Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ανατολικός Ορθόδοξος Χριστιανισμός

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Αυτό το λήμμα αφορά στο δόγμα και την παράδοση του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Για την δομή, το σύνολο των τοπικών εκκλησιών, οργανωμένες ως Πατριαρχεία, αυτοκέφαλες σύνοδοι και αυτόνομες αρχιεπισκοπές που βρίσκονται σε πλήρη κοινωνία μεταξύ τους, δείτε: Ορθόδοξη Εκκλησία.
Βυζαντινή αγιογραφία από Ορθόδοξους αγιογράφους στην Αγία Σοφία
Βυζαντινή αγιογραφία από Ορθόδοξους αγιογράφους στην Αγιά Σοφιά

Ο Ανατολικός Ορθόδοξος Χριστιανισμός, γνωστός επίσης ως Ανατολική Ορθοδοξία ή Βυζαντινός Χριστιανισμός,[1] είναι ένα από τα κύρια και παλαιότερα σώματα του Χριστιανισμού και αποτελεί δόγμα. Μαζί με τον Ρωμαιοκαθολικισμό, αποτελούν τις δύο άμεσες ιστορικές και θεσμικές συνέχειες της αρχαίας αδιαίρετης Χριστιανικής Εκκλησίας της πρώτης χιλιετίας. Ως εκ τούτου, δεν αποτελούν μεταγενέστερα εκκλησιαστικά δημιουργήματα, διασπάσεις ή προϊόντα μεταρρυθμίσεων, αλλά τους δύο αρχικούς πόλους (την Ανατολική και τη Δυτική Εκκλησία αντίστοιχα) που συναπάρτιζαν τον χριστιανικό κόσμο πριν από το Μεγάλο Σχίσμα του 1054.

Η θεολογική, κανονική και λειτουργική παράδοση της Ανατολικής Ορθοδοξίας αναπτύχθηκε εντός της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κατά την εποχή των επτά Οικουμενικών Συνόδων.[2][3][4][5] Σήμερα, κατατάσσεται στην τρίτη θέση σε αριθμό πιστών παγκοσμίως, αριθμώντας περίπου 300 εκατομμύρια μέλη,[6][7] μετά τον Ρωμαιοκαθολικισμό και τα ετερόδοξα δόγματα του Προτεσταντισμού, που αντίθετα προέκυψαν ως μεταγενέστερη διάσπαση της Δυτικής Εκκλησίας κατά τον 16ο αιώνα.[8][9]

Η Ορθόδοξη Εκκλησία ομολογεί το Σύμβολο της Πίστεως (Σύμβολο της Νικαίας - Κωνσταντινουπόλεως) χωρίς τη δυτική προσθήκη του filioque, αναγνωρίζει τους δογματικούς ορισμούς και τα διατάγματα των επτά Οικουμενικών Συνόδων και θεωρεί τον εαυτό της ως τη «Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία», [10]ιδρυτής και επικεφαλής της οποίας είναι ο Ιησούς Χριστός, που αποτελεί το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος.[11][12][13]

Σε επίπεδο επίγειας εκκλησιαστικής διοίκησης, η δομή της είναι συνοδική και ιεραρχική, με τον εκάστοτε Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως να αποτελεί την πρώτη ορατή κεφαλή και το κανονικό κέντρο ενότητας του ορθόδοξου κόσμου, βάσει των ειδικών προνομίων που του παραχωρήθηκαν από τις Οικουμενικές Συνόδους (ιδίως με τον 3ο κανόνα της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου και τον 28ο της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου).[14][15][16] Στο πλαίσιο αυτό, η πρωτοκαθεδρία του εκδιπλώνεται σε δύο επίπεδα, σε μυστηριακό και λειτουργικό επίπεδο, όπου ως προς την αξία της αρχιερωσύνης, θεωρείται «πρώτος μεταξύ ίσων» (primus inter pares), ενώ σε διοικητικό, δικαστικό και συντονιστικό επίπεδο, βάσει των μοναδικών υπερτοπικών κανονικών του ευθυνών, όπως το δικαίωμα της εκκλήτου προσφυγής, η παραχώρηση αυτοκεφαλίας μέσω Πατριαρχικών Τόμων και η μοναδική δικαιοδοσία στις υπερόριες περιοχές της διασποράς, λειτουργεί ως «πρώτος άνευ ίσων» (primus sine paribus).[17][18][19]

Ρίζες και εξάπλωση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Χάρτης που δείχνει την εξάπλωση της Ορθοδοξίας στην Ευρώπη

Η εξάπλωση της Ανατολικής Ορθοδοξίας ξεκίνησε στην ανατολική περιοχή της λεκάνης της Μεσογείου εντός του βυζαντινού ελληνικού πολιτισμού.[1] Οι κοινότητές του μοιράζονται μία κατανόηση, μία διδασκαλία και αξιώματα μεγάλης ομοιότητας, με μια ισχυρή αίσθηση ότι βλέπουν ο ένας τον άλλον ως μέρη μιας Εκκλησίας. Κάθε Ανατολικός Ορθόδοξος Χριστιανός βλέπει το έτος του/της να χαρακτηρίζεται από το λειτουργικό ημερολόγιο της εκκλησίας από την οποία εξαρτώνται. Η Ανατολική Ορθοδοξία υποστηρίζει ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα (εκ του Πατρός εκπορευόμενο) και απορρίπτει τη ρήτρα filioque ("και του Υιού ") που προστέθηκε στο Σύμβολο της Πίστεως της Νίκαιας από τη Λατινική Εκκλησία, με το σκεπτικό ότι δεν κλήθηκε συμβούλιο για την προσθήκη.[20]

Ο Ανατολικός Ορθόδοξος Χριστιανισμός είναι επί του παρόντος το κυρίαρχο δόγμα στις ακόλουθες χώρες: Ρωσία, μέρος των χωρών της Βαλκανικής Χερσονήσου (Αλβανία, Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Βόρεια Μακεδονία, Μαυροβούνιο), Ουκρανία, Λευκορωσία, Μολδαβία, Γεωργία, Κύπρος[21]

Οργάνωση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε αναλογία με τον θεσμό της Πενταρχίας της πρώτης χιλιετίας, η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία είναι οργανωμένη σε επιμέρους Αυτοκέφαλες Εκκλησίες, οι οποίες είναι διοικητικά αυτοδιοικούμενες και εκλέγουν τον δικό τους Προκαθήμενο (Πατριάρχη, Αρχιεπίσκοπο ή Μητροπολίτη), τελώντας ταυτόχρονα σε πλήρη μυστηριακή και δογματική κοινωνία μεταξύ τους. Στον 21ο αιώνα, ο αριθμός των κανονικών Αυτοκέφαλων Εκκλησιών που αναγνωρίζονται από το πρωτόθρονο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ανέρχεται σε δεκαπέντε.[22] Οι Αυτοκέφαλες Εκκλησίες δύνανται να έχουν υπό την κανονική τους δικαιοδοσία οντότητες με καθεστώς Αυτονομίας, το οποίο συνιστά βαθμίδα διοικητικής αποκέντρωσης, κατά την οποία η τοπική Εκκλησία αυτοδιοικείται σε ευρεία κλίμακα, αλλά η εκλογή του Προκαθημένου της χρήζει επικύρωσης από την προϊσταμένη Αυτοκέφαλο Εκκλησία.

Τα κανονικά όρια των δικαιοδοσιών συχνά συμπίπτουν με τα σύνορα σύγχρονων κρατών, όπως συμβαίνει με τα νεοπαγή Πατριαρχεία και τις νεότερες Αυτοκέφαλες Εκκλησίες, χωρίς όμως αυτό να αποτελεί απόλυτο κανόνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπερτοπική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου, η οποία είναι μοναδική συγκριτικά με τις υπόλοιπες, καθώς η κανονική επικράτεια του Θρόνου της Κωνσταντινουπόλεως εκτείνεται, πέραν της έδρας του στην Τουρκία, στην Κρήτη, στα Δωδεκάνησα και στην Αυτόνομη Μοναστική Πολιτεία του Αγίου Όρους. Επιπλέον, οι Μητροπόλεις των λεγόμενων «Νέων Χωρών» (Ήπειρος, Μακεδονία, Θράκη, Νησιά Βορείου Αιγαίου) ανήκουν πνευματικά και κανονικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, αλλά η διοίκησή τους έχει παραχωρηθεί επιτροπικά στην Εκκλησία της Ελλάδος βάσει της Πατριαρχικής και Συνοδικής Πράξης του 1928, ενώ στη δικαιοδοσία του Φαναρίου υπάγεται επίσης το σύνολο των ορθοδόξων κοινοτήτων στις υπερόριες περιοχές της διασποράς (Βόρεια και Νότια Αμερική, Δυτική Ευρώπη, Ωκεανία, Ασία).[23]

Αντίθετα, παρά την κανονική αρχή της εδαφικότητας («εις επίσκοπος ανά πόλη»), πολιτικές και ιστορικές ανακατατάξεις έχουν προκαλέσει φαινόμενα διοικητικών επικαλύψεων και εκκλησιολογικών αποκλίσεων, με χαρακτηριστική την περίπτωση της Μολδαβίας, όπου συνυπάρχουν και ανταγωνίζονται δύο παράλληλες εκκλησιαστικές δομές: η Μητρόπολη Κισινάου (υπό το Πατριαρχείο Ρωσίας) και η Μητρόπολη Βεσσαραβίας (υπό το Πατριαρχείο Ρουμανίας).

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 Holt, Andrew (2012) [2011]. «Βυζαντινός Χριστιανισμός.». Η Εγκυκλοπαίδεια του Χριστιανικού Πολιτισμού. Τσίτσεστερ: Wiley-Blackwell. doi:10.1002/9780470670606.wbecc0212. ISBN 9780470670606. «Byzantine Christianity originated in the Eastern Roman Empire where it evolved concurrently with the emerging Byzantine state. It was the dominant form of Eastern Christianity throughout the Middle Ages and during this period it developed a complex theological system with unique spiritual practices. Byzantine Christianity's fortunes were in many ways tied to the Byzantine state, because when the empire experienced expansion and heightened influence so did the faith. [...] Although the empire eventually fell under the weight of centuries of Islamic aggression, much of Byzantine Christianity has survived in the modern Eastern Orthodox churches.
    Απόδοση: Ο Βυζαντινός Χριστιανισμός ξεκίνησε στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία όπου εξελίχθηκε ταυτόχρονα με το αναδυόμενο βυζαντινό κράτος. Ήταν η κυρίαρχη μορφή του ανατολικού χριστιανισμού σε όλο τον Μεσαίωνα και κατά την περίοδο αυτή ανέπτυξε ένα περίπλοκο θεολογικό σύστημα με μοναδικές πνευματικές πρακτικές. Οι τύχες του βυζαντινού χριστιανισμού ήταν κατά πολλούς τρόπους συνδεδεμένες με το βυζαντινό κράτος, γιατί όταν η αυτοκρατορία γνώρισε επέκταση και αυξημένη επιρροή, το ίδιο συνέβη και με την πίστη. [...] Αν και η αυτοκρατορία τελικά έπεσε κάτω από το βάρος αιώνων ισλαμικής επιθετικότητας, μεγάλο μέρος του βυζαντινού χριστιανισμού έχει επιβιώσει στις σύγχρονες ανατολικές ορθόδοξες εκκλησίες»    .
  2. ↑ Казьмина 1999.
  3. ↑ Пилипенко, Лукашевич, Ванеян 2015.
  4. ↑ Назаренко, Цыпин, Васильева, Журавский 2004.
  5. ↑ Meyendorff J. «Eastern Orthodoxy». Encyclopædia Britannica Online (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 23 Μαΐου 2019.
  6. ↑ Orthodox Christianity: Overview and Bibliography 2003, σελ. vii.
  7. ↑ Juergensmeyer M., Roof W. C., επιμ. (2012). «Источник». Encyclopedia of Global Religion. 1. Los Angeles: SAGE Publications, σελ. 319. https://books.google.com/books?id=B105DQAAQBAJ&pg=PA319. Ανακτήθηκε στις 2019-06-05.
  8. ↑ McAuliffe, Garrett (2008). Culturally Alert Counseling: A Comprehensive Introduction. SAGE Publishing. σελ. 532. ISBN 978-1-4129-1006-4. About one-third of the world's population is considered Christian and can be divided into three main branches: (1) Roman Catholicism (the largest coherent group, representing over one billion baptized members); (2) Orthodox Christianity (including Eastern Orthodoxy and Oriental Orthodoxy); and (3) Protestantism (comprising many denominations and schools of thought, including Anglicanism, Reformed, Presbyterianism, Lutheranism, Methodism, Evangelicalism, and Pentecostalism).
    Απόδοση: Περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού θεωρείται χριστιανικός και μπορεί να χωριστεί σε τρεις κύριους κλάδους: (1) Ρωμαιοκαθολικισμός (η μεγαλύτερη συνεκτική ομάδα, που αντιπροσωπεύει πάνω από ένα δισεκατομμύριο βαπτισμένα μέλη). (2) Ορθόδοξος Χριστιανισμός (συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Ορθοδοξίας και της Ανατολίτικης Ορθοδοξίας) και (3) Προτεσταντισμός (που περιλαμβάνει πολλές ομολογίες και σχολές σκέψης, συμπεριλαμβανομένου του Αγγλικανισμού, του Μεταρρυθμισμού, του Πρεσβυτεριανισμού, του Λουθηρανισμού, του Μεθοδισμού, των Ευαγγελιστών και του Πεντηκοστιανισμού)    .
  9. ↑ Mirola, William· Monahan, Susanne C. (2016). Religion Matters: What Sociology Teaches Us About Religion In Our World. London and New York City: Routledge. ISBN 978-1-317-34451-3. Orthodox Churches represent one of the three major branches of Christianity, along with Roman Catholicism and Protestantism.
  10. ↑ http://www.agiosgeorgioskorydallou.gr/2018/02/%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B5%CF%8D%CF%89-%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%BC%CE%AF%CE%B1%CE%BD-%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CE%BD-%CE%BA%CE%B1%CE%B8%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CE%BD-%CE%BA%CE%B1/
  11. ↑ Митрополит Филарет (Дроздов). О девятом члене Символа веры. Αρχειοθετήθηκε Νοέμβριος 19, 2016 στη Wayback Machine του Internet Archive. // Пространный Православный Катехизис Православной Кафолической Восточной Церкви.
  12. ↑ Митрополит Иларион (Алфеев). Раннее христианство. Христос — основатель Церкви Αρχειοθετήθηκε 2012-06-23 στο Wayback Machine.. Αρχειοθετήθηκε Ιουνίου 23, 2012 στη Wayback Machine του Internet Archive // Православие : В 2 т. — М.: Сретенский монастырь, 2009. — 1840 с. — ISBN 978-5-7533-0502-2.
  13. ↑ 1. Единство Церкви и грех человеческих разделений Αρχειοθετήθηκε 2020-07-08 στο Wayback Machine.. Αρχειοθετήθηκε Ιουλίου 8, 2020 στη Wayback Machine του Internet Archive // «Основные принципы отношения к инославию» — документ, принятый Юбилейным Архиерейским Собором РПЦ МП 2000 года.
  14. ↑ «Η Χειροτονία του Μητροπολίτη Πάφου Γρηγορίου». Ορθοδοξία News Agency. 11 Ιουνίου 2026. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026.
  15. ↑ «Τα προνόμια του Θρόνου της Κωνσταντινουπόλεως στην εκκλησιαστική Παράδοση - Pemptousia». 23 Μαΐου 2014. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026.
  16. ↑ Ναυπάκτου, Ιερόθεος, Μητροπολίτης (11 Ιουνίου 2019). «Οι Αυτοκέφαλες Εκκλησίες και ο θεσμός της «Πενταρχίας»». ORTHODOXIA INFO. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026.
  17. ↑ «Primus sine paribus: Ἁπάντησις εἰς τὸ περὶ πρωτείου κείμενον τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας. Τοῦ Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Προύσης κ. Ἐλπιδοφόρου - Οικουμενικό Πατριαρχείο». 5 Ιουνίου 2014. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026.
  18. ↑ Αβύδου, Κύριλλος, Επίσκοπος (19 Οκτωβρίου 2018). «Το αποκλειστικό προνόμιο του Οικουμενικού Θρόνου για τις επίδικες διαφορές». ORTHODOXIA INFO. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026.
  19. ↑ «Οικουμενικός Πατριάρχης: Ιστορία και συμβολισμός ενός τίτλου - Orthodox Times». https://www.orthodoxtimes.gr/. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026. Εξωτερικός σύνδεσμος στο |website= (βοήθεια)
  20. ↑ Fr. Lawrence Farley (11 Ιουλίου 2012). «The Filioque Clause». Orthodox Church in America. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Οκτωβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 8 Μαρτίου 2022.
  21. ↑ Table of Christian Population as Percentages of Total Population by Country. Αρχειοθετήθηκε Μαΐου 11, 2017 στη Wayback Machine του Internet Archive. Pew Research Center.
  22. ↑ «Πατριαρχεία και Αυτοκέφαλες Εκκλησίες». www.ecclesiagreece.gr. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026.
  23. ↑ «Σύντομο Ιστορικό Πατριαρχείου - Οικουμενικό Πατριαρχείο». 18 Ιουλίου 2019. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2026.
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Ανατολικός_Ορθόδοξος_Χριστιανισμός&oldid=11668928"