Klimaatferoaring
Klimaatferoaring is in langduorjende feroaring yn de steat fan it klimaat, dy't te werkennen is oan feroarings yn it gemiddelde en/of de fariabiliteit fan klimaateigenskippen en dy't ornaris desennia of langer oanhâldt.[1] Sokke feroarings kinne ûntstean troch natuerlike prosessen binnen it klimaatsysteem, troch eksterne natuerlike ynfloeden lykas feroarings yn sinnestrieling en fulkaanútbarstings en troch bliuwende minsklike feroarings yn ûnder oare de gearstalling fan de atmosfear en it lângebrûk.[1] It begryp klimaatferoaring is breder as globale opwaarming, dat spesifyk ferwiist nei in tanimming fan de globale oerflaktemperatuer oer in perioade dy't lang genôch is om koarte natuerlike fariaasjes út te middeljen.[1]
It klimaat fan de ierde hat ek foar de yndustriële perioade grutte feroarings ûndergien.[2] Paleoklimatologyske gegevens en moderne mjittingen wurde brûkt om eardere klimaatferoarings te rekonstruëarjen en de hjoeddeiske tastân fan it klimaatsysteem yn in langere histoaryske kontekst te pleatsen.[2] Neffens it Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) binne ferskate feroarings dy't yn de moderne tiid yn de atmosfear, oseaan, kryosfear en biosfear waarnommen binne, wat grutte en tempo oanbelanget ûngewoan yn ferliking mei feroarings oer perioaden dy't, ôfhinklik fan de klimaatfariabelen, iuwen oant tûzenen jierren tebekgeane.[3]
Begryp en ôfbeakening
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Yn de klimaatwittenskip wurdt mei klimaat ornaris in statistyske beskriuwing bedoeld fan relevante fariabelen lykas temperatuer, delslach en wyn oer in langere perioade.[1] De Wrâldmeteorologyske Organisaasje brûkt foar klimaatnormalen tradisjoneel perioaden fan tritich jier.[1] Klimaatferoaring hat dêrom betrekking op feroarings dy't langer oanhâlde as de gewoane fariaasje fan jier ta jier.[1]
De definysje fan klimaatferoaring is net yn alle konteksten itselde.[1] It IPCC brûkt in brede wittenskiplike definysje dêr't sawol natuerlike as troch minsken feroarsake feroarings ûnder falle, wylst it Ramtferdrach fan de Feriene Naasjes oer Klimaatferoaring de term yn syn juridyske definysje brûkt foar in klimaatferoaring dy't direkt of yndirekt oan minsklike aktiviteiten taskreaun wurdt en boppe-op natuerlike klimaatfariaasje komt.[1]
Yn wittenskiplik ûndersyk wurdt ûnderskied makke tusken it fêststellen fan klimaatferoaring, it ûndersykjen fan de oarsaken dêrfan en it meitsjen fan projeksjes fan mooglike takomstige ûntwikkelings.[4] By attribúsje wurdt ûndersocht yn hoefier't in waarnommen feroaring ferklearre wurde kin troch bepaalde natuerlike of minsklike faktoaren.[4] Sok ûndersyk brûkt ûnder oare fysyske kennis, mjitgegevens, statistyske metoaden en klimaatmodellen om de ynfloed fan ferskillende faktoaren te ûnderskieden fan natuerlike klimaatfariaasje.[4]
It klimaatsysteem
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It klimaat fan de Ierde wurdt foar in wichtich part bepaald troch de enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt en wer ferlit.[5] Hast alle enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt, komt fan de Sinne yn de foarm fan koartweachstrieling, wylst enerzjy it systeem ferlit as reflektearre sinnestrieling en as langweach- of waarmtestrieling.[5] Oer langere tiid hinget de temperatuer fan it klimaatsysteem gear mei it lykwicht tusken de enerzjy dy't ynkomt en de enerzjy dy't wer útstriele wurdt.[5]
Feroarings yn de gearstalling fan de atmosfear, yn it lângebrûk of yn oare faktoaren kinne dy enerzjybalâns beynfloedzje.[5] Broeikasgassen absorbearje en emittearje in diel fan de langweachstrieling yn de atmosfear, sadat feroarings yn de konsintraasje fan dy gassen de strielingsbalâns fan de Ierde feroarje kinne.[5] Ek aerosolen, feroarings oan it ierdoerflak en feroarings yn de ynkommende sinnestrieling kinne ynfloed hawwe op de enerzjybalâns.[5]
As de enerzjybalâns feroaret, reagearret it klimaatsysteem troch op te waarmjen of ôf te kuoljen oant in nij lykwicht benadere wurdt.[5] De grutte fan dy reaksje wurdt ek beynfloede troch weromkeppelings yn it klimaatsysteem, lykas feroarings yn wetterdamp, wolken, snie en iis.[5] It IPCC beoardielet de kombinearre bekende klimaatweromkeppelings as netto fersterkjend foar de temperatuerreaksje op in positive strielingsforcing.[5]
Natuerlike klimaatferoaring
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It klimaatsysteem hat natuerlike fariaasje op ferskillende tiidskalen.[4] Dy fariaasje kin ûntstean troch ynterne prosessen yn de atmosfear en de oseaan en troch eksterne faktoaren lykas fulkaanútbarstings en feroarings yn de sinnestrieling.[1] Natuerlike fariaasje kin de globale en regionale temperatuer, delslach en oare klimaateigenskippen tydlik ferheegje of ferleegje.[4]
Om te bepalen oft in waarnommen feroaring mei sokke natuerlike faktoaren ferklearre wurde kin, wurde waarnimmings ferlike mei kennis oer natuerlike fariaasje en mei modelsimulaasjes dêr't ferskillende klimaatfaktoaren yn opnommen of weilitten wurde.[4] Paleoklimatologyske gegevens jouwe dêrby ynformaasje oer de fariaasje fan it klimaatsysteem yn perioaden fan foar de moderne ynstrumintele mjittingen.[2]
De konsintraasjes fan koalstofdiokside, metaan en lachgas hawwe yn it geologyske ferline grutte natuerlike fariaasjes sjen litten.[6] Neffens it IPCC wie de atmosfearyske konsintraasje fan koalstofdiokside oan 'e ein fan de yn it Seisde Evaluaasjerapport beoardiele perioade heger as op elts momint yn teminsten twa miljoen jier, wylst de konsintraasjes fan metaan en lachgas heger wiene as op elts momint yn teminsten 800.000 jier.[6]
Waarnommen feroarings yn de moderne tiid
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Ynstrumintele mjittingen litte in langduorjende tanimming fan de globale oerflaktemperatuer sjen.[3] Neffens it IPCC wie elk fan de fjouwer desennia foarôfgeand oan it Seisde Evaluaasjerapport waarmer as alle foargeande desennia sûnt it begjin fan de wiidweidige ynstrumintele temperatuerreeksen yn de njoggentjinde iuw.[3] Rekonstruksjes fan earder klimaat jouwe oan dat de globale oerflaktemperatuer sûnt 1970 flugger tanommen is as yn in oare perioade fan fyftich jier yn teminsten de foargeande twa milennia.[3]
De feroaring beheint him net ta de temperatuer fan de loft boppe it ierdoerflak.[3] It IPCC rapporteart wiidfersprate feroarings yn de atmosfear, de oseanen, de kryosfear en de biosfear.[3] De boppeste lagen fan de wrâldoseaan binne sûnt de jierren santich opwaarme.[3] De oseaan nimt dêrby in grut part fan de ekstra enerzjy yn it klimaatsysteem op.[5]
Ek de kryosfear, it diel fan it ierdesysteem dat út snie, iis, gletsjers, iiskappen en permafrost bestiet, is feroare.[7] Mei inkele útsûnderings hawwe gletsjers wrâldwiid sûnt de twadde helte fan de njoggentjinde iuw in weromgong sjen litten.[2] It IPCC beoardielet de wrâldwide weromgong fan gletsjers yn de moderne perioade as ûngewoan yn de kontekst fan teminsten de ôfrûne twa milennia.[3] Ek it Arktyske seë-iis is sûnt it begjin fan de trochgeande satellytwaarnimmings ôfnaam.[3]
De globale gemiddelde seespegel is sûnt it begjin fan de tweintichste iuw omheech gien.[3] Foar de perioade 1901 oant 2018 beoardiele it IPCC de totale stiging fan de globale gemiddelde seespegel op likernôch tweintich sintimeter.[3] De gemiddelde snelheid fan de seespegelstiging naam yn dy perioade ta.[3] Termyske útwreiding fan opwaarmjend seewetter en it ferlies fan lâniis binne wichtige fysyske prosessen dy't oan de seespegelstiging bydrage.[7]
Broeikasgassen en de koalstofsyklus
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Koalstofdiokside, metaan en lachgas binne broeikasgassen dy't de strielingsbalâns fan de Ierde beynfloedzje.[6][5] De atmosfearyske konsintraasjes fan dy trije gassen binne sûnt it begjin fan de yndustriële perioade sterk tanommen.[6] It IPCC konkludearret dat de moderne tanimming fan dy konsintraasjes troch minsklike aktiviteiten feroarsake is.[6]
By koalstofdiokside binne it ferbaarnen fan fossile brânstoffen en feroarings yn lângebrûk en lânbehear wichtige minsklike boarnen.[6] In part fan it útstjitten koalstofdiokside bliuwt yn de atmosfear, wylst in oar part troch lân en oseanen opnommen wurdt.[6] De lân- en oseaanreservoirs hawwe oer de lêste desennia in grut part fan de minsklike CO2-útstjit opnommen, mar de hoemannichte dy't se opnimme kin fan jier ta jier en fan desennium ta desennium fariearje.[6]
De opname fan koalstofdiokside troch de oseaan hat ek gefolgen foar de skiekunde fan seewetter.[6] Oplost koalstofdiokside reagearret mei wetter en feroaret it karbonatsysteem fan de oseaan, wêrby't de konsintraasje fan wetterstofionen tanimt en de pH ôfnimt.[6] Dat proses wurdt oseaanfersuring neamd.[6] It IPCC beoardielet troch minsken útstjitten koalstofdiokside as de wichtichste oarsaak fan de hjoeddeiske globale fersuring fan it oerflakwetter fan de iepen oseaan.[3]
Oarsaken fan de moderne opwaarming
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It fêststellen fan de oarsaken fan in waarnommen klimaatferoaring wurdt yn de klimaatwittenskip attribúsje neamd.[4] By attribúsjeûndersyk wurde waarnommen feroarings ferlike mei de ferwachte reaksjes op ûnder oare broeikasgassen, aerosolen, sinnefariaasje, fulkaanútbarstings en ynterne klimaatfariaasje.[4] Dêrfoar wurde meardere ûnôfhinklike metoaden brûkt, wêrûnder statistyske fingerprint-metoaden, prosesbasearre analyses en fergelikingen mei klimaatsimulaasjes.[4]
De konklúzje fan it Seisde Evaluaasjerapport fan it IPCC is dat minsklike ynfloed de atmosfear, de oseaan en it lân opwaarme hat.[8] Dy attribúsje is basearre op in kombinaasje fan waarnimmingen, fysysk begryp, paleoklimatologyske ynformaasje en simulaasjes mei klimaatmodellen.[4][8] It IPCC stelt dat de oerienkomst tusken ferskillende ûnôfhinklike bewiislinen de wissichheid fan dy attribúsje fergruttet.[8]
Broeikasgassen hawwe yn de moderne perioade in opwaarmjende ynfloed op it klimaatsysteem hân, wylst troch minsken útstjitten aerosolen in part fan dy opwaarming tsjingien binne troch in netto ôfkuoljende ynfloed.[3] Natuerlike klimaatfaktoaren en ynterne klimaatfariaasje beynfloedzje de temperatuer op koartere en regionale tiidskalen, mar de IPCC-analyse skriuwt de langduorjende globale opwaarming yn de moderne perioade foar it grutste part oan minsklike ynfloed ta.[3][8]
Dat betsjut net dat natuerlike fariaasje opholden is.[4] Ynterne fariaasje fan it klimaatsysteem kin de langduorjende trend op tiidskalen fan jierren of desennia fersterkje of tydlik ferswakje en kin regionaal in grutter effekt hawwe as op it globale gemiddelde.[4]
Ekstreem waar
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Klimaatferoaring kin net foar alle soarten ekstreem waar op deselde wize beoardiele wurde.[9] It IPCC ûnderskiedt ûnder oare temperatuer-ekstremen, swiere delslach, oerstreamings, ferskillende foarmen fan drûchte, tropyske en ekstratropyske stoarmen en gearstalde ekstreme foarfallen.[9] De beskikberens fan mjitgegevens, it fysyske begryp en de sterkte fan de attribúsje ferskille per type ekstreem en per regio.[9]
Waarnimmingen en attribúsjeûndersyk jouwe sterk bewiis dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring de frekwinsje en yntinsiteit fan waarmte-ekstremen op lân ferhege hat.[3] Ek binne de frekwinsje en yntinsiteit fan swiere delslach op globale skaal tanommen oer in mearderheid fan de lângebieten dêr't genôch waarnimmings foar beskikber binne; it IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wierskynlike wichtichste driuwende faktor efter dy globale yntinsivearring.[9]
Foar oare ekstremen is it byld minder ienfâldich.[9] By drûchte makket it IPCC bygelyks ûnderskied tusken meteorologyske, agraryske, ekologyske en hydrologyske drûchte, en de waarnommen en ferwachte feroarings ferskille tusken regio's en typen drûchte.[9] In feroaring yn it klimaat betsjut dêrom net dat elk yndividueel ekstreem barren folslein troch klimaatferoaring feroarsake is.[4] By attribúsje fan in yndividueel barren wurdt ynstee ûndersocht oft en yn hoefier't in bepaalde klimaatfaktor de kâns op of de yntinsiteit fan it barren feroare hat.[4]
Oseanen, iis en seespegel
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De oseanen en de kryosfear spylje in wichtige rol yn it klimaatsysteem, om't se waarmte en wetter mei de atmosfear en mei-inoar útwikselje.[7] As de oseaan opwaarmet, set it seewetter út, wat bydraacht oan de globale seespegelstiging.[7] It smelten fan gletsjers en it ferlies fan massa fan iiskappen op lân foeget wetter oan de oseaan ta en draacht dêrtroch ek by oan de seespegelstiging.[7]
It IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wichtichste driuwende faktor efter de opwaarming fan de boppeste oseaan sûnt de jierren santich.[3] Ek wurdt minsklike ynfloed troch it IPCC as de tige wierskynlike wichtichste oarsaak fan de waarnommen globale seespegelstiging sûnt teminsten 1971 beoardiele.[3] De relative seespegel feroaret lykwols net oeral likefolle, om't njonken de globale feroaring ek regionale oseaanprosessen en bewegingen fan it lân in rol spylje.[7]
De seespegel reagearret stadiger op feroarings yn de strielingsbalâns as de globale oerflaktemperatuer.[7] Troch de stadige opname fan waarmte troch de djippe oseaan en de stadige reaksje fan grutte iiskappen kin de seespegel noch iuwen oant milennia trochstigen nei't de globale temperatuer stabilisearre is.[7]
Gefolgen foar natuer en minske
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Klimaatferoaring hat gefolgen foar sawol natuerlike as minsklike systemen.[10] It IPCC rapporteart dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring al wiidfersprate negative effekten en dêroan ferbûne ferliezen feroarsake hat dy't boppe de effekten fan natuerlike klimaatfariaasje útgeane.[10] De aard en omfang fan dy effekten ferskille tusken regio's, ekosystemen en befolkingsgroepen.[10]
Waarnommen effekten binne ûnder oare fêststeld yn ekosystemen, wetterbeskikberens, lânbou, minsklike sûnens, delsettings en ynfrastruktuer.[10] It IPCC jout oan dat ferskate waarnommen effekten hieltyd dúdliker oan troch minsken feroarsake klimaatferoaring taskreaun wurde kinne, foar in part troch feroarings yn de frekwinsje en yntinsiteit fan ekstreme waar- en klimaatbarrens.[10]
De kwetsberens foar sokke effekten is net oeral itselde.[10] Neffens it IPCC wurdt klimaatrisiko bepaald troch in kombinaasje fan klimaatgefaar, bleatstelling en kwetsberens, wêrtroch deselde fysyske klimaatferoaring yn ferskillende maatskiplike en geografyske omstannichheden ferskillende gefolgen hawwe kin.[10] Dêrtroch kinne de gefolgen net allinnich út de grutte fan in temperatuerferoaring ôflaat wurde.[10]
Takomstige klimaatferoaring
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Foar ûndersyk nei takomstige klimaatferoaring wurde klimaatsimulaasjes makke ûnder ferskillende útgongspunten oer takomstige broeikasgasútstjit, atmosfearyske konsintraasjes en oare faktoaren dy't de strielingsbalâns beynfloedzje.[4][11] Sokke útkomsten wurde projeksjes neamd, om't se ôfhingje fan de betingsten en senario's dy't oan de simulaasje meijûn wurde.[4] Se binne dêrom net itselde as in waarfoarsizzing, dy't ek útgiet fan in bekende begjintastân fan it systeem.[4]
De ferskillende útstjitsenario's dy't yn it Seisde Evaluaasjerapport brûkt wurde, binne bedoeld om in berik fan mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.[4] It IPCC merkt dêrby op dat de werklike takomst net needsaaklik krekt mei ien fan de brûkte foarbyldsenario's oerienkomme sil.[4] Op koartere tiidskalen spilet natuerlike ynterne klimaatfariaasje in relatyf grutte rol yn de ferskillen tusken projeksjes, wylst op langere tiidskalen de takomstige útstjit en de reaksje fan it klimaatsysteem wichtige boarnen fan ûnwissichheid binne.[4][11]
Yn de troch it IPCC beoardiele senario's nimt de globale oerflaktemperatuer yn de earste helte fan de ienentweintichste iuw fierder ta.[3] De ferskillen tusken senario's wurde op langere termyn grutter, om't ferskillende hoemannichten broeikasgasútstjit ta ferskillende strielingsforcings en dêrmei ta ferskillende klimaatreaksjes liede.[11] Mei tanimmende globale opwaarming wurde ferskate feroarings yn it klimaatsysteem grutter, wêrûnder tanimmende waarmte-ekstremen, feroarings yn swiere delslach en fierdere ôfname fan ferskate ûnderdielen fan de kryosfear.[3]
Der bestiet foar de troch it IPCC beoardiele temperatuerberikken in sawat lineêre relaasje tusken de kumulative minsklike útstjit fan koalstofdiokside en de troch CO2 feroarsake globale opwaarming.[6] It stopjen fan fierdere troch CO2 feroarsake globale opwaarming fereasket dêrom neffens de fysyske beoardieling fan it IPCC dat de netto minsklike CO2-útstjit oant likernôch nul werombrocht wurdt.[6] De úteinlike ûntwikkeling fan de totale temperatuer wurdt ek beynfloede troch de útstjit fan oare broeikasgassen en oare klimaatfaktoaren.[6]
Oanpassing
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Maatregels dy't bedoeld binne om minsklike of natuerlike systemen oan waarnommen of ferwachte klimaatferoaring oan te passen, wurde yn de klimaatliteratuer oantsjut as oanpassing.[10] It IPCC hat oanpassingsmaatregels yn ferskillende regio's en sektoaren beoardiele en konstatearret dat de planning en útfiering fan sokke maatregels wrâldwiid tanommen binne.[10] De omfang en effektiviteit fan de oanpassing ferskille lykwols tusken regio's en sektoaren.[10]
Neffens de beoardiele literatuer kinne ferskillende oanpassingsmaatregels ûnder beskate omstannichheden klimaatrisiko's foar minsken en natuer ferminderje.[10] De effektiviteit fan in maatregel hinget ûnder oare ôf fan de pleatslike omstannichheden, de grutte fan de klimaatferoaring en de kapasiteit om de maatregel út te fieren.[10] It IPCC beskriuwt ek grinzen oan oanpassing, wêrby't yn guon natuerlike systemen al hurde grinzen waarnommen binne en yn guon minsklike systemen barriêres besteane dy't ûnder oare finansjeel, ynstitúsjoneel of bestjoerlik fan aard wêze kinne.[10]
Beheining fan klimaatferoaring
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It ferminderjen fan boarnen fan broeikasgassen of it fergrutsjen fan de ferwidering fan broeikasgassen út de atmosfear wurdt yn de klimaatwittenskip en it klimaatbelied oantsjut as mitigaasje of beheining fan klimaatferoaring.[12] Working Group III fan it IPCC beoardielet de technyske, ekonomyske en maatskiplike literatuer oer sokke maatregels en oer modellearre paden fan takomstige útstjit.[12]
De beoardiele mooglikheden om de útstjit te ferminderjen omfetsje maatregels yn ûnder oare enerzjyproduksje, yndustry, ferfier, gebouwen, lânbou en lângebrûk.[12] De technyske en ekonomyske mooglikheden en de bykommende effekten ferskille tusken technologyen, sektoaren en regio's.[12] It IPCC beskriuwt sawol mooglike foardielen as risiko's en kompromissen fan ferskillende maatregels en stelt dat de útwurking ôfhingje kin fan de wize, it plak en de skaal dêr't in maatregel op tapast wurdt.[12]
It fuortheljen fan koalstofdiokside út de atmosfear is ek ûnderdiel fan de beoardiele mitigaasjemooglikheden.[12] Metoaden foar koalstofdioksideferwidering ferskille wat technologyske ûntwikkeling, opslachtiid, kosten, kapasiteit en mooglike effekten op minsken en ekosystemen oanbelanget.[12] It IPCC merkt op dat sokke metoaden net allegear deselde eigenskippen of risiko's hawwe en dat de gefolgen sterk fan de tapassingskontekst en de skaal ôfhingje.[12]
Klimaatmodellen en ûnwissichheid
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Klimaatmodellen binne wiskundige represintaasjes fan ûnderdielen fan it klimaatsysteem en fan de fysyske, gemyske en biogeochemyske prosessen dy't dêryn in rol spylje.[4] Se wurde brûkt om ûnder oare it klimaat fan it ferline, de reaksje op bekende klimaatfaktoaren en mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.[4] Resultaten fan modellen wurde yn klimaatûndersyk kombinearre mei mjittingen, teoretysk fysysk begryp en oare bewiislinen.[4]
Klimaatprojeksjes hawwe ferskillende boarnen fan ûnwissichheid.[4] Dêrûnder falle ûnwissichheid oer de grutte fan de klimaatforcing, ûnwissichheid oer de krekte reaksje fan it klimaatsysteem, natuerlike ynterne fariaasje en ûnwissichheid oer takomstige minsklike útstjit.[4] De relative betsjutting fan dy boarnen ferskilt neffens de klimaatfariabele, de regio en de perioade dêr't nei sjoen wurdt.[4]
It IPCC brûkt in kalibrearre terminology om oan te jaan hoe sterk de ûnderlizzende evidinsje en de oerienstimming tusken ûndersiken binne.[4] Confidence wurdt brûkt as in kwalitative beoardieling op grûn fan ûnder oare de hoemannichte, kwaliteit en konsistinsje fan de beskikbere evidinsje en de mjitte fan oerienstimming, wylst termen foar likelihood in probabilistyske beoardieling fan ûnwissichheid werjaan.[4] Guon konklúzjes dêr't de evidinsje sterk genôch foar is, wurde troch it IPCC as feit formulearre sûnder in aparte probabilistyske kwalifikaasje.[4]
Dizze metoade betsjut dat net alle útspraken oer klimaatferoaring deselde epistemyske status hawwe.[4] Guon binne basearre op direkte waarnimmingen, oare op rekonstruksjes fan it ferline, attribúsjes fan oarsaken of modellearre projeksjes fan de takomst.[4] By de ynterpretaasje fan klimaatûndersyk is dêrom fan belang hokker soarte útspraak dien wurdt en hokker mjitte fan wissichheid de brûkte boarne dêr oan jout.[4]
| Boarnen, noaten en/as referinsjes: | ||
|
