաշկաբանության ակադեմիան հայտարարել է. «Պրոբիոտիկների/պրեբիոտիկների օգտագործումը հաստատված ատոպիկ մաշաբորբով հիվանդների բուժման համար խորհուրդ չի տրվում՝ ապացույցների անհամապատասխանության պատճառով»[114]։

Ակնե

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ակնեի դեպքում պրոբիոտիկների և սինբիոտիկների վերաբերյալ տեսությունը ցույց է տալիս, որ բորբոքային ակնեի օջախները նվազեցնող մի քանի պատրաստուկներ գտնվում են նախնական հետազոտման փուլում: Դրանք ցույց են տալիս պոտենցիալ՝ նվազեցնելու ակնեի օջախները, բարելավելու մաշկի պատնեշային ֆունկցիան և նվազեցնելու բորբոքային մարկերները[115]։

Գլիկեմիկ վերահսկողություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ ռանդոմիզացված վերահսկվող փորձարկումների մետա վերլուծությունների ակնարկի՝ պրոբիոտիկ հավելումների օգտագործումը նվազեցնում է գլյուկոզի մակարդակը: Սա կարող է լինել արդյունավետ թերապիա բարձր շաքարի մակարդակը իջեցնելու համար, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ օրգանիզմն ընկնում է հիպոգլիկեմիկ վիճակի մեջ. անհրաժեշտ է զգուշություն և գլյուկոզի մշտադիտարկում՝ դրանից խուսափելու համար[116]:

Աղիքային ցուպիկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաթնաթթվային բակտերիաների որոշ շտամներ կարող են ազդել Helicobacter pylori վարակների վրա մեծահասակների մոտ, երբ օգտագործվում են ստանդարտ բուժման հետ համատեղ: Սակայն նման բուժման համար պրակտիկայում ստանդարտներ կամ կարգավորող մարմինների հաստատում գոյություն չունեն: Մինչ օրս H. pylori-ի միակ գիտականորեն ընդունված բուժումները ներառում են տարբեր հակաբիոտիկային սխեմաներ[117]:

Իմունային ֆունկցիա և վարակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաթնաթթվային բակտերիաների որոշ շտամներ կարող են ազդել հարուցիչի վրա մրցակցային արգելակման միջոցով: Որոշ ապացույցներ հուշում են, որ դրանք կարող են բարելավել իմունային ֆունկցիան՝ մեծացնելով IgA արտադրող պլազմային բջիջների քանակը, նպաստել ֆագոցիտոզին, ինչպես նաև մեծացնելով T-լիմֆոցիտների և բնական քիլլեր բջիջների համամասնությունը[118][119]: Կաթնաթթվային բակտերիաների արտադրանքները կարող են օգնել սուր լուծի բուժմանը և հնարավոր է ազդեն երեխաների մոտ ռոտավիրուսային վարակների և մեծահասակների մոտ ճանապարհորդների լուծի վրա, սակայն որևէ արտադրանք հաստատված չէ նման ցուցումների համար: Կան թույլ ապացույցներ, որ պրոբիոտիկները կարող են նվազեցնել մեծահասակների մոտ վերին շնչուղիների սուր վարակների հաճախականությունը. դրանք ավելի արդյունավետ են եղել, քան պլացեբոն կամ բուժման բացակայությունը[120]: Պրոբիոտիկները, չեն փոխում վարակվելու ռիսկը տարեց մարդկանց մոտ[121]:

Աղիքների բորբոքային հիվանդություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

բերանացի պրոբիոտիկ հավելումների օգտագործումը՝ միկրոբիոմի կազմն ու վարքագիծը փոխելու նպատակով, դիտարկվել է որպես հնարավոր թերապիա Կրոնի հիվանդությամբ և խոցային կոլիտով տառապող մարդկանց մոտ հիվանդության մեղմացման խթանման և պահպանման համար։ 2020 թվականի Քոքրեյնյան տեսությունը Կրոնի հիվանդությամբ հիվանդների մոտ պրոբիոտիկ բուժումից հետո չի գտել մեղմացման հավանականության բարձրացման կամ կողմնակի ազդեցությունների նվազման հստակ ապացույցներ[122]։

Խոցային կոլիտի դեպքում առկա են ցածր հավաստիության ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկ հավելումները կարող են մեծացնել կլինիկական ռեմիսիայի (մեղմացման) հավանականությունը[123]։ Պրոբիոտիկ ստացող մարդիկ 73%-ով ավելի հավանական է, որ կունենան հիվանդության մեղմացում, և ավելի քան 2 անգամ ավելի հավանական է, որ կհայտնեն ախտանիշների բարելավման մասին՝ պլացեբո ստացողների համեմատությամբ[123]։ Թեև չկար հստակ ապացույց, որ պրոբիոտիկներն ավելի արդյունավետ են, քան 5-ամինասալիցիլաթթվով (Մեսալազինով) բուժումը որպես մոնոթերապիա, սակայն ռեմիսիայի հավանականությունը 22%-ով բարձր է եղել, եթե պրոբիոտիկներն օգտագործվել են Մեսալազինային թերապիայի հետ համակցված[123]։ Այնուամենայնիվ, արդեն ռեմիսիայի մեջ գտնվող մարդկանց մոտ պարզ չէ, թե արդյոք պրոբիոտիկներն օգնում են կանխել հետագա սրացումները[124]։

Գրգռված աղիքի համախտանիշ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոբիոտիկներն ուսումնասիրվում են գրգռված աղիքի համախտանիշի վրա ունեցած իրենց ազդեցության համար, թեև անորոշ է մնում այն հարցը, թե պրոբիոտիկների որ տեսակն է լավագույնը[125][126]։

Նեկրոզացնող էնտերոկոլիտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի կլինիկական փորձարկումներ ապացուցում են, որ պրոբիոտիկները կարող են նվազեցնել նեկրոզացնող էնտերոկոլիտի ռիսկը և մահացությունն անհաս նորածինների շրջանում: Մետա վերլուծությունը ցույց է տվել, որ պրոբիոտիկները նվազեցնում են այս ռիսկերը ավելի քան 50%-ով՝ համեմատած ստուգիչ խմբերի հետ, սակայն անհրաժեշտ են հետագա ավելի մեծ և բարձրորակ փորձարկումներ[127]:

Հղիություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքրեյնյան համակարգային ակնարկը ոչ մի հավաստի ապացույց չի գտել այն մասին, որ պրոբիոտիկները օգտակար են հղիության շաքարախտի ռիսկի նվազեցման համար, սակայն հայտնաբերվել են հստակ ապացույցներ, որ դրանք մեծացնում են պրեէկլամպսիայի ռիսկը: Այդ պատճառով հղիության ընթացքում պրոբիոտիկների օգտագործումը խորհուրդ չի տրվել[128]:

Կրկնվող որովայնային ցավեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2017 թվականի ուսումնասիրությունը, որը հիմնված է ցածր որակի ապացույցների վրա, հուշում է, որ պրոբիոտիկները կարող են օգտակար լինել կրկնվող որովայնային ցավեր ունեցող երեխաների մոտ կարճաժամկետ ցավազրկման հարցում, սակայն համապատասխան շտամը և դեղաչափը հայտնի չեն[129]։

Չոր աչքի համախտանիշ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլինիկական հետազոտությունը, որն ուսումնասիրում էր պրոբիոտիկների ազդեցությունը չոր աչքի նշանների և ախտանիշների թեթևացման վրա, խոստումնալից արդյունքներ է բացահայտել Latilactobacillus sakei-ի ակնաբուժական դեղամիջոց համար, մինչդեռ բերանացի պրոբիոտիկը որևէ նկատելի օգուտ չի ցուցաբերել[130]։

Միզուղիների վարակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առկա են սահմանափակ ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկներն օգտակար են միզուղիների վարակների կամ բորբոքումների բուժման հարցում[131]։ ՈՒսումնասիրություններից մեկը պարզել է, որ Lactobacillus պրոբիոտիկ հավելումները բարձրացնում են հեշտոցային լակտոբացիլների մակարդակը՝ դրանով իսկ նվազեցնելով հեշտոցային վարակների հաճախականությունը առողջ չափահաս կանանց մոտ[132]։

Ընդհանուր հետազոտություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձևակերպումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրվել են բակտերիաներ պարունակող այնպիսի ձևեր, ինչպիսիք են հաբերը, պատիճները, փոշիները և սաշեները։ Սակայն բերանացի ընդունվող պրոբիոտիկները կարող են ոչնչանալ ստամոքսի թթվային միջավայրում։ 2010 թվականին մշակվել են մի շարք միկրոկապսուլավորման տեխնիկաներ՝ այս խնդիրը լուծելու համար[133]։

Բազմաշտամային պրոբիոտիկներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախնական հետազոտությունները գնահատում են մի քանի պրոբիոտիկ շտամների պոտենցիալ ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը՝ ի հակադրություն մեկ շտամի կիրառման[134][135]։ Քանի որ մարդու աղիքները կարող են պարունակել տասնյակ հազարավոր տեսակի մանրէներ, տեսություններից մեկը հուշում է, որ այս բազմազան միջավայրը կարող է շահել մի քանի պրոբիոտիկ շտամների սպառումից։ Սակայն այս ազդեցությունը գիտականորեն դեռևս մնում է չհաստատված։

Շտամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոբիոտիկների առողջական հատկությունների վերաբերյալ պնդումների մեծ մասի համար գոյություն ունեն միայն նախնական ապացույցներ։ Նույնիսկ ամենաշատ ուսումնասիրված պրոբիոտիկ շտամներից միայն մի քանիսն են բավարար չափով ուսումնասիրված հիմնարար և կլինիկական հետազոտություններում։ Ուսումնասիրությունները կատարել են այնպիսի կարգավորող մարմիններ, ինչպիսիք են Սննդի և դեղերի վարչությունը կամ Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը (Եվրոպա), պաշտոնական առողջական հայտի կարգավիճակ ստանալու համար։ 2010 թվականի դրությամբ այս երկու գործակալությունները որևէ նման հայտ չեն հաստատել[8]։ Որոշ փորձագետներ վերապահումներով են վերաբերվում տարբեր պրոբիոտիկ շտամների արդյունավետությանը[8][136]։

Պահպանման ջերմաստիճան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ առկա է զգալի տարբերություն Lactobacillus և Bifidobacterium տեսակների գոյատևման մակարդակի միջև՝ սառնարանային (4 °C) և սենյակային (25 °C) ջերմաստիճանային պայմաններում։ Սենյակային ջերմաստիճանում (25±1 °C) 90 օր պահպանելուց հետո պրոբիոտիկների քանակը նվազել է 5-ից 6 լոգարիթմական միավորով (այսինքն՝ կրճատվել է մինչև 1/100,000 մասը)։ Ի հակադրություն դրան, սառնարանային պայմաններում (4±1 °C) պրոբիոտիկների քանակի էական փոփոխություն չի նկատվել[137]։

Փորձարկման գիտական ուղեցույցներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին՝ պրոբիոտիկները պետք է լինեն կենդանի ներմուծման պահին[74][138][139]։ Գիտական գրականության մեջ հիմնական մտահոգություններից մեկը վերաբերում է դիտարկված արդյունքների վերարտադրելիությանը մեծ մասշտաբներով, ինչպես նաև կենսունակությանն ու կայունությանը օգտագործման և պահպանման ընթացքում, և վերջապես՝ ստամոքսի թթվի, ապա աղիքային միկրոբիոտայի մեջ գոյատևելու ունակությանը[8]։

Երկրորդ՝ պրոբիոտիկները պետք է անցած լինեն վերահսկվող գնահատում՝ թիրախ օրգանիզմում առողջական օգուտները փաստաթղթավորելու համար[8][140][141]։ Միայն այն արտադրանքները, որոնք պարունակում են կենդանի օրգանիզմներ և մարդկանց վրա կատարված վերարտադրելի հետազոտություններով ապացուցել են իրենց օգուտը, կարող են հավակնել «պրոբիոտիկ» կոչվելուն։ Սա մարտահրավեր է գիտական և արդյունաբերական հետազոտությունների համար՝ կապված կիրառման վայրի (բերանացի, հեշտոցային, աղիքային) և մեթոդի բազմազանության հետ[74]։

Երրորդ՝ պրոբիոտիկ թեկնածուն պետք է լինի տաքսոնոմիկորեն սահմանված միկրոբ կամ միկրոբների համակցություն (ցեղ, տեսակ և շտամի մակարդակ)։ Ընդունված է, որ պրոբիոտիկների ազդեցությունների մեծ մասը շտամ-յուրահատուկ են և չեն կարող տարածվել նույն ցեղի կամ տեսակի այլ պրոբիոտիկների վրա[138]։ Սա պահանջում է շտամի ճշգրիտ նույնականացում (գենոտիպային և ֆենոտիպային բնութագրում)[16]։

Չորրորդ՝ պրոբիոտիկները պետք է լինեն անվտանգ նախատեսված օգտագործման համար։ Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (2002) ուղեցույցների, նույնիսկ եթե բակտերիաները ճանաչված են որպես անվտանգ, դրանք պետք է անցնեն նվազագույն թեստերը[142]՝

  • Որոշակի նյութափոխանակային գործունեության գնահատում (օրինակ՝ D-լակտատի արտադրություն, լեղաթթվային աղերի անջատում),
  • Կողմնակի ազդեցությունների գնահատում մարդկանց վրա կատարվող հետազոտություններում,
  • Հակաբիոտիկների նկատմամբ դիմադրողականության օրինաչափությունների որոշում,
  • Շուկայահանումից հետո սպառողների շրջանում անցանկալի դեպքերի համաճարակաբանական հսկողություն։
  • Եթե գնահատվող շտամը պատկանում է մի տեսակի, որը հայտնի է կաթնասունների մոտ տոքսիններ արտադրելու հատկությամբ, այն պետք է թեստավորվի տոքսինների արտադրության համար։ Տոքսինների արտադրության ստուգման հնարավոր սխեմաներից մեկը հանձնարարել է Եվրամիության Կենդանիների սնուցման գիտական կոմիտեն[143]։
  • Եթե գնահատվող շտամը պատկանում է հայտնի հեմոլիտիկ պոտենցիալ ունեցող տեսակի, ապա պահանջվում է հեմոլիտիկ ակտիվության որոշում։

Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունն ընդունել է Անվտանգության որակավորված ենթադրություն համակարգը՝ սննդի մեջ օգտագործվող միկրոբների անվտանգությունը գնահատելու համար[144]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 Hill, C; Guarner, F; Reid, G; Gibson, GR; Merenstein, DJ; Pot, B; Morelli, L; Canani, RB; Flint, HJ; Salminen, S; Calder, PC; Sanders, ME (2014 թ․ օգոստոս). «Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic». Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology. 11 (8): 506–514. doi:10.1038/nrgastro.2014.66. hdl:2164/4189. PMID 24912386.
  2. ↑ Program, Human Foods (2024-09-09). «Microorganisms & Microbial-Derived Ingredients Used in Food (Partial List)». FDA (անգլերեն). Վերցված է 2025-11-18-ին.
  3. 1 2 Guarner, Francisco; Sanders, Mary Ellen; Szajewska, Hania; Cohen, Henry; Eliakim, Rami; Herrera-deGuise, Claudia; Karakan, Tarkan; Merenstein, Dan; Piscoya, Alejandro; Ramakrishna, Balakrishnan; Salminen, Seppo; Melberg, Jim (2024 թ․ հուլիս). «World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics». Journal of Clinical Gastroenterology (ամերիկյան անգլերեն). 58 (6): 533–553. doi:10.1097/MCG.0000000000002002. ISSN 0192-0790. PMID 38885083.
  4. 1 2 Doron S, Snydman DR (2015). «Risk and safety of probiotics». Clin Infect Dis (Review). 60 (Suppl 2): S129–234. doi:10.1093/cid/civ085. PMC 4490230. PMID 25922398.
  5. ↑ «Probiotics». National Health Service. 2022 թ․ նոյեմբերի 24. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 7-ին.
  6. ↑ France, Michael; Alizadeh, Madeline; Brown, Sarah; Ma, Bing; Ravel, Jacques (2022 թ․ մարտ). «Towards a deeper understanding of the vaginal microbiota». Nature Microbiology (անգլերեն). 7 (3): 367–378. doi:10.1038/s41564-022-01083-2. ISSN 2058-5276. PMC 8910585. PMID 35246662.
  7. ↑ Brown, Amy C.; Valiere, Ana (2004-01-01). «Probiotics and Medical Nutrition Therapy». Nutrition in Clinical Care. 7 (2): 56–68. ISSN 1096-6781. PMC 1482314. PMID 15481739.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Rijkers GT, de Vos WM, Brummer RJ, Morelli L, Corthier G, Marteau P (2011). «Health benefits and health claims of probiotics: Bridging science and marketing». British Journal of Nutrition. 106 (9): 1291–1296. doi:10.1017/S000711451100287X. PMID 21861940.
  9. 1 2 Turck, Dominique; Castenmiller, Jacqueline; De Henauw, Stefaan; Hirsch-Ernst, Karen Ildico; Kearney, John; Knutsen, Helle Katrine; MacIuk, Alexandre; Mangelsdorf, Inge; McArdle, Harry J.; Naska, Androniki; Pelaez, Carmen; Pentieva, Kristina; Thies, Frank; Tsabouri, Sophia; Vinceti, Marco; Bresson, Jean-Louis; Siani, Alfonso (2019 թ․ ապրիլի 15). «Nutrimune and immune defence against pathogens in the gastrointestinal and upper respiratory tracts: evaluation of a health claim pursuant to Article 14 of Regulation (EC) No 1924/2006». EFSA Journal. European Food Safety Authority, Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens. 17 (4): e05656. doi:10.2903/j.efsa.2019.5656. PMC 7009160. PMID 32626282.
  10. ↑ Slashinski MJ, McCurdy SA, Achenbaum LS, Whitney SN, McGuire AL (2012). «'Snake-oil,' 'quack medicine,' and 'industrially cultured organisms:' biovalue and the commercialization of human microbiome research». BMC Medical Ethics. 13 28. doi:10.1186/1472-6939-13-28. PMC 3512494. PMID 23110633.
  11. 1 2 «FDA warning letters 2020-2023 (search "probiotics")». Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration. 2025 թ․ օգոստոսի 5. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 7-ին.
  12. 1 2 Chu, Will (2019 թ․ ապրիլի 18). «Heinz reels from latest probiotic health claim rejection by EFSA». NutraIngredients.com, William Reed Business Media Ltd. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 11-ին.
  13. ↑ Schlundt, Jorgen. «Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria» (PDF). Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation on Evaluation of Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food Including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria. FAO / WHO. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2012 թ․ դեկտեմբերի 17-ին.
  14. ↑ Probiotics in food: health and nutritional properties and guidelines for evaluation. Food and Agriculture Organization of the United Nations, World Health Organization. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2006. ISBN 92-5-105513-0. OCLC 70928765.{{cite book}}: CS1 սպաս․ այլ (link)[Հղում աղբյուրներին]
  15. ↑ «Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food» (PDF). Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, London, Ontario, Canada. 2002 թ․ մայիսի 1. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017-05-18-ին.
  16. 1 2 Rijkers GT, Bengmark S, Enck P, Haller D, Herz U, Kalliomaki M, Kudo S, Lenoir-Wijnkoop I, Mercenier A, Myllyluoma E, Rabot S, Rafter J, Szajewska H, Watzl B, Wells J, Wolvers D, Antoine JM (2010). «Guidance for substantiating the evidence for beneficial effects of probiotics: current status and recommendations for future research». J. Nutr. 140 (3): 671S–676S. doi:10.3945/jn.109.113779. PMID 20130080.
  17. ↑ Shane AL, Cabana MD, Vidry S, Merenstein D, Hummelen R, Ellis CL, Heimbach JT, Hempel S, Lynch SV, Sanders ME (2010). «Guide to designing, conducting, publishing and communicating results of clinical studies involving probiotic applications in human participants». Gut Microbes. 1 (4): 243–253. doi:10.4161/gmic.1.4.12707. PMC 3023606. PMID 21327031.
  18. ↑ Mattila-Sandholm, T.; Myllärinen, P.; Crittenden, R.; Mogensen, G.; Fondén, R.; Saarela, M. (2002). «Technological challenges for future probiotic foods». International Dairy Journal. 12 (2–3): 173–182. doi:10.1016/S0958-6946(01)00099-1. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  19. 1 2 Lactic Acid Fermentations (անգլերեն). National Academies Press (US). 1992. Արխիվացված օրիգինալից 2015-04-01-ին. Վերցված է 2021-03-30-ին.
  20. 1 2 Breidt F, McFeeters RF, Perez-Diaz I, Lee CH (2013). «Fermented Vegetables» (PDF). Fermented Vegetables; In: Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers, 4th Ed. Washington, DC: ASM Press. էջեր 841–855. doi:10.1128/9781555818463.ch33. ISBN 978-1-55581-626-1. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 28-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 19-ին.
  21. ↑ Oh CK, Oh MC, Kim SH (2004). «The Depletion of Sodium Nitrite by Lactic Acid Bacteria Isolated from Kimchi». Journal of Medicinal Food. 7 (1): 38–44. doi:10.1089/109662004322984680. PMID 15117551.
  22. ↑ Pederson CS, Niketic G, Albury MN (1962). «Fermentation of the Yugoslavian pickled cabbage». Applied Microbiology. 10 (1): 86–89. doi:10.1128/AEM.10.1.86-89.1962. PMC 1057814. PMID 14484853.
  23. ↑ Friedman, Y; Hugenholtz, Jeroen; De Vos, Willem M.; Smid, Eddy J. (2006). «Safe use of genetically modified lactic acid bacteria in food. Bridging the gap between consumers, green groups, and industry». Electronic Journal of Biotechnology. 9 (4): E49–55. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 14-ին. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 7-ին.
  24. ↑ Moreno MR, Leisner JJ, Tee LK, Ley C, Radu S, Rusul G, Vancanneyt M, De Vuyst L (2002). «Microbial analysis of Malaysian tempeh, and characterization of two bacteriocins produced by isolates of Enterococcus faecium». Journal of Applied Microbiology. 92 (1): 147–157. doi:10.1046/j.1365-2672.2002.01509.x. PMID 11849339. S2CID 20756449.
  25. ↑ Ehrlich, Steven D. (2011-05-24). «Lactobacillus acidophilus». University of Maryland Medical Center (UMMC). Արխիվացված օրիգինալից 2015-09-11-ին. Վերցված է 2015-09-17-ին.
  26. ↑ Tanasupawat S, Thongsanit J, Okada S, Komagata K (2002). «Lactic acid bacteria isolated from soy sauce mash in Thailand». Journal of General and Applied Microbiology. 48 (4): 201–209. doi:10.2323/jgam.48.201. PMID 12469319.
  27. ↑ Plessas S, Alexopoulos A, Voidarou C, Stavropoulou E, Bezirtzoglou E (2011). «Microbial ecology and quality assurance in food fermentation systems. The case of kefir grains application». Anaerobe. 17 (6): 483–485. doi:10.1016/j.anaerobe.2011.03.014. PMID 21497663.
  28. ↑ Shiby VK, Mishra HN (2013). «Fermented milks and milk products as functional foods – a review». Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 53 (5): 482–496. doi:10.1080/10408398.2010.547398. PMID 23391015. S2CID 3059150.
  29. ↑ Mohammad, Salma Malihah; Mahmud-Ab-Rashid, Nor-Khaizura; Zawawi, Norhasnida (2020-08-25). «Probiotic properties of bacteria isolated from bee bread of stingless bee Heterotrigona itama» (PDF). Journal of Apicultural Research. 60: 172–187. doi:10.1080/00218839.2020.1801152. ISSN 0021-8839. S2CID 225208290. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2023-03-27-ին. Վերցված է 2022-04-21-ին.
  30. ↑ Plengvidhya, V.; Breidt, F. Jr.; Lu, Z.; Fleming, H. P. (2007). «DNA Fingerprinting of Lactic Acid Bacteria in Sauerkraut Fermentations». Applied and Environmental Microbiology. 73 (23): 7697–7702. Bibcode:2007ApEnM..73.7697P. doi:10.1128/AEM.01342-07. PMC 2168044. PMID 17921264.
  31. ↑ Swain, Manas Ranjan; Anandharaj, Marimuthu; Ray, Ramesh Chandra; Parveen Rani, Rizwana (2014). «Fermented Fruits and Vegetables of Asia: A Potential Source of Probiotics». Biotechnology Research International. 2014: 1–19. doi:10.1155/2014/250424. PMC 4058509. PMID 25343046.
  32. ↑ Swain MR, Anandharaj M, Ray RC, Parveen Rani R (2014). «Table 1: Examples of traditional fermented fruits and vegetables, which are used in various parts of Asian subcontinent». Biotechnology Research International. doi:10.1155/2014/250424. PMC 4058509. PMID 25343046. Արխիվացված օրիգինալից 2019-02-16-ին. Վերցված է 2019-02-16-ին.
  33. ↑ Guzel-Seydim ZB, Kok-Tas T, Greene AK, Seydim AC (2011 թ․ մարտ). «Review: functional properties of kefir». Crit Rev Food Sci Nutr. 51 (3): 261–268. doi:10.1080/10408390903579029. PMID 21390946. S2CID 19963871.
  34. ↑ Farnworth, Edward R (2005 թ․ ապրիլի 4). «Kefir-a complex probiotic» (PDF). Food Science and Technology Bulletin: Functional Foods. 2 (1): 1–17. CiteSeerX 10.1.1.583.6014. doi:10.1616/1476-2137.13938 (inactive 2025 թ․ հուլիսի 1). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ DOI inactive as of 2025 (link)
  35. ↑ Jonas, Rainer; Farah, Luiz F. (1998). «Production and application of microbial cellulose». Polymer Degradation and Stability. 59 (1–3): 101–106. doi:10.1016/s0141-3910(97)00197-3.
  36. ↑ Bauer, Brent (2017 թ․ հուլիսի 8). «What is kombucha tea? Does it have any health benefits?». Mayo Clinic. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2018-09-05-ին.
  37. ↑ Wollan, Malia (2010 թ․ մարտի 24). «Kombucha Tea Attracts a Following and Doubters». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 2018-07-12-ին. Վերցված է 2018-09-05-ին.
  38. ↑ Jarrell J, Cal T, Bennett JW (2000). «The Kombucha Consortia of yeasts and bacteria». Mycologist. 14 (4): 166–170. doi:10.1016/S0269-915X(00)80034-8.
  39. ↑ Jayabalan, Rasu; Malbaša, Radomir V.; Lončar, Eva S.; Vitas, Jasmina S.; Sathishkumar, Muthuswamy (2014). «A Review on Kombucha Tea – Microbiology, Composition, Fermentation, Beneficial Effects, Toxicity, and Tea Fungus». Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. 13 (4): 538–550. doi:10.1111/1541-4337.12073. PMID 33412713.
  40. ↑ «Office of Dietary Supplements - Probiotics». ods.od.nih.gov (անգլերեն). Վերցված է 2025-11-20-ին.
  41. ↑ Boyle RJ, Robins-Browne RM, Tang ML (2006). «Probiotic use in clinical practice: what are the risks?». Am J Clin Nutr (Review). 83 (6): 1256–1264, quiz 1446–1447. doi:10.1093/ajcn/83.6.1256. PMID 16762934.
  42. ↑ Durchschein F, Petritsch W, Hammer HF (2016). «Diet therapy for inflammatory bowel diseases: The established and the new». World J Gastroenterol (Review). 22 (7): 2179–2194. doi:10.3748/wjg.v22.i7.2179. PMC 4734995. PMID 26900283.
  43. ↑ Singhi SC, Kumar S (2016). «Probiotics in critically ill children». F1000Res (Review). 5: 407. doi:10.12688/f1000research.7630.1. PMC 4813632. PMID 27081478.
  44. ↑ Aleman, Ricardo S.; Yadav, Ajitesh (2023-12-26). «Systematic Review of Probiotics and Their Potential for Developing Functional Nondairy Foods». Applied Microbiology (անգլերեն). 4 (1): 47–69. doi:10.3390/applmicrobiol4010004. ISSN 2673-8007.
  45. ↑ Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC (2012). «Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence?». Beneficial Microbes (Review). 3 (3): 171–174. doi:10.3920/BM2012.0041. PMID 22968407. Արխիվացված օրիգինալից 2021-06-18-ին. Վերցված է 2020-07-01-ին.
  46. ↑ Feldman, Monica (2016 թ․ սեպտեմբերի 22). «The New Market Profile of Probiotics Consumption». Natural Products Insider. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
  47. ↑ Meiling, Chen (2018 թ․ հունիսի 21). «Yogurt ferments the dairy segment». The Daily Telegraph and China Daily. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
  48. ↑ 'Probiotic' As A General Descriptor (PDF) (Report). Yogurt & Live Fermented Milks Association (YLFA). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
  49. ↑ «Probiotic health claims». Food Safety Authority of Ireland, Dublin. 2014. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 13-ին.
  50. ↑ «Regulation (EC) No 1924/2006 of the European Parliament and of the Council on 20 December 2006 on nutrition and health claims made on foods». European Commission, Brussels. 2006. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 13-ին.
  51. ↑ «Health claims about microorganisms and use of the term "probiotic"». Government of Canada. 2024 թ․ դեկտեմբերի 23. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 7-ին.
  52. 1 2 «Dannon Agrees to Drop Exaggerated Health Claims for Activia Yogurt and DanActive Dairy Drink FTC Charges that Evidence Supporting Benefits of Probiotics Falls Short». Federal Trade Commission, US Government. 2010 թ․ դեկտեմբերի 15. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 9-ին.
  53. ↑ Schmidt, Nancy (2014 թ․ հուլիսի 30). «Warning letter to Plexus Worldwide Inc». Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 8-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 9-ին.
  54. ↑ «Phạt 257 triệu đồng với 7 cơ sở vi phạm về an toàn thực phẩm». Giáo dục Việt Nam (վիետնամերեն). 2018-07-28. Վերցված է 2024-09-24-ին.
  55. ↑ «Thu hồi thuốc Men vi sinh sống Biolac». baochinhphu.vn (վիետնամերեն). 2017-01-03. Վերցված է 2024-09-24-ին.
  56. ↑ «Bioamicus complete». Bioamicus (վիետնամերեն). Վերցված է 2024-09-24-ին.
  57. ↑ «Siết chặt quản lý thực phẩm chức năng». Báo Nhân Dân điện tử (վիետնամերեն). 2013-01-01. Վերցված է 2024-09-24-ին.
  58. ↑ «Đình chỉ lưu hành men vi sinh sống Biolac do không đạt chất lượng». baotainguyenmoitruong.vn (վիետնամերեն). 2017-01-05. Վերցված է 2024-09-24-ին.
  59. ↑ «Live & Active Culture Yogurt». National Yogurt Association. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
  60. ↑ Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, Report of a Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food (PDF) (Report). London, Ontario, Canada: Food and Agriculture Organization and World Health Organization. 2002 թ․ ապրիլ. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2014 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
  61. ↑ Sanders, ME (2000). «Considerations for Use of Probiotic Bacteria to Modulate Human Health». The Journal of Nutrition. 130 (2S Suppl): 384S–390S. doi:10.1093/jn/130.2.384S. PMID 10721912.
  62. ↑ Ferdousi, Rohollah; Rouhi, Millad; Mohammadi, Reza; Mortazavian, Amir Mohamad; Khosravi-Darani, Kianosh; Rad, Aziz Homayouni (Winter 2013). «Evaluation of probiotic survivability in yogurt exposed to cold chain interruption». Iranian Journal of Pharmaceutical Research (անգլերեն). 12 (Suppl): 139–144. ISSN 1735-0328. PMC 3813376. PMID 24250681.
  63. ↑ Gismondo MR, Drago L, Lombardi A (1999). «Review of probiotics available to modify gastrointestinal flora». Int. J. Antimicrob. Agents. 12 (4): 287–292. doi:10.1016/s0924-8579(99)00050-3. PMID 10493604.
  64. ↑ Tortora, Gerard J.; Funke, Berdell R.; Case, Christine L. (2010). «5». Microbiology An Introduction (10th ed.). San Francisco, CA: Pearson Benjamin Cummings. էջ 135. ISBN 978-0-321-58202-7.
  65. ↑ Metchnikoff, Elie (2004). The prolongation of life: optimistic studies. P. Chalmers, Sir Mitchell. New York: Springer Pub. ISBN 978-0-8261-1877-6. OCLC 287028845.[Հղում աղբյուրներին]
  66. ↑ Vaughan, RB (1965 թ․ հուլիս). «The romantic rationalist: A study of Elie Metchnikoff». Medical History. 9 (3): 201–215. doi:10.1017/S0025727300030702. PMC 1033501. PMID 14321564.
  67. ↑ Tissier, H. 1900. Recherchers sur la flora intestinale normale et pathologique du nourisson. Thesis, University of Paris, Paris, France.
  68. ↑ Bermudez-Brito, Miriam; Plaza-Díaz, Julio; Muñoz-Quezada, Sergio; Gómez-Llorente, Carolina; Gil, Angel (2012). «Probiotic Mechanisms of Action». Annals of Nutrition and Metabolism. 61 (2): 160–174. doi:10.1159/000342079. PMID 23037511. S2CID 1295886. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  69. ↑ Nißle, Alfred (1918). «Die antagonistische Behandlung chronischer Darmstörungen mit Colibakterien». Medizinische Klinik. 1918 (2): 29–33.
  70. ↑ Altenhoefer, Artur; Oswald, Sibylle; Sonnenborn, Ulrich; Enders, Corinne; Schulze, Juergen; Hacker, Joerg; Oelschlaeger, Tobias A (2004 թ․ ապրիլ). «The probiotic Escherichia coli strain Nissle 1917 interferes with invasion of human intestinal epithelial cells by different enteroinvasive bacterial pathogens». FEMS Immunology & Medical Microbiology (անգլերեն). 40 (3): 223–229. doi:10.1016/S0928-8244(03)00368-7. PMID 15039098.
  71. ↑ Whorton, James C. (2000). Inner Hygiene: Constipation and the Pursuit of Health in Modern Society (անգլերեն). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513581-7.
  72. ↑ Cheplin HA, Rettger LF (1920 թ․ դեկտեմբեր). «Studies on the Transformation of the Intestinal Flora, with Special Reference to the Implantation of Bacillus Acidophilus: II. Feeding Experiments on Man». Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 6 (12): 704–705. Bibcode:1920PNAS....6..704C. doi:10.1073/pnas.6.12.704. PMC 1084701. PMID 16576567.
  73. ↑ Brown, Simon (2011-08-30). Macrobiotics for Life: A Practical Guide to Healing for Body, Mind, and Heart (անգլերեն). North Atlantic Books. ISBN 978-1-58394-470-7.
  74. 1 2 3 4 Fuller, R (1989 թ․ մայիս). «Probiotics in man and animals». The Journal of Applied Bacteriology. 66 (5): 365–378. doi:10.1111/j.1365-2672.1989.tb05105.x. PMID 2666378.
  75. ↑ Lilly DM, Stillwell RH (1965). «Probiotics: Growth-promoting factors produced by microorganisms». Science. 147 (3659): 747–748. Bibcode:1965Sci...147..747L. doi:10.1126/science.147.3659.747. PMID 14242024. S2CID 26826201.
  76. ↑ Parker, R. B. (1974). «Probiotics, the other half of the antibiotic story». Animal Nutrition and Health. 29: 4–8.
  77. ↑ Tannock, GW (2003 թ․ սեպտեմբեր). «Probiotics: time for a dose of realism». Current Issues in Intestinal Microbiology. 4 (2): 33–42. PMID 14503687.
  78. ↑ Fuller, Roy (2012). Probiotics: the scientific basis. Springer Netherlands. ISBN 978-94-011-2364-8. OCLC 958540533.[Հղում աղբյուրներին]
  79. ↑ Alvarez-Olmos MI, Oberhelman RA (2001). «Probiotic agents and infectious diseases: a modern perspective on a traditional therapy». Clin. Infect. Dis. 32 (11): 1567–1576. doi:10.1086/320518. PMID 11340528.
  80. ↑ Liddell, Henry George; Scott, Robert (eds.). «βιωτικός». A Greek-English Lexicon. Արխիվացված օրիգինալից 2023-04-25-ին. Վերցված է 2021-02-21-ին – via Perseus Project.
  81. ↑ Hamilton-Miller JM, Gibson GR, Bruck W (2003 թ․ հոկտեմբեր). «Some insights into the derivation and early uses of the word 'probiotic'». Br. J. Nutr. 90 (4): 845. doi:10.1079/BJN2003954. PMID 14552330.
  82. 1 2 «Probiotics: What You Need To Know». National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health. 2019 թ․ հուլիս. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 7-ին.
  83. ↑ Salminen S, van Loveren H (2012). «Probiotics and prebiotics: health claim substantiation». Microb Ecol Health Dis. 23. doi:10.3402/mehd.v23i0.18568. PMC 3747744. PMID 23990821.
  84. ↑ «Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to a combination of Bifidobacterium longum LA 101, Lactobacillus helveticus LA 102, Lactococcus lactis LA 103 and Streptococcus thermophillus LA 104 and reducing intestinal discomfort pursuant to Article 13(5) of Regulation (EC) No 1924/2006 (example, search EFSA for other opinion reports on probiotics». EFSA Journal. 11 (2): 3085. 2013. doi:10.2903/j.efsa.2013.3085.
  85. ↑ «Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria» (PDF). Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2001 թ․ հոկտեմբեր. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ մայիսի 14-ին. Վերցված է 2012 թ․ մայիսի 14-ին.
  86. ↑ Rowland I, Capurso L, Collins K, Cummings J, Delzenne N, Goulet O, Guarner F, Marteau P, Meier R (2010). «Current level of consensus on probiotic science: Report of an expert meeting – London, 23 November 2009». Gut Microbes. 1 (6): 436–439. doi:10.4161/gmic.1.6.13610. PMC 3056112. PMID 21637035.
  87. ↑ Wu, G. D.; Chen, J.; Hoffmann, C.; Bittinger, K.; Chen, Y.-Y.; Keilbaugh, S. A.; Bewtra, M.; Knights, D.; Walters, W. A.; Knight, R.; Sinha, R.; Gilroy, E.; Gupta, K.; Baldassano, R.; Nessel, L.; Li, H.; Bushman, F. D.; Lewis, J. D. (2011). «Linking Long-Term Dietary Patterns with Gut Microbial Enterotypes». Science. 334 (6052): 1051–1108. Bibcode:2011Sci...334..105W. doi:10.1126/science.1208344. PMC 3368382. PMID 21885731.
  88. ↑ Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC (2012 թ․ սեպտեմբեր). «Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence?». Beneficial Microbes. 3 (3): 171–174. doi:10.3920/BM2012.0041. PMID 22968407. Արխիվացված օրիգինալից 2021-06-18-ին. Վերցված է 2020-07-01-ին.
  89. ↑ Million M, Raoult D (2013 թ․ փետրվար). «Species and strain specificity of Lactobacillus probiotics effect on weight regulation». Microbial Pathogenesis. 55: 52–54. doi:10.1016/j.micpath.2012.09.013. PMID 23332210.
  90. ↑ Million M, Angelakis E, Paul M, Armougom F, Leibovici L, Raoult D (2012 թ․ օգոստոս). «Comparative meta-analysis of the effect of Lactobacillus species on weight gain in humans and animals». Microbial Pathogenesis. 53 (2): 100–108. doi:10.1016/j.micpath.2012.05.007. PMID 22634320.
  91. 1 2 Scott, Anna M; Clark, Justin; Julien, Blair; Islam, Farhana; Roos, Kristian; Grimwood, Keith; Little, Paul; Del Mar, Chris B (2019 թ․ հունիսի 18). «Probiotics for preventing acute otitis media in children». Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019 (6) CD012941. doi:10.1002/14651858.CD012941.pub2. PMC 6580359. PMID 31210358.
  92. ↑ Qamer S, Deshmukh M, Patole S (2019 թ․ օգոստոս). «Probiotics for cow's milk protein allergy: a systematic review of randomized controlled trials». Eur. J. Pediatr. (Review). 178 (8): 1139–1149. doi:10.1007/s00431-019-03397-6. PMID 31230196. S2CID 195259677.
  93. ↑ Cuello-Garcia, Carlos A.; Brożek, Jan L.; Fiocchi, Alessandro; Pawankar, Ruby; Yepes-Nuñez, Juan José; Terracciano, Luigi; Gandhi, Shreyas; Agarwal, Arnav; Zhang, Yuan; Schünemann, Holger J. (2015). «Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials». Journal of Allergy and Clinical Immunology. 136 (4): 952–961. doi:10.1016/j.jaci.2015.04.031. ISSN 0091-6749. PMID 26044853. Արխիվացված օրիգինալից 2022-03-16-ին. Վերցված է 2019-12-12-ին.
  94. ↑ Lin J, Zhang Y, He C, Dai J (2018 թ․ սեպտեմբեր). «Probiotics supplementation in children with asthma: A systematic review and meta-analysis». J Paediatr Child Health (Systematic review). 54 (9): 953–961. doi:10.1111/jpc.14126. PMID 30051941. S2CID 51723667.
  95. ↑ Guo, Qin; Goldenberg, Joshua Z.; Humphrey, Claire; El Dib, Regina; Johnston, Bradley C. (2019 թ․ ապրիլի 30). «Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 4 (4) CD004827. doi:10.1002/14651858.CD004827.pub5. ISSN 1469-493X. PMC 6490796. PMID 31039287.
  96. ↑ Su GL, Ko CW, Bercik P, Falck-Ytter Y, Sultan S, Weizman AV, Morgan RL (2020 թ․ հունիս). «AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders». Gastroenterology (Clinical guideline). 159 (2): 697–705. doi:10.1053/j.gastro.2020.05.059. PMID 32531291.
  97. ↑ McFarlandfirst=LV (2006). «Meta-analysis of probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea and the treatment of Clostridium difficile disease». Am. J. Gastroenterol. 101 (4): 812–822. doi:10.1111/j.1572-0241.2006.00465.x. PMID 16635227. S2CID 7557917. Արխիվացված օրիգինալից 2020-07-28-ին. Վերցված է 2019-06-30-ին.
  98. ↑ Szajewska H, Ruszczyński M, Radzikowski A (2006 թ․ սեպտեմբեր). «Probiotics in the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children: a meta-analysis of randomized controlled trials». J Pediatr. 149 (3): 367–372. doi:10.1016/j.jpeds.2006.04.053. PMID 16939749. S2CID 28439228.
  99. ↑ Sazawal S, Hiremath G, Dhingra U, Malik P, Deb S, Black RE (2006 թ․ հունիս). «Efficacy of probiotics in prevention of acute diarrhoea: a meta-analysis of masked, randomised, placebo-controlled trials». Lancet Infect Dis. 6 (6): 374–382. doi:10.1016/S1473-3099(06)70495-9. PMID 16728323.
  100. ↑ Arvola T, Laiho K, Torkkeli S, Mykkänen H, Salminen S, Maunula L, Isolauri E (1999). «Prophylactic Lactobacillus GG reduces antibiotic-associated diarrhea in children with respiratory infections: A randomized study». Pediatrics. 104 (5) e64. doi:10.1542/peds.104.5.e64. PMID 10545590.
  101. ↑ Doron SI, Hibberd PL, Gorbach SL (2008 թ․ հուլիս). «Probiotics for prevention of antibiotic-associated diarrhea». J Clin Gastroenterol. 42 (Suppl 2): S58–63. doi:10.1097/MCG.0b013e3181618ab7. PMID 18542041. S2CID 2070623.
  102. ↑ Surawicz, CM (2008 թ․ հուլիս). «Role of probiotics in antibiotic-associated diarrhea, Clostridium difficile-associated diarrhea, and recurrent Clostridium difficile-associated diarrhea». J Clin Gastroenterol. 42 (Suppl 2): S64–70. doi:10.1097/MCG.0b013e3181646d09. PMID 18545161. S2CID 37993276.
  103. ↑ Falagas, M.E.; Betsi, G.I.; Athanasiou, S. (2007-07-01). «Probiotics for the treatment of women with bacterial vaginosis». Clinical Microbiology and Infection (անգլերեն). 13 (7): 657–664. doi:10.1111/j.1469-0691.2007.01688.x. ISSN 1198-743X. PMID 17633390.
  104. ↑ Petrova, Mariya I.; Lievens, Elke; Malik, Shweta; Imholz, Nicole; Lebeer, Sarah (2015). «Lactobacillus species as biomarkers and agents that can promote various aspects of vaginal health». Frontiers in Physiology. 6: 81. doi:10.3389/fphys.2015.00081. ISSN 1664-042X. PMC 4373506. PMID 25859220.
  105. ↑ Borges S, Silva J, Teixeira P (2014 թ․ մարտ). «The role of lactobacilli and probiotics in maintaining vaginal health». Arch. Gynecol. Obstet. (Review). 289 (3): 479–489. doi:10.1007/s00404-013-3064-9. PMID 24170161. S2CID 23954527.
  106. ↑ Robles-Vera I, Toral M, Romero M, Jiménez R, Sánchez M, Pérez-Vizcaíno F, Duarte J (2017 թ․ ապրիլ). «Antihypertensive Effects of Probiotics». Curr. Hypertens. Rep. (Review). 19 (4) 26. doi:10.1007/s11906-017-0723-4. PMID 28315049. S2CID 3834130.
  107. ↑ Agerholm-Larsen L, Bell ML, Grunwald GK, Astrup A (2002). «The effect of a probiotic milk product on plasma cholesterol: a meta-analysis of short term intervention studies». European Journal of Clinical Nutrition. 54 (11): 856–860. doi:10.1038/sj.ejcn.1601104. PMID 11114681.
  108. ↑ Liu, Richard T.; Walsh, Rachel F. L.; Sheehan, Ana E. (2019-07-01). «Prebiotics and probiotics for depression and anxiety: A systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials». Neuroscience and Biobehavioral Reviews. 102: 13–23. doi:10.1016/j.neubiorev.2019.03.023. ISSN 1873-7528. PMC 6584030. PMID 31004628.
  109. ↑ Ansari, Fereshteh; Pourjafar, Hadi; Tabrizi, Aydin; Homayouni, Aziz (2020). «The effects of probiotics and prebiotics on mental disorders: A review on depression, anxiety, Alzheimer, and autism spectrum disorders». Current Pharmaceutical Biotechnology. 21 (7): 555–565. doi:10.2174/1389201021666200107113812. ISSN 1873-4316. PMID 31914909. S2CID 210121155.
  110. ↑ King CK, Glass R, Bresee JS, Duggan C (2003 թ․ նոյեմբեր). «Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy». MMWR Recomm Rep. 52 (RR–16): 1–16. PMID 14627948. Արխիվացված օրիգինալից 2014-10-28-ին. Վերցված է 2017-09-08-ին.
  111. ↑ Collinson S, Deans A, Padua-Zamora A, Gregorio GV, Li C, Dans LF, Allen SJ (2020 թ․ դեկտեմբերի 18). «Probiotics for treating acute infectious diarrhea». Cochrane Database Syst Rev. 2020 (12) CD003048. doi:10.1002/14651858.CD003048.pub4. PMC 8166250. PMID 33295643.
  112. ↑ Cuello-Garcia CA, Brożek JL, Fiocchi A, Pawankar R, Yepes-Nuñez JJ, Terracciano L, Gandhi S, Agarwal A, Zhang Y, Schünemann HJ (2015). «Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials». J. Allergy Clin. Immunol. (Systematic review & meta-analysis). 136 (4): 952–961. doi:10.1016/j.jaci.2015.04.031. PMID 26044853.
  113. ↑ Szeto, Mindy D.; Hassan, Shahzeb; Hamp, Austin; Anderson, Jarett; Sivesind, Torunn E.; Anderson, Jaclyn B.; Laughter, Melissa R.; Makrygeorgou, Areti; Boyle, Robert J.; Dellavalle, Robert P. (2021-11-01). «From the Cochrane Library: Probiotics for treating eczema». Journal of the American Academy of Dermatology (անգլերեն). 86 (3): e127–e132. doi:10.1016/j.jaad.2021.10.032. PMID 34748863. S2CID 243825695.
  114. ↑ Fenner J, Silverberg NB (2018). «Oral supplements in atopic dermatitis». Clin. Dermatol. (Review). 36 (5): 653–658. doi:10.1016/j.clindermatol.2018.05.010. PMID 30217278. S2CID 52278259.
  115. ↑ Sutema, Ida Ayu Manik Partha; Latarissa, Irma Rahayu; Widowati, I. Gusti Ayu Rai; և այլք: (2025-01-09). «Efficacy of Probiotic Supplements and Topical Applications in the Treatment of Acne: A Scoping Review of Current Results». Journal of Experimental Pharmacology (English). 17: 1–14. doi:10.2147/JEP.S498769. PMC 11727500. PMID 39810881. {{cite journal}}: Check |pmc= value (օգնություն); Check |pmid= value (օգնություն)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  116. ↑ Xu, Dengfeng; Fu, Lingmeng; Pan, Da; Chu, Yifang; Feng, Meiyuan; Lu, Yifei; Yang, Chao; Wang, Yuanyuan; Xia, Jiayue; Sun, Guiju (2022). «Role of probiotics/synbiotic supplementation in glycemic control: A critical umbrella review of meta-analyses of randomized controlled trials». Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 64 (6): 1–19. doi:10.1080/10408398.2022.2117783. PMID 36052685. S2CID 252009294.
  117. ↑ «H Pylori Facts» (PDF). CDC.gov. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2019-01-12-ին.
  118. ↑ Reid G, Jass J, Sebulsky MT, McCormick JK (2003 թ․ հոկտեմբեր). «Potential uses of probiotics in clinical practice». Clin. Microbiol. Rev. 16 (4): 658–672. doi:10.1128/CMR.16.4.658-672.2003. PMC 207122. PMID 14557292.
  119. ↑ Ouwehand AC, Salminen S, Isolauri E (2002 թ․ օգոստոս). «Probiotics: an overview of beneficial effects». Antonie van Leeuwenhoek. 82 (1–4): 279–289. doi:10.1023/A:1020620607611. PMID 12369194. S2CID 1870018. Արխիվացված օրիգինալից 2022-12-02-ին. Վերցված է 2022-12-01-ին.
  120. ↑ Zhao, Yunli; Dong, Bi Rong; Hao, Qiukui (2022-08-24). «Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022 (8) CD006895. doi:10.1002/14651858.CD006895.pub4. ISSN 1469-493X. PMC 9400717. PMID 36001877.
  121. ↑ Wachholz, PA; Nunes, VDS; Polachini do Valle, A; Jacinto, AF; Villas-Boas, PJF (2018 թ․ փետրվարի 3). «Effectiveness of probiotics on the occurrence of infections in older people: systematic review and meta-analysis». Age and Ageing. 47 (4): 527–536. doi:10.1093/ageing/afy006. hdl:11449/164454. PMID 29415116.
  122. ↑ Limketkai, Berkeley N; Akobeng, Anthony K; Gordon, Morris; Adepoju, Akinlolu Adedayo (2020-07-17). Cochrane Gut Group (ed.). «Probiotics for induction of remission in Crohn's disease». Cochrane Database of Systematic Reviews (անգլերեն). 2020 (7) CD006634. doi:10.1002/14651858.CD006634.pub3. PMC 7389339. PMID 32678465.
  123. 1 2 3 Kaur, Lakhbir; Gordon, Morris; Baines, Patricia Anne; Iheozor-Ejiofor, Zipporah; Sinopoulou, Vasiliki; Akobeng, Anthony K (2020-03-04). Cochrane IBD Group (ed.). «Probiotics for induction of remission in ulcerative colitis». Cochrane Database of Systematic Reviews (անգլերեն). 3 (3) CD005573. doi:10.1002/14651858.CD005573.pub3. PMC 7059959. PMID 32128795.
  124. ↑ Iheozor-Ejiofor, Zipporah; Kaur, Lakhbir; Gordon, Morris; Baines, Patricia Anne; Sinopoulou, Vasiliki; Akobeng, Anthony K (2020-03-04). Cochrane IBD Group (ed.). «Probiotics for maintenance of remission in ulcerative colitis». Cochrane Database of Systematic Reviews (անգլերեն). 3 (3) CD007443. doi:10.1002/14651858.CD007443.pub3. PMC 7059960. PMID 32128794.
  125. ↑ Saez-Lara, Maria Jos; Carolina Gomez-Llorente; Julio Plaza-Diaz; Angel Gil (2015). «The Role of Probiotic Lactic Acid Bacteria and Bifidobacteria in the Prevention and Treatment of Inflammatory Bowel Disease and Other Related Diseases: A Systematic Review of Randomized Human Clinical Trials». Biomed Res Int (Systematic review). 2015: 1–15. doi:10.1155/2015/505878. PMC 4352483. PMID 25793197.
  126. ↑ Moayyedi P, Ford AC, Talley NJ, Cremonini F, Foxx-Orenstein AE, Brandt LJ, Quigley EM (2010 թ․ մարտ). «The efficacy of probiotics in the treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review». Gut (Systematic review). 59 (3): 3253–3232. doi:10.1136/gut.2008.167270. PMID 19091823. S2CID 18281136.
  127. ↑ Sharif, Sahar; Meader, Nicholas; Oddie, Sam J.; Rojas-Reyes, Maria Ximena; McGuire, William (2020 թ․ հոկտեմբերի 15). «Probiotics to prevent necrotising enterocolitis in very preterm or very low birth weight infants». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020 (10) CD005496. doi:10.1002/14651858.CD005496.pub5. ISSN 1469-493X. PMC 8094746. PMID 33058137.
  128. ↑ Davidson SJ, Barrett HL, Price SA, Callaway LK, Dekker Nitert M (2021). «Probiotics for preventing gestational diabetes». Cochrane Database of Systematic Reviews. 2021 (4) CD009951. doi:10.1002/14651858.CD009951.pub3. ISSN 1465-1858. PMC 8094741. PMID 33870484.
  129. ↑ Newlove-Delgado TV, Martin AE, Abbott RA, Bethel A, Thompson-Coon J, Whear R, և այլք: (2017). «Dietary interventions for recurrent abdominal pain in childhood». Cochrane Database Syst Rev. 2017 (3) CD010972. doi:10.1002/14651858.CD010972.pub2. PMC 6464236. PMID 28334433. «Overall, there is some evidence to suggest that probiotics may be effective in the treatment of RAP, in terms of improving pain in the shorter term. Clinicians may therefore consider probiotic interventions as part of the management strategy for children with RAP (Recurrent Abdominal Pain). However, we were unable to recommend the optimum strain and dosage of probiotics based on this review. The evidence for the effectiveness of probiotics was based largely on shorter-term outcomes. Further trials are required to assess whether improvements in pain are maintained over the longer term; these trials should also consider the importance of using validated and consistent scales to measure pain and other outcomes.»
  130. ↑ Heydari, Mojtaba; Kalani, Mehdi; Ghasemi, Younes; Nejabat, Mahmood (2023). «The Effect of Ophthalmic and Systemic Formulations of Latilactobacillus sakei on Clinical and Immunological Outcomes of Patients With Dry Eye Disease: A Factorial, Randomized, Placebo-controlled, and Triple-masking Clinical Trial». Probiotics Antimicrob Proteins. 16 (3): 1026–1035. doi:10.1007/s12602-023-10079-1. PMID 37256485. S2CID 258989191.
  131. ↑ Shortliffe, LMD (2011). «Chapter 116: Infection and Inflammation of the Pediatric Genitourinary Tract». In Wein, AJ (ed.). Campbell-Walsh Urology. Vol. 4 (10th ed.). Saunders Elsevier. էջ 3121. ISBN 978-1-4160-6911-9.
  132. ↑ Khalesi, Saman (2019). «A review of probiotic supplementation in healthy adults: helpful or hype?». European Journal of Clinical Nutrition. 73 (73): 24–37. doi:10.1038/s41430-018-0135-9. hdl:10072/381737. PMID 29581563. S2CID 4362284.
  133. ↑ Islam MA, Yun CH, Choi YJ, Cho CS (2010). «Microencapsulation of live probiotic bacteria» (PDF). Journal of Microbiology and Biotechnology. 20 (1367–1377): 1367–1377. doi:10.4014/jmb.1003.03020. PMID 21030820. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2011-05-06-ին. Վերցված է 2011-01-28-ին.
  134. ↑ Timmerman HM, Koning CJ, Mulder L, Rombouts FM, Beynen AC (2004 թ․ նոյեմբեր). «Monostrain, multistrain and multispecies probiotics – A comparison of functionality and efficacy». Int. J. Food Microbiol. 96 (3): 219–233. doi:10.1016/j.ijfoodmicro.2004.05.012. PMID 15454313.
  135. ↑ Williams EA, Stimpson J, Wang D, Plummer S, Garaiova I, Barker ME, Corfe BM (2008 թ․ սեպտեմբեր). «Clinical trial: a multistrain probiotic preparation significantly reduces symptoms of irritable bowel syndrome in a double-blind placebo-controlled study». Aliment. Pharmacol. Ther. 29 (1): 97–103. doi:10.1111/j.1365-2036.2008.03848.x. PMID 18785988. S2CID 12217513.
  136. ↑ Bee, Peta (2008 թ․ նոյեմբերի 10). «Probiotics, not so friendly after all?». The Times. London. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 11-ին. Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 18-ին.
  137. ↑ Dhewa, T.; Pant, S.; Mishra, Vijendra (2014 թ․ հունվար). «Development of freeze dried synbiotic formulation using a probiotic strain of Lactobacillus plantarum». Journal of Food Science and Technology (անգլերեն). 51 (1): 83–89. doi:10.1007/s13197-011-0457-2. ISSN 0022-1155. PMC 3857416. PMID 24426051.
  138. 1 2 Fuller, R (1991). «Probiotics in human medicine». Gut. 32 (4): 439–442. doi:10.1136/gut.32.4.439. PMC 1379087. PMID 1902810.
  139. ↑ Fuller R. Probiotics, the Scientific Thesis. London: Chapman & Hall, 1992 [ISBN-ը բացակայում է][Հղում աղբյուրներին]
  140. ↑ Reid G, Gaudier E, Guarner F, Huffnagle GB, Macklaim JM, Munoz AM, Martini M, Ringel-Kulka T, Sartor B, Unal R, Verbeke K, Walter J (2010). «Responders and non-responders to probiotic interventions: how can we improve the odds?». Gut Microbes. 1 (3): 200–204. doi:10.4161/gmic.1.3.12013. PMC 3023600. PMID 21637034.
  141. ↑ O'Hara AM, O'Regan P, Fanning A, O'Mahony C, Macsharry J, Lyons A, Bienenstock J, O'Mahony L, Shanahan F (2006). «Functional modulation of human intestinal epithelial cell responses by Bifidobacterium infantis and Lactobacillus salivarius». Immunology. 118 (2): 202–215. doi:10.1111/j.1365-2567.2006.02358.x. PMC 1782284. PMID 16771855.
  142. ↑ Huys, G; Botteldoorn, N; Delvigne, F; Vuyst, L. D.; Heyndrickx, M; Pot, B; Dubois, J. J.; Daube, G (2013). «Microbial characterization of probiotics – Advisory report of the Working Group "8651 Probiotics" of the Belgian Superior Health Council (SHC)». Molecular Nutrition & Food Research. 57 (8): 1479–1504. doi:10.1002/mnfr.201300065. PMC 3910143. PMID 23801655.
  143. ↑ «Commentary by the Scientific Committee on Animal Nutrition on Data Relating to Toxin Production» (PDF). Scientific Opinion. European Commission, Health & Consumer Protection Directorate-General. 2001 թ․ դեկտեմբեր. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 5-ին.
  144. ↑ «Introduction of a Qualified Presumption of Safety (QPS) approach for assessment of selected microorganisms referred to EFSA». EFSA Journal. 587 (12): 1–16. 2007. doi:10.2903/j.efsa.2007.587.
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պրոբիոտիկ» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Պրոբիոտիկ&oldid=10826867» էջից