Hongaarsk

	Hongaarsk
	algemien
eigen namme	Magyar
lânseigen yn	Hongarije en troch de Hongaarske minderheden yn Roemeenje, Slowakije, Servje, Oekraïne, Kroaasje, Eastenryk en Sloveenje
tal sprekkers	13 miljoen
skrift	it Latynske alfabet (Hongaarsk fariant)
	taalsibskip
taalfamylje	Oeralysk Finsk-Oegrysk Oegrysk Hongaarsk; ; ;
dialekten	?
	taalstatus
offisjele status	Grut-Brittanje, Feriene Steaten
	taalkoades
ISO 639-1	hu
ISO 639-2	hun
ISO 639-3	hun

Hongaarsk (Hongaarsk: magyar nyelv; letterlik: Hongaarske taal) is in taal mei sa'n tretjin miljoen memmetaalsprekkers. It is de offisjele taal fan Hongarije, en dêrmei ien fan de talen fan de Jeropeeske Uny. It is de grutste taal fan 'e Finsk-Oegryske taalgroep en ien fan 'e grutste talen fan Europa dy't net ta de Yndo-Jeropeeske talen heart.

It Hongaarsk hat in bysûnder plak yn it Europeeske taallânskip. Wylst de measte talen yn 'e omkriten fan Hongarije, lykas it Dútsk, Slowaaksk, Kroätysk en Roemeensk, ta de Yndo-Jeropeeske taalfamylje hearre, is it Hongaarsk besibbe oan talen lykas Finsk en Estysk. Troch de lange skiednis fan 'e Hongaren yn it Karpatenbekken hat de taal lykwols ek in soad ynfloeden ûndergien fan buortalen.

It Hongaarsk stiet bekend om syn agglutinaasje, wêrby't grammatikaal betsjuttingen útdrukt wurde troch it tafoegjen fan efterheaksels oan wurden. De taal hat in útwurke systeem fan namfallen, gjin grammatikaal geslacht en in karakteristike fokaalharmoany. It wurdt skreaun mei in oanpast Latynsk alfabet mei eigen letters lykas ö, ő, ü en ű.

Fersprieding en status

It Hongaarsk is de offisjele taal fan Hongarije en is ien fan 'e wichtichste talen fan Sintraal-Eyropa. De taal wurdt troch sa likernôch 13 miljoen minsken sprutsen en heart dêrmei ta de grutste talen fan Europa dy't net ta de Yndo-Jeropeeske talen hearre.

Yn Hongarije is it Hongaarsk de dominante taal en wurdt it brûkt yn it ûnderwiis, de oerheid, de rjochtspraak, de media en it deistich libben. De taal hat in sterke posysje yn 'e Hongaarske kultuer en spilet in wichtige rol yn 'e nasjonale identiteit.

Hongaarske minderheden yn buorlannen

Troch histoaryske feroarings fan grinzen, benammen nei it Ferdrach fan Trianon yn 1920, wenje grutte groepen Hongaarsktaligen bûten de grinzen fan it hjoeddeistige Hongarije.

Yn Roemeenje wennet de grutste Hongaarske minderheid, benammen yn Transsylvaanje. Yn guon gebieten, lykas it Székelylân, foarmje Hongaarsktaligen in grut part fan 'e befolking.

Yn Slowakije is it Hongaarsk in wichtige minderheidstaal, benammen yn 'e súdlike dielen fan it lân. Yn Servje wurdt de taal benammen sprutsen yn it gebiet Vojvodina, dêr't it in offisjele status hat yn ferskate gemeenten.

Ek yn Oekraïne (benammen yn Transkarpaasje, tichtby de Hongaarske grins) en yn Kroaasje en Sloveenje besteane tradisjonele Hongaarske mienskippen.

Ynternasjonale fersprieding en juridyske status

Troch migraasje yn 'e 19e en 20e iuw binne Hongaarsktaligen ek te finen yn oare dielen fan 'e wrâld. Grutte mienskippen besteane ûnder oaren yn Feriene Steaten, Kanada, Austraalje en ferskate lannen yn West-Jeropa.

Yn de diaspoara wurdt it Hongaarsk faak brûkt yn kulturele ferienings, tsjerken, media en famyljekringen. De oerdracht fan 'e taal oan jongere generaasjes ferskilt lykwols sterk tusken lannen en mienskippen.

It Hongaarsk is ien fan 'e 24 offisjele talen fan 'e Europeeske Uny sûnt it tatreedzjen fan Hongarije yn 2004. Dêrmei kin de taal brûkt wurde yn offisjele kommunikaasje mei EU-ynstellingen.

Tal memmetaalpraters

Eastenryk: minderheidstaal, erkend - 14.000 sprekkers
Hongarije: offisjele taal - 8.734.000 sprekkers
Israel: minderheidstaal, erkend - 70.000 sprekkers
Kanada: minderheidstaal, erkend - 75.555 sprekkers
Kroaasje: minderheidstaal, erkend - 20.000 sprekkers
Oekraïne: minderheidstaal, erkend - 187.000 sprekkers
Roemeenje: minderheidstaal, erkend - 2.000.000 sprekkers
Servje: minderheidstaal, erkend; ien fan 'e offisjele talen yn 'e provinsje Woiwodina, njonken it Servysk - 420.000 sprekkers
Sloveenje: minderheidstaal, erkend - 9.000 sprekkers
Slowakije: minderheidstaal, erkend - 600.000 sprekkers
USA: minderheidstaal, erkend - 117.973 sprekkers

Sibskip

Hongaarsk heart by de Oegryske talen fan de Finsk-Oegryske taalfamylje. Hongaarsk is dêrmei besibbe oan it Finsk en it Estysk.

Skiednis

De skiednis fan it Hongaarsk is unyk binnen Europa, om't de taal net ta de Yndo-Jeropeeske talen heart, mar ta de Oeralyske talen. It Hongaarsk is benammen besibbe oan it Finsk en it Estysk en makket diel út fan 'e Finsk-Oegryske taalgroep. De ûntwikkeling fan it Hongaarsk is nau ferbûn mei de migraasjes en de skiednis fan it Hongaarske folk.

Oarsprong en iere ûntwikkeling

De ierste foarmen fan it Hongaarsk ûntstiene tûzenen jierren lyn yn it gebiet benoarden de Oeralberchtme, dêr't de foarâlden fan 'e Finsk-Oegryske folken wennen. Yn 'e rin fan 'e iuwen ferfearen Hongaarske stammen stadichoan nei it westen en kamen se yn kontakt mei ferskate folken en talen.

Foar de komst nei it Karpatenbekken yn 'e 9e iuw waard it Hongaarsk beynfloede troch talen fan folken dêr't de Hongaren mei yn kontakt kamen, lykas de Turkske folken, benammen de Bulgaarske Turken en oare nomadyske groepen fan 'e Euraziatyske steppe. Dy kontakten lieten spoaren nei yn 'e wurdskat en kultuer.

Yn it jier 895 kamen de Hongaren ûnder lieding fan prins Árpád it Karpatenbekken binnen. Dêr fêstigen se har tusken oare folken yn Sintraal-Europa en ûntwikkele har taal him fierder yn in nije omjouwing.

Aldhongaarsk

De perioade fan likernôch de 10e iuw oant de 16e iuw wurdt faak beskôge as de perioade fan it Aldhongaarsk. De earste Hongaarske wurden waarden al betiid opskreaun yn Latynske teksten, mar de earste langere teksten yn it Hongaarsk ûntstienen yn 'e midsiuwen.

In wichtich iere dokumint is de begraffenisrede en gebed (Halotti beszéd és könyörgés), oan 'e ein fan 'e 12e iuw. Dat is de âldst bekende folsleine tekst yn it Hongaarsk en lit sjen dat de taal doe al in eigen ûntwikkele grammatika en wurdskat hie.

Yn 'e midsiuwen waard it Latyn brûkt as de taal fan 'e tsjerke, it bestjoer en de wittenskip. It Hongaarsk bleau lykwols de wichtichste omgongstaal fan 'e befolking en ûntwikkele him fierder yn ferskate regionale foarmen.

It Hongaarsk yn 'e tiid fan it keninkryk Hongarije

Nei de stifting fan it Keninkryk Hongarije yn 'e 11e iuw waard it Hongaarsk de taal fan it Hongaarske folk binnen in meartalige steat. Njonken it Hongaarsk waarden ek it Latyn, Dútsk, Slowaaksk, Kroätysk en oare talen brûkt.

Yn dy perioade ûntstiene in soad lienwurden yn it Hongaarsk troch kontakt mei buorfolken. Ut it Slavysk, Dútsk, Latyn en letter ek it Turksk waarden in protte wurden oernommen.

De Ottomaanske en Habsburchske perioaden

Yn 'e 16e iuw waard in grut part fan Hongarije ferovere troch it Ottomaanske Ryk. Dy perioade brocht nije taalynfloeden út it Turksk. Tagelyk waard it westlike part fan it Hongaarske gebiet ûnderdiel fan 'e Habsburchske monargy, dêr't it Hongaarsk yn kontakt kaam mei it Dútsk en oare Midden-Europeeske talen.

Yn 'e 18e iuw en 19e iuw waard it Hongaarsk hieltyd wichtiger as taal fan kultuer en bestjoer. Der kaam in sterke beweging op om de taal te standerdisearjen en te ûntwikkeljen as in moderne literêre taal.

De Hongaarske taalfernijing

Yn 'e lette 18e iuw en iere 19e iuw fûn de saneamde Hongaarske taalfernijing (nyelvújítás) plak. Skriuwers en taalkundigen, mei ûnder oaren Ferenc Kazinczy, makken tûzenen nije wurden om it Hongaarsk geskikt te meitsjen foar moderne wittenskip, polityk en literatuer.

Dy beweging spile in wichtige rol yn 'e ûntwikkeling fan 'e moderne Hongaarske standerttaal. Yn 1844 waard it Hongaarsk de offisjele taal fan it Keninkryk Hongarije, yn it plak fan it Latyn.

Moderne tiidrek

Nei de Earste Wrâldoarloch en it Ferdrach fan Trianon yn 1920 waard it gebiet fan Hongarije aardich lytser. In grut tal Hongaarsktaligen kaam bûten de nije grinzen fan Hongarije te wenjen, benammen yn Roemeenje, Slowakije, Servje en Oekraïne.

Yn 'e 20e iuw waard it Hongaarsk fierder ûntwikkele as in moderne nasjonale taal. Under it kommunistyske bewâld nei de Twadde Wrâldoarloch bleau it Hongaarsk de dominante taal yn Hongarije, wylst Hongaarske taalminderheden yn buorlannen faak yn in mindere posysje wiene.

Tsjintwurdich is it Hongaarsk de offisjele taal fan Hongarije en wurdt it ek sprutsen troch grutte Hongaarske mienskippen yn ferskate lannen fan Sintraal- en East-Europa. De taal hat in sterke literêre tradysje en wurdt beskôge as ien fan 'e meast opfallende net-Yndo-Europeeske talen fan Europa.