Vidi fonton por Puto

{{Informkesto organizaĵo}}
[[Dosiero:Baeza - Catedral, claustro 04.JPG|eta|290ra|Puto de la klostro de la Katedralo de [[Baeza]] (Ĥaeno, Andaluzio, Hispanio).]]
[[Dosiero:Cleaning a well in Yaounde.jpg|dekstra|220ra|eta|Purigado de puto en Kameruno.]]
'''Puto''' estas profunda [[truo]], fosita en la [[tero]]n, por tiri el ĝi [[akvo]]n, kiu tien kolektiĝas pro subtera [[fonto]] aŭ [[trasorbiĝo]].<!-- kio estas? -->

Laŭ [[Francisko Azorín]] '''puto''' estas ''Diverscela truo elfosita en la tero.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 175.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la latina ''puteus'' (puto). Kaj li aldonas la tipojn moura kaj arteza.<ref>Azorín, samloke.</ref>

La ĝeneraligo de [[akvoturo]]j kaj [[Kanalo (akvovojo)|kanalizoj]] <!-- iz kaj ne ig? -->plej ofte transformigis putojn, kiujn oni trovis en multegaj [[ĝardeno]]j aŭ [[bieno]]j, al nuraj ornamaĵoj, plejofte fermitaj per [[krado]] por malhelpi [[akcidento|akcidentan]] enfalon. Nuntempe pro altaj akvokostoj en [[eŭropo|eŭropaj landoj]] oni denove fosas individuajn putojn en la [[kamparo]]. En [[Arideco|sekaj regionoj]], abundo de putoj povas okazigi danĝeran malaltigon de [[akvonivelo]] en [[Rivero|riveroj]], [[Lago|lagoj]] ktp., kaj endanĝerigon de la [[biodiverseco]], [[agrikulturo]] ktp.

== Funkcio kaj signifo ==
La akvo povas esti pumpita de subtere en [[ujo]] kiu estas ligita al [[ŝnuro]] (kiel [[sitelo]]), en [[sakia]] mekanismo (kiu estas pumpilo farita el turnanta rado, al kiu ujoj estas alkroĉitaj) aŭ, kiel kutimas en la moderna mondo, en [[pumpilo]]. Ekzistas ankaŭ arteziaj putoj el kiuj akvo estas ĉerpita sen la apliko de ekstera forto.

La pureco de la akvo fortege efikas de ĝia drinkebleco. Tio estas gravega por la vivantoj kiuj dependas de ĝi. Povas esti ke la sanstato de la homoj estas pli sensitiva al la pureco de la akvo ol tiu de la bestoj kaj de la [[brutaro]]. Pro tio oni devas regule purigi la puton. Kiam la akvo de la puto [[Salo|saliĝas]] oni ne plu povas trinki ties akvon.

De antikvaj tempoj, trovi akvofontojn estis ege grava bezono por homa supervivo kaj evoluo de civilizo, do akvoputoj estis inter la unuaj strukturoj estantaj starigitaj. Pro la ekonomia graveco de la puto ĝi ankaŭ fariĝis la centro de la homa vivo, kaj por la homoj kaj por la bestoj kiuj servas ilin. La [[Paŝtisto|paŝtistoj]] kunvenas tie ĉiutage, kie venas la knabinoj de la urbo por ĉerpi akvon, tiel la puto servas kiel la centra kunvenejo de la tuta socio. Krucvojo al kiu dreniĝas multaj rakontoj kaj eventoj.

La fosado de putoj estas maniero posedi la lokon al si. La prirabado de puto aŭ ĝia blokado estas parto de lukto por posedi la teron, kaj transpreni puton per rabado aŭ blokado de ĝi signifas forpeli la antaŭajn setlantojn, kiuj vivis ĉirkaŭ ĝi, ĉar sen la funkcianta puto vivo tre rapide ne daŭrigos. En la [[Biblio]] estas mencioj pri putoj ekde la tempo de la prapatro [[Abrahamo]]. Kaj [[Abrahamo]] kaj [[Isaako]] fosis putojn, batalis kun la [[Filiŝtoj]], kaj fine alkroĉiĝis al la tero kaj ekloĝis en ĝi, proksime de la puto.

== Historio ==
La plej malnovaj ĝis nun konataj putoj estas el la frua [[neolitiko]] kaj troviĝas sur la [[insulo]] [[Kipro]]. La nun submara puto de Atlit Yam ([[Israelo]]) estas el la [[6-a jarcento a.K.]]. En la [[mezolitiko|mezolitika]] loĝejo [[Friesack]] en [[Brandenburgio]] troviĝas tri ekskavaĵoj, kiujn la tiamaj ĉasistoj kaj rikoltistoj konstruis por havigi al si puran [[trinkakvo]]n. Tion sugestas ujoj el [[testudo]]-[[karapaco]]j kaj [[betulo|betulŝelo]] trovitaj sur la fundo de la ekskavaĵoj. La unuaj veraj putoj estis kreitaj inter ĉirkaŭ 5550 kaj 4950 a.K. en Mezeŭropo. Ili estis ene tegitaj de [[kverko]][[ligno]].

== Tipoj ==
* [[Baskulputo]] aŭ ''ŝadufo'' estas akvoleviga sistemo, uzanta por gajno de akvo por [[irigacio]] aŭ [[trinkakvo]]. Ĝi konsistas el la gruosimila lev-sistemo kaj puto kun grundakvo aŭ kavo kun riverakvo. Ĝi funkcias kiel [[levilo]].
* [[Arteza puto]] estas puto en valo sub la grundakva nivelo, en kiu la akvo staras sub premo. La hidraŭlika potencialo estas tiom alta, ke la akvo mem, do sen [[pumpilo]], konstante altiĝas ĝis la tersurfaco. Kontraste al natura [[arteza fonto]], arteza puto estas ĉiam artefarita, do kreita per borita truo aŭ fendo.

== Famaj putoj ==
* [[Puto goeta (Ilmenau)]]
* [[Puto de Urd]]
* [[Puto Zamzam]]

== Proverbo ==
Ekzistas [[proverbo]]j pri puto en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-08-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>:
* {{citaĵo|''En puton ne kraĉu, ĉar vi trinki bezonos.''}}
* {{citaĵo|''Kiam pasanto jam trinkis, li la puton insultas.''}}

== Vidu ankaŭ ==
* [[Grundakvo]]
* [[Grundakvejo]]
* [[Subgrundaj medioj]]
* [[Cisterno]]
* [[Sakia]]

== Referencoj ==
{{Referencoj}}

== Eksteraj ligiloj ==
* [http://www.sagen.at/doku/quellen/quellen.html Popoltradiciaj informoj pri putoj (Aŭstrio)]
* [http://www.bayern-fichtelgebirge.de/gewaesserkunde/6.htm?6 bildoj de kelkaj historiaj putoj en norda Bavario (Germanio)]

{{Projektoj|q=Puto|ReVo=put}}

[[Kategorio:Akvo]]
[[Kategorio:Hidrologio]]