ستەمکار
| پێکهاتەی هێز | ||||||||
| ||||||||
| سەرچاوەی هێز | ||||||||
| ||||||||
| ئایدیۆلۆژی هێز | ||||||||
| ||||||||
| پۆرتاڵی سیاسەت | ||||||||
ستەمکار (بە زمانی یۆنانیی کۆن: τύραννος، لاتینی: túrannos بە واتای «فەرمانڕەوای ڕەھا») فەرمانڕەوایەکی ڕەھایە لە دەسەڵاتی ئۆتۆکراسیدا کە بە یاسا سنووردار نەکراوە، یان کەسێکە کە سەروەریی فەرمانڕەوایەکی شەرعیی زەوت کردووە. ستەمکاران زۆرجار وەک کەسانی دڵڕەق و بێبەزەیی وێنا دەکرێن، و لەوانەیە بە پەنابردن بۆ کەرەستەی سەرکوتکەرانە بەرگری لە پێگەی خۆیان بکەن.[١][٢] زاراوە ڕەسەنە یۆنانییەکە بە واتای دەسەڵاتدارێکی باڵای ڕەھا دەھات کە بەبێ مافێکی دەستووری گەیشتبووە دەسەڵات،[٣] و ئەم وشەیە لە سەردەمی ئارکاییک و سەرەتای سەردەمی کلاسیکدا واتا و ئاماژەیەکی بێلایەنانەی ھەبوو.[٤] ئەو حکوومەتەی کە لەلایەن ستەمکارێکەوە بەڕێوە دەبردرێت، بەگشتی پێی دەوترێت ستەمکاری.[٥][٦][٧]
فەیلەسووفە کۆنەکانی وەک ئەفلاتوون و ئەرەستوو، چەمکی «تیرانۆس» (ستەمکار)یان وەک شێوازێکی نەرێنیی حوکمڕانی دەبینی، و بەھۆی کاریگەریی یەکلاکەرەوەی فەلسەفە لەسەر سیاسەت، ستەمکارییان بە «چوارەمین و خراپترین نەخۆشیی دەوڵەت» دانا.[٨] ئەوان ستەمکاریان وەک کەسێک پێناسە دەکرد کە بەبێ یاسا حوکم دەکات، و ڕێگەی توند و دڵڕەقانە لە دژی ھەم گەلەکەی خۆی و ھەم لە دژی کەسانی دیکە بەکار دەھێنێت.[٩][١٠] ئەفلاتوون بەتایبەتی ڕایگەیاند کە:
ئینسایکڵۆپیدیای «ئێنسیکلۆپێدی» (Encyclopédie) زاراوەکەی بە داگیرکەری دەسەڵاتی باڵا پێناسە کردووە کە «ژێردەستەکانی دەکاتە قوربانیی ئارەزووە نەشیاو و نادادپەروەرەکانی خۆی، کە لەبری یاساکان دایناون».[٢] لە کۆتاییەکانی سەدەی پێنجەم و سەدەی چوارەمی پێش زایین، جۆرێکی نوێ لە ستەمکار سەریھەڵدا کە لەلایەن ھێزی سەربازییەوە پشتیوانی دەکرا، بەتایبەتی لە سیسیلیا.
تۆمەتی ستەمکاری دەکرێت بۆ چەندین جۆری حوکمڕانی بەکار بھێنرێت:
- بۆ حکوومەتێک کە لەلایەن تاکەکەسێکەوە بەڕێوە دەبرێت (لە دەسەڵاتی ئۆتۆکراسیدا)
- بۆ حکوومەتێک کە لەلایەن کەمینەیەکەوە بەڕێوە دەبرێت (لە ئۆلیگارشیدا، ستەمکاریی کەمینە)
- بۆ حکوومەتێک کە لەلایەن زۆرینەیەکەوە بەڕێوە دەبرێت (لە دیموکراسیدا، ستەمکاریی زۆرینە)
ڕیشەناسی
[دەستکاری]ناو لە زمانی ئینگلیزیدا لە سەردەمی زمانی ئینگلیزیی ناویندا لە ڕێگەی فەڕەنسیی کۆنەوە لە دەیەی ١٢٩٠ بەدواوە دەرکەوتووە. ئەم وشەیە لە زمانی لاتینییەوە وەرگیراوە (tyrannus) کە بە واتای فەرمانڕەوای ناشەرعی دێت، و ئەویش لە بەرامبەردا لە زمانی یۆنانیی کۆنەوە ھاتووە (τύραννος یان túrannos) کە بە واتای فەرمانڕەوا یان پاشای دەوڵەت شار دێت؛ túrannos ڕەچەڵەکێکی پێش یۆنانیی ھەیە، و ڕەنگە لە زمانی لیدییەوە ھاتبێت.[١١][١٢] پیتی کۆتایی «-t» لە فەڕەنسیی کۆندا بەھۆی پەیوەستکردنی بە کارگێڕیی ئێستای «-ant» زیادی کردووە.[١٣]
پێناسە
[دەستکاری]مۆرتیمەر ئادلەر دەڵێت: «وشەی ستەمکاری بە چەندین مانای جیاواز بەکار ھاتووە، نەک تەنیا لەلایەن یۆنانییەکانەوە بەڵکوو لە تەواوی نەریتی پەڕتووکە مەزنەکاندا».[١٤] فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد چەندین پێناسەی جێگرەوە پێشکەش دەکات: فەرمانڕەوا، فەرمانڕەوایەکی ناشەرعی، فەرمانڕەوایەکی ڕەھا، یان فەرمانڕەوایەکی چەوسێنەر، نادادپەروەر، یان دڵڕەق.[١٥][٣] ئەم زاراوەیە بە زۆری بۆ ئۆتۆکراتە توندوتیژەکان بەکار دەھێنرێت کە بە شێوازی دڕندانە حوکمی ژێردەستەکانیان دەکەن.[٣] پۆڵ ڕەیی توێژەر جەختی لەوە کردووەتەوە کە حوکمی ستەمکارانە «بە شێوازێک لە شێوازەکان» بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی بووەتە «باو و نەریت»، و ئەوەشی زیاد کردووە کە «وا دیار نییە لەناو بچێت».[١٦]
چاندی یۆنانی و ڕۆمانی
[دەستکاری]ستەمکارانی یۆنانی کۆن و سیسیلیا ھەلپەرستی خاوەن دەسەڵات بوون کە لە ڕێگەی دەستەبەرکردنی پشتیوانیی لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەوە دەگەیشتنە دەسەڵات. وشەی «تیرانۆس»، کە ڕەنگە لە ڕەچەڵەکی پێش یۆنانی، پێلاسی یان ڕۆژھەڵاتی بێت،[١٧] لەو سەردەمەدا ئاماژەیەکی بێلایەنانەی ھەبوو؛ بە سادەیی ئاماژەی بە ھەر کەسێک دەکرد کە بە ڕێگەی نایاسایی دەسەڵاتی سیاسی لە ناو دەوڵەت شارێکدا بەدەستھێنابێت.[٤]
ستەمکارە یۆنانییەکان لە ڕێگەی بەکارھێنانی سەربازانی بەکرێگیراوی دەرەوەی دەوڵەت شارەکانی خۆیانەوە لە دەسەڵاتدا دەمانەوە. بۆ گاڵتەکردن بە ستەمکاری، تالیس نووسیویەتی کە نامۆترین شت بۆ بینین بریتییە لە «ستەمکارێکی بەساڵاچوو»، بەو مانایەی کە ستەمکاران پشتیوانیی جەماوەرییان نییە تا بتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ لە ژیان و دەسەڵاتدا بمێننەوە.[١٨]
ستەمکارانی سەردەمی کۆن (ئارکاییک)
[دەستکاری]یەکێک لە سەرەتاییترین بەکارھێنانە ناسراوەکانی وشەی «ستەمکار» لە زمانی یۆنانیدا لەلایەن شاعیر ئارکیلۆکۆسەوە بوو سەبارەت بە پاشا گیگێسی لیدیا.[١٩] گیگێس دەسەڵاتی بەدەستھێنا لە ڕێگەی کوشتنی پاشا کاندۆلس و ھاوسەرگیری لەگەڵ شاژنەکەیدا.[٢٠]
سەردەمی زێڕینی ستەمکارانی سەردەمی کۆن لە سەرەتای سەدەی شھ‌شەمی پێش زایین بوو، کاتێک کلێستێنێس حوکمی سیکیۆنی دەکرد لە پێلۆپۆنێس و پۆلیکراتێس حوکمی ساموسی دەکرد. لەم ماوەیەدا، یاخیبوونەکان زۆرێک لە حکوومەتەکانی ناوچەی دەریای ئێژەیان ڕووخاند.[٢١] کیڵۆن، ئیفۆری دەسەڵاتدار و لێھاتووی سپارتا، ھاوپەیمانییەکی بەھێزی لە نێوان دەوڵەتە دراوسێکاندا دروست کرد لە ڕێگەی ھاوبەشی لەگەڵ ئەو گرووپانەی کە دەیانویست دژی حوکمی ستەمکارانەی ناپەسەند بوەستنەوە.[٢٢] لە ڕێگەی دەستێوەردان لە دژی ستەمکارانی سیکیۆن، کۆرینت و ئەتینا، سپارتا توانی پێش لەشکرکێشییەکانی پارس سەرکردایەتیی یۆنانییەکان بگرێتە دەست. لە ھەمان کاتدا، کاتێک ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی پێشڕەویی بەرەو یۆنان کرد، زۆرێک لە ستەمکاران داوای یارمەتییان لە پارس کرد لە دژی ئەو ھێزە جەماوەرییانەی کە ھەوڵی دوورخستنەوەیانیان دەدا.[٢٣]
کۆرینت
[دەستکاری]کۆرینت لانکەی یەکێک لە سەرەتاییترین ستەمکارە یۆنانییەکان بوو.[٢٤] لە کۆرینت، زیادبوونی سامان لە ڕێگەی بازرگانیی کۆلۆنییەکانەوە، و فراوانبوونی ئاسۆکان بەھۆی ھەناردەکردنی شەراب و ڕۆن، لەگەڵ ئەزموونە نوێکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست کە لەلایەن چەکدارە بەکرێگیراوەکانەوە ھێنرانەوە، ژینگەیەکی نوێیان خولقاند. بارودۆخ لەبار بوو بۆ کیپسێلۆس تا دەسەڵاتی ئەرستۆکراسیی بنەماڵەی باکیادای زاڵ بەڵام ناپەسەند بڕووخێنێت.[٢٥] ئەندامانی ئەم دەستەیە لە ساڵی ٦٥٧ی پێش زایین کوژران، لەسێدارە دران، یان دوورخرانەوە. کۆرینت لە ڕووی ئابوورییەوە لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا گەشەی سەند، و کیپسێلۆس توانی بەبێ پاسەوانی تایبەت فەرمانڕەوایی بکات. کاتێک ئەو پێگەی خۆی بۆ کوڕەکەی، پێریاندر، بەجێھێشت، پێریاندر فەرمانڕەوایەکی کەمتر خۆشەویست بوو و وەک کەسێکی دڕندەتر ناسرا.[٢٦]
سەرەڕای ئەوەش، لە سەردەمی کیپسێلۆس و پێریاندردا، کۆرینت دەسەڵاتی خۆی بەسەر کۆلۆنییەکانیدا توندوتۆڵ کرد، و ھەناردەکردنی گۆزەی کۆرینتی برەوی سەند. بەڵام ستەمکاران بە دەگمەن سەرکەوتوو دەبوون لە دانانی میراتگرێکی ئارام. پێریاندر ژنە دووگیانەکەی بە پەیژەدا فڕێدایە خوارەوە و کوشتی، کەنیزەکەکانی بە زیندوویی سووتاند، کوڕەکەی دوورخستەوە، لەگەڵ خەزووریدا جەنگا و ھەوڵی دا ٣٠٠ کوڕی نەیارەکانی خەسێنێت.[٢٧] ئەو لە پێگەی خۆیدا مایەوە، بەڵام جێنشینەکەی کەمتر بەبەخت بوو و دەرکرا. دواتر کۆرینت لەلایەن ئۆلیگارشییەکەوە بەڕێوە دەبرا کە سەرەنجام لە سەدەی چوارەمدا لە شۆڕشێکی لایەنگری دیموکراسیدا ڕووخێنرا.[٢٦]
ئەتینا
[دەستکاری]
ئەتینا لە کۆتایی سەردەمی ئارکاییکدا بووە جێگەی ستەمکاران.[٢٨] لە ئەتینا، دانیشتووان سەرەتا نازناوی ستەمکاریان بەخشییە پێیسیستراتۆس (خزمێکی سۆلۆنی یاسادانەری ئەتینا) کە دوای دوو ھەوڵی سەرکەوتوونەبوو، لە ساڵی ٥٤٦ی پێش زاییندا توانی خۆی وەک ستەمکار دابمەزرێنێت. ئەو بە پشتیوانیی خۆشگوزەرانیی جووتیاران و بەرژەوەندییەکانی خاوەن زەوییەکان کە بەھۆی ھەناردەکردنی ڕۆنی زەیتوون سوودمەند بوون، و ھەروەھا لایەنگرانی لە ماراتۆنەوە، دەسەڵاتی ڕەھای بەدەستھێنا.[٢٩] لە ڕێگەی بەرنامەیەکی فراوانی کارە گشتییەکانەوە، وەک پەرەپێدانی پەرستنی دەوڵەتی بۆ ئەتینا، ھاندانی دروستکردنی فێستیڤاڵەکان، پشتیوانیکردنی یارییەکانی پاناتینایک، و پشتیوانیکردنی فێستیڤاڵی دیۆنیسیا (کە سەرەنجام بووە ھۆی پەرەسەندنی شانۆی ئەتینا)، پێیسیستراتۆس بە جەماوەری مایەوە.[٣٠][٣١]
دوای ئەو کوڕەکانی ھاتن، و لەگەڵ گەشەکردنی دواتری دیموکراسی لە ئەتینادا، وشەی ستەمکار مانای نەرێنیی وەرگرت. لە ساڵی ٥١٤ی پێش زایین، ھیپارکۆسی کوڕی پێیسیستراتۆس، لە ئەتینا لەلایەن ھارمۆدیۆس و ئاریستۆگیتۆنەوە کوژرا—کە لەو کاتەوە بە «ستەمکارکوژەکان» ناودێر کران.[٣٢] لە ساڵی ٥١٠ی پێش زایین، ھیپیاسی برای ھیپارکۆس بەھۆی ھاوپەیمانیی پیلانگێڕی، دوورخستنەوە و ھێزی سەربازیی سپارتاوە دەرکرا.[٣٣][٣٤] بیروباوەڕی دژە ستەمکاری بەتایبەتی لە دوای ساڵی ٥٠٨ی پێش زایین لە ئەتینادا چەسپا، کاتێک کلێستێنێس سیستەمی سیاسیی چاککرد تا شێوەی دیموکراسی وەربگرێت. دواتر ھیپیاس پێشنیاری کرد کە لە جیاتیی پارسەکان فەرمانڕەوایی یۆنانییەکان بکات و ئامۆژگاریی سەربازیی بەخشییە سوپای پارس لە دژی یۆنانییەکان.[٣٥]
ستەمکارانی سیسیلیا
[دەستکاری]ناودارترین ستەمکارانی سیسیلیا ماوەیەکی زۆر دوای سەردەمی ئارکاییک دەرکەوتن.[٣٦] دەسەڵاتە ستەمکارییەکانی سیسیلیا بەھۆی ھۆکاری ھاوشێوەوە سەریانھەڵدا، بەڵام لەوێ مەترسیی ھێرشەکانی کارتاژ بووە ھۆی بەردەوامبوونی ستەمکاری، و یارمەتیدەر بوو لە سەرھەڵدانی سەرکردە سەربازییەکان بە جۆرێک کە خەڵک لە پشتیان یەکبگرن.[٢٦][٣٧] لە نموونەی ستەمکارانی سیسیلیا بریتین لە گێلۆ، ھێرۆی یەکەم، دیۆنیسیۆسی گەورە، دیۆنیسیۆسی گەنج، و ئاگاتۆکلێسی سیراکۆس.[٣٧] مەترسییە بەردەوامەکانی سەر ژیانی ئەم دەسەڵاتدارانە لە چیرۆکی فێرکاریی «شمشێری دامۆکلیس»دا دەرکەوتووە.[٣٨]
ستەمکارانی دواتر
[دەستکاری]لە ژێر ھەژموونی شانشینی مەقدۆنیادا لە سەدەی چوارەم و سێیەمی پێش زاییندا، نەوەیەکی نوێ لە ستەمکاران لە یۆناندا سەریانھەڵدا، بەتایبەت لە سەردەمی پاشا ئەنتیگۆنۆسی دووەم گۆناتاسدا، کە دەسەڵاتدارانی دەستبەستەی لە چەندین شاری پێلۆپۆنێس دانا. لە نموونەی ئەوانە: کلیۆنی سیکیۆن، ئاریستۆدیمۆسی مێگالۆپۆلیس، ئاریستۆماکۆسی یەکەمی ئارگۆس، ئابانتیداسی سیکیۆن، ئاریستیپۆسی ئارگۆس، لیدیاداس لە مێگالۆپۆلیس، ئاریستۆماکۆسی دووەمی ئارگۆس، و کسنۆنی ھێرمیۆن بوون.[٢٦][٣٧]
لە بەرامبەر ئەم فەرمانڕەوایانەدا، لە ساڵی ٢٨٠ی پێش زایین شارە دیموکراتەکان یەکیان گرت و «یەکێتیی ئاکیا»یان پێکھێنا، کە توانی نفوزی خۆی بگەیەنێتە ناوچەکانی کۆرینتیا، مێگاریس، ئارگۆلیس و ئارکادیا. لە ساڵی ٢٥١ی پێش زایینەوە بە ڕابەرایەتیی ئاراتۆسی سیکیۆن، ئاکیاییەکان چەندین شاریان ڕزگار کرد، کە لە زۆر باردا لە ڕێگەی قایلکردنی ستەمکارەکان بوو بۆ دەستلەکارکێشانەوە؛ کاتێک ئاراتۆس لە ساڵی ٢١٣ی پێش زایین مرد، خاکی یۆنان بۆ زیاتر لە ١٥ ساڵ لە ستەمکاران پاک ببووەوە.[٣٩] دواھەمین ستەمکار لە خاکی سەرەکیی یۆناندا نابیسی سپارتا بوو، کە لە ساڵی ١٩٢ی پێش زایین تیرۆر کرا.[٤٠]
ستەمکارانی ڕۆمانی
[دەستکاری]مێژوونووسانی ڕۆمانی وەک سویتۆنیوس، تاسیتوس، پلوتارک، و یوسفوس زۆرجار باسی ستەمکارییان لە بەرامبەر «ئازادی»دا دەکرد.[٤١] ستەمکاری پەیوەست دەکرا بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆری و ئەو فەرمانڕەوایانەی کە دەسەڵاتێکی زۆریان لە ئەنجومەنی پیرانی ڕۆما زەوت دەکرد. لایەنگرانی ئازادی بەگشتی پشتیوانییان لە سیستەمی کۆماری و ئەنجومەنی پیران دەکرد. بۆ نموونە، سەبارەت بە جولیوس سێزار و بکوژەکانی، سویتۆنیوس نووسیویەتی:
شارۆمەندانی ئیمپراتۆریەت لە دەستنیشانکردنی ستەمکاراندا زۆر پارێزکار بوون؛ «سەر و دەستەکانی سیسرۆ بڕدران و لەسەر سەکۆی ئەنجومەنی پیران چەقێنران بۆ ئەوەی مەترسییەکانی دەربڕینی ڕای ئاشکرا دژی ستەمکاری بەبیر ھەمووان بھێننەوە».[٤٢]
یوسفوس ستەمکارانی لە مێژووی پەڕتووکی پیرۆزدا دیاری کرد، لەوانە نەمروود، مووسا، مەکابییەکان و ھێرۆدی مەزن.[٤٣]
بیری سیاسیی یۆنانی
[دەستکاری]یۆنانییەکان ھەم داگیرکەرانی دەسەڵات و ھەم ئەو کەسانەشیان بە ستەمکار دەزانی کە حوکمڕانییان لە داگیرکەرانەوە بە میرات پێ دەگەیشت.[٤] پۆلیبیۆس (نزیکەی ١٥٠ی پێش زایین) ئاماژەی بەوە کردووە کە سەرەنجام ھەر دەسەڵاتێکی تاکەکەسی (پاشایەتی یان سەرۆکایەتی) تووشی گەندەڵی دەبێت و دەگۆڕێت بۆ ستەمکاری.[٤٤]
فەیلەسووفە یۆنانییەکان جەختیان لەسەر چۆنایەتیی دەسەڵات دەکردەوە نەک شەرعییەت یان دەسەڵاتی ڕەھا: «ئەفلاتوون و ئەرەستوو ھەردووکیان باس لە پاشا وەک پاشایەکی باش و ستەمکار وەک فەرمانڕەوایەکی خراپ دەکەن. ھەردووکیان دەڵێن کە پاشایەتی، یان فەرمانڕەوایی لەلایەن تاکەکەسێکەوە، کاتێک شایستەیە کە لە پێناو بەرژەوەندی و خۆشگوزەرانیی حوکمکراواندا بێت، و ستەمکارانەیە کاتێک تەنیا لە خزمەت بەرژەوەندیی فەرمانڕەوادا بێت. ھەردووکیان بێیاسایی—چ بە پێشێلکردنی یاسا ھەبووەکان بێت یان حوکمڕانی بە فەرمانی کەسی بەبێ یاسای جێگیر—وەک نیشانەی ستەمکاری دادەنێن».[١٤]
لە بەرھەمەکانی زانستی سیاسیدا
[دەستکاری]ستەمکاری بابەتێکی گرنگە و یەکێکە لە «بیرۆکە مەزنەکان» لە بیری ڕۆژئاواییدا. بەرھەمە کلاسیکییەکان چەندین باسی ستەمکاری، ھۆکارەکانی، شێوازەکانی، و جێگرەوەکانیان لەخۆ گرتووە. ئەوان لە ڕوانگەی مێژوویی، ئایینی، ئەخلاقی و سیاسییەوە لە بابەتەکە دەڕوانن: «ئەگەر لە تیۆریی سیاسیدا خاڵێک ھەبێت کە جێگەی مشتومڕ نەبێت، ئەوەیە کە ستەمکاری خراپترین گەندەڵیی حکوومەتە—خراپ بەکارھێنانی دەسەڵاتە و دەستدرێژییەکی توندوتیژانەیە بۆ سەر ئەو مرۆڤانەی لە ژێر دەستیدان».[١٤] بەڵام ئەم ڕایە بە تەواوی کۆدەنگیی لەسەر نەبوو؛ تۆماس ھۆبز ڕای جیاوازی ھەبوو و باوەڕی وابوو ھیچ جیاوازییەکی بابەتی وەک فەزیڵەت یان بەدکاری لە نێوان پاشاکاندا نییە: «ئەوانەی لە ژێر دەسەڵاتی پاشایەتیدا ناڕازین، پێی دەڵێن ستەمکاری؛ و ئەوانەی لە ئەرستۆکراسی ناڕازین، پێی دەڵێن ئۆلیگارشی: بە ھەمان شێوەش، ئەوانەی لە دیموکراسیدا ھەست بە ناڕەحەتی دەکەن، پێی دەڵێن ئەنارکی...».[٤٥]
بەشی یەکەمی کتێبی «کۆمیدیای یەزدانی»ی دانتێ ئەلیگیێری بە ناوی «دۆزەخ»، ستەمکاران («ئەوانەی دەستیان بە خوێن و تاڵان گەیشتووە») لە چینی حەوتەمی دۆزەخدا وەسف دەکات، کە لەناو خوێنی کوڵاودا نقوم کراون. لە نێو ئەمانەدا ئەسکەندەری مەزن و ئاتیلا، پاشای ھوونەکان ھەن، و لەگەڵ ڕێگرەکاندا لە یەک ئاستدان.[٤٦]
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی لە پەڕتووکی میردا حوکمی ستەمکارانەی ڕوون کردووەتەوە، بەڵام وشەی «ستەمکار» بەکار ناھێنێت و لەبری ئەوە پێیان دەڵێت «میر». ئەم ناونانە بەبێ گوێدانە شەرعییەتی دەسەڵاتدارەکەیە؛ لە پەڕتووکی وتارەکان لەسەر لیڤیدا، ئەو تەنانەت ھەندێک جار سەرکردەکانی کۆماریش بە «میر» ناو دەبات.[٤٧] ئەو بەشداری لە ڕوانگەی نەریتیی چەمکی ستەمکاریدا ناکات، و لە نووسینەکانیدا ھەندێک جار وەک ڕاوێژکارێک بۆ ستەمکاران ڕێنمایی دەدات.[٤٨][٤٩]
یۆنانییە کۆنەکان و بەرپرسانی ناو کۆماری ڕۆمانی بەگشتی گومانی زۆریان لەو کەسانە دەکرد کە ھەوڵی کودەتای جەماوەرییان دەدا. ویلیام شێکسپیر لە شانۆنامەی جولیوس سێزاردا کێشمەکێشی یەکێک لە ڕۆمانییە دژە ستەمکارەکان بە ناوی مارکوس جونیوس بروتوس نیشان دەدات.
لە مێژووی پاشەکشە و کەوتنی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمادا، ئێدوارد گیبۆن دەردەخات کە ئۆگوستۆس لە کاتێکدا دەسەڵاتی لەگەڵ ئەنجومەنی پیرانی ڕێکخراوەدا دابەش دەکرد، بەکردەوە دەسەڵاتی ستەمکارێکی گرتبووە دەست: «دوای بەرگرییەکی شایستە، ستەمکارە فێڵبازەکە ملیکەچی فەرمانەکانی ئەنجومەنی پیران بوو؛ و ڕازی بوو حوکمڕانیی پارێزگاکان و سەرکردایەتیی گشتیی سوپاکانی ڕۆما وەربگرێت...» ئیمپراتۆرەکان «خۆیان وەک وەزیرە بەرپرسیارەکانی ئەنجومەنی پیران دەنواند، کە بڕیارە باڵاکانیان جێبەجێ دەکرد». ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما «دەکرێت وەک پاشایەتییەکی ڕەھا پێناسە بکرێت کە لە ژێر شێوازی دەوڵەتێکی ھاوبەشدا شاردراوەتەوە».[٥٠]
سەردەمی ڕۆشنگەری
[دەستکاری]
لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا، بیرمەندانی ڕۆژئاوا وشەی ستەمکارییان بۆ ئەو سیستەمە حوکمڕانییە بەکارھێنا کە لە دەوری ئەرستۆکراسی و پاشایەتی پێکھاتبوو. فەیلەسووفی ئینگلیز جۆن لۆک لە پەڕتووکی ساڵی ١٦٨٩ی خۆیدا بە ناوی دوو وتار لەبارەی حکوومەتەوە بۆ دژایەتیکردنی «مافی خوایی پاشاکان»، بەم شێوەیە پێناسەی ستەمکاری کرد: «ستەمکاری بریتییە لە پیادەکردنی دەسەڵات لە دەرەوەی ماف، کە ھیچ کەسێک مافی نییە ھەیبێت؛ و ئەمەش بەکارھێنانی ئەو دەسەڵاتەیە کە لە دەستی کەسێکدایە، نەک لە پێناو چاکەی ئەوانەی لە ژێریدا دەژین، بەڵکوو بۆ سوودی تایبەت و جیاوازی خۆی».[٥١] چەمکی لۆک بۆ ستەمکاری کاریگەریی گەورەی لەسەر نەوەکانی دواتر دروست کرد بۆ پەرەپێدانی بیرۆکەی پێچەوانە بەرامبەر مافەکانی مرۆڤ و دیموکراسی. لە ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، تۆماس جێفەرسۆن کردەوەکانی شا جۆرجی سێیەمی بە «ستەمکارانە» وەسف کرد.
بیرمەندانی سەردەمی ڕۆشنگەری لەسەر چەند تایبەتمەندییەکی سەرەکیی ستەمکاری پێناسەیان دەکرد:
- «ئەو فەرمانڕەوایە پێی دەوترێت ستەمکار کە جگە لە ئارەزووی خۆی ھیچ یاسایەکی تر ناناسێت». ڤۆڵتێر لە پەڕتووکی فەرھەنگی فەلسەفیدا.
- «لەو شوێنەی کە یاسا کۆتایی پێدێت، ستەمکاری دەست پێدەکات». لۆک لە دوو وتار لەبارەی حکوومەتەوە.
نامیلکەی ساڵی ١٦٥٧ی ئێدوارد سێکسبی بە ناوی «کوشتن، نەک تاوانی کوشتن» (Killing, No Murder) چواردە تایبەتمەندیی سەرەکیی ستەمکاری خستەڕوو، چونکە نامیلکەکە بۆ ھاندانی تیرۆرکردنی ئۆلیڤەر کرۆمۆێڵ و شەرعییەتدان پێی نووسرابوو. لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی ستەمکاری کە لە نامیلکەکەدا ڕوون کراونەتەوە:
- خزمەتی پێشووی سەرکردایەتیی سەربازی—ستەمکاران زۆرجار پێشتر ئەفسەر یان جەنەراڵ بوون، کە ئەمەش متمانە و پێگەی سەرەتاییان لە کاروباری دەوڵەتدا پێ دەبەخشێت.
- بەکارھێنانی فێڵ لە پێش ھێزەوە—زۆربەی ستەمکاران لە ڕێگەی دەستکاریکردن و خەڵەتاندنەوە دەگەنە دەسەڵات نەک بە ھێزی سەربازیی ڕاستەوخۆ.
- ناوزڕاندن و لاوازکردنی کەسایەتییە ڕۆشنبیرەکان و دامەزراوەکان، و ساردکردنەوەی بیرکردنەوەی ئازاد و بەشداریکردنی خەڵک لە کاروباری دەوڵەتدا.
- نەبوون یان کەمکردنەوەی ڕاوێژکاری و دیبەیتی بەکۆمەڵ (ئەنجومەنەکان و کۆنفرانسەکان).
- زیادکردنی چالاکیی سەربازی بە مەبەستی سەرقاڵکردنی خەڵک، سەپاندنی باجی نوێ، یان بەدەستھێنانی ھەلی بازرگانی.
- سوودوەرگرتنی دوولایەنە لە پەیوەندییە ناوخۆییەکاندا: وەک بەکارھێنانی ئایین تا ئەو شوێنەی کە بۆ ستەمکارەکە بەسوودە و پیاھەڵدانی بۆ دەکات؛ و ڕێزگرتن لە خانەدانەکان تا ئەو کاتەی ملیکەچی ویستی ستەمکارەکەن.
- خۆنیشاندان بەوەی لەلایەن خوداوە ئیلھامی وەرگرتووە.
- خۆنیشاندان بە خۆشەویستی بۆ خودا و ئایین.
- زیادکردن یان ھێشتنەوەی ھەژاریی گشتی بۆ بێدەسەڵاتکردنی ئیرادەی خەڵک.
لە سکۆتلەندا، پەڕتووکی لێکس ڕێکسی ساموێل ڕەزەرفۆرد و پەڕتووکی ئاسکێکی ئازادکراوی ئەلێکساندەر شیڵدز دوو بەرھەمی گرنگی تیۆلۆجی بوون کە دژی ستەمکاری نوسرابوون.
ستەمکارێکی سەردەمی مۆدێرن دەکرێت لە ڕێگەی پێشێلکردنی ئاشکرای یاسای تاوانی نێودەوڵەتی و ئەنجامدانی تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتییەوە دەستنیشان بکرێت.[٥٢][٥٣][٥٤]
پێڕستەکانی ستەمکاران
[دەستکاری]چەندین پێڕستی جیاواز لە سەرچاوە مێژوویی و سیاسییەکاندا تۆمار کراون:
- ١٠٠ ستەمکار لە تەواوی مێژوودا، لەنێویاندا ٤٠ ستەمکار لە سەدەی بیستەمدا.[٥٥]
- ١٣ ستەمکاری سەرەکیی سەدەی بیستەم.[٥٦]
- ٢٠ خراپترین دیکتاتۆری زیندوو لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا.[٥٧]
ھەروەھا چەندین فەرمانڕەوای مێژوویی لە ناونیشانی پەڕتووکەکاندا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ وەک ستەمکار ناویان ھاتووە، بەتایبەت لە مێژووی ئینگلتەرادا: پاشا جۆن (واژووکەری ماگنا کارتا)،[٥٨] ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا،[٥٩][٦٠] و ئۆلیڤەر کرۆمۆێڵ.[٦١]
واڵێچینسکای ئاماژەی بەوە کردووە کە لە ڕابردوودا سەرکردەکان ھەریەکەیان بە شێوازێک لە شێوازەکان ستەمکار بوون.[٥٧] دانیێل شیرۆت ڕوونی کردووەتەوە کە: «جەوھەری سیاسەت لە شارستانییەتە کشتوکاڵییەکاندا، بەپێی پێوەرە دیموکراتییە ھاوچەرخەکانمان، ستەمکارانە بووە».[٥٦]
شێوازەکانی بەدەستھێنان و پاراستنی دەسەڵات
[دەستکاری]ڕێگای ستەمکار بۆ دەسەڵات لەوانەیە بۆ زۆرینەی خەڵک سەرنجڕاکێش و ئاسان دەربکەوێت جگە لە چینی ئەرستۆکراتەکان. لە ساڵی ١٩٣٩دا، مێژوونووس ویلیام دوورانت نووسیویەتی:
بەدەستھێنان
[دەستکاری]لە پەڕتووکی کۆماردا، ئەفلاتوون دەڵێت: «خەڵک ھەمیشە پاڵەوانێکیان ھەیە کە دەیخەنە پێشەنگی خۆیان و پەروەردەی دەکەن تا دەگاتە مەزنی. [...] ئەمە و ھیچی تر ئەو ڕەگەیە کە ستەمکاری لێوە سەرھەڵدەدات؛ کاتێک بۆ یەکەمجار دەردەکەوێت، ئەو وەک پارێزەرێکە».
ستەمکاران یان پێگەکەیان لە فەرمانڕەوای پێشووەوە بۆ بەجێدەمێنێت، یان لە پلەبەندیی سەربازی و حیزبیدا سەردەکەون، یاخود بە زەبری ھێز دەسەڵات دەگرنە دەست.[٥٧]
شێوازە سیاسییەکانی گەیشتن بە دەسەڵات لە ھەندێک بارودۆخدا بە فێڵ یان بە ھێز ئەنجام دراون. پێیسیستراتۆسی ئەتینا برینەکانی خۆی خستە ئەستۆی دوژمنەکانی تا ھەبوونی پاسەوانی تایبەت بۆ خۆی شەرعی بکات و بەھۆی ئەو پاسەوانانەوە دەسەڵاتی گرتە دەست. دواتریش لەگەڵ ژنێکدا دەرکەوت کە وەک خوداوەندێک پۆشابوو تا وا نیشان بدات دەسەڵاتەکەی لەلایەن خوداوەندەوە پەسەند کراوە.[٦٣] لە جاری سێیەمدا، ئەو سەربازانی بەکرێگیراوی بەکارھێنا بۆ گرتنەدەست و پاراستنی دەسەڵات.[٦٤] دیۆنیسیۆسی سیراکۆسیش بە ھەمان شێواز دەسەڵاتی وەرگرت کاتێک بە درۆ ئیدیعای کرد کە نەیارەکانی ھەوڵی کوشتنی دەدەن بە مەبەستی بەدەستھێنانی ھێزێکی پاسەوانی چەکدار بۆ دەوری خۆی.[٦٥]
پاراستن
[دەستکاری]ئەرەستوو (لە پەڕتووکی سیاسەتدا) و نیکۆلۆ مەکیاڤێلی (لە پەڕتووکی میردا) پێشنیاری وردیان خستووەتەڕوو بۆ ئەو شێوازانەی کە دەسەڵات لە دەست ستەمکاراندا دەپارێزن.[١٤] ئەمانە بەگشتی لەسەر بنەمای ھێز و فێڵ بنیات نراون؛ وەک بەکرێگرتنی پاسەوانی تایبەت، ھەڵگیرساندنی شەڕ بۆ ئەوەی خەڵک بەردەوام سەرقاڵ و پشتبەستوو بن، پاکتاوکردنی سیاسی، تیرۆرکردن، و پشکنین و دەستبەسەرداگرتنی بێ یاسا. ئەرەستوو لە ھەمان کاتدا ڕێگەیەکی جێگرەوەی پێشنیار کرد کە بریتییە لە فەرمانڕەواییکردن بە دادپەروەری.[٦٦]
شێوازەکانی ستەمکاران بۆ پاراستنی دەسەڵات بریتییە لە چەواشەکردنی ڕای گشتی لە ڕێگەی ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ساختە، بەکارھێنان یان ھەڕەشەکردن بە توندوتیژی، دەستکەوتنی پشتیوانیی جەماوەری لە ڕێگەی بەکارھێنانی ھەستی نیشتمانپەروەری، و ئیدیعاکردنی ئەوەی بارودۆخی ژیان باشتر بووە.[٥٧]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Tyrant». زانیارینامەی بریتانیکا. بەرگی 27 (چاپی 11th). 1911. لاپەڕە 548.
TYRANT (Gr. τύραννος, master, ruler), a term applied in modern times to a ruler of a cruel and oppressive character.
- 1 2 «Tyrant». Encyclopedia of Diderot & d'Alembert – Collaborative Translation Project. ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩. لە ١ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
[...] today by tyrant one understands, not only a usurper of sovereign power, but even a legitimate sovereign who abuses his power in order to violate the law, to oppress his people, and to make his subjects the victims of his passions and unjust desires, which he substitutes for laws.
- 1 2 3 «tyrant». زانیارینامەی بریتانیکا. ١ی شوباتی ٢٠٢٥. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 Kagan، Donald (١٩٩٨). Pericles of Athens and the Birth of Democracy. سایمۆن ئاند شۆستەر. لاپەڕە ٢٥٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٣٩٥-٥. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Boesche، Roger (٢٠١٠). Theories of Tyranny: From Plato to Arendt. Penn State Press. لاپەڕە ٧٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٧١-٠٤٤٠٥-٧.
- ↑ Newell، Waller R. (٢٧ی ئایاری ٢٠١٣). Tyranny: A New Interpretation. Cambridge University Press. لاپەڕە ١٤. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٧-٣٥٤٨٤-٥.
- ↑ Newell، Waller R. (٢٩ی ئازاری ٢٠١٦). Tyrants. Cambridge University Press. لاپەڕە ٣. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٧-٠٨٣٠٥-٩.
- ↑ ئەفلاتوون، کۆمار، بەشی ٨.
- ↑ «Politics by Aristotle». classics.mit.edu. لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە – لەڕێگەی Internet Classics Archive, ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس.
- ↑ «The Republic, by Plato». gutenberg.org. لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە – لەڕێگەی پڕۆژەی گوتنبێرگ.
- ↑ «Etymology of "tyrant" by etymonline». etymonline.
- ↑ Beekes، Robert S. P. (٢٠٠٩). Etymological Dictionary of Greek. Brill. لاپەڕە ١٥١٩–١٥٢٠. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-١٧٤١٨-٤.
- ↑ «tyrant». فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد (چاپی 2nd). ١٩٨٩.
- 1 2 3 4 Adler، Mortimer J.، ed. (١٩٥٢). «95: Tyranny». Great Books of the Western World. بەرگی ٣: The Great Ideas: II. Chicago: Encyclopedia Britannica.
- ↑ «TYRANT | Meaning & Definition for UK English | Lexico.com». ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «The New Face of Tyranny». The American Interest. ٦ی ئایاری ٢٠١٩.
- ↑ Forrest، George (١٩٨٦). «Greece, the history of the Archaic period». لە Boardman، John؛ Griffin، Jasper؛ Murray، Oswyn (eds.). The Oxford History of the Classical World. Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٨٧٢١١٢-٣.
- ↑ «LacusCurtius • Diogenes Laërtius: Thales». LacusCurtius.
- ↑ Roberts، J. W.، ed. (2005). «tyranny». The Oxford dictionary of the classical world. Oxford: Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٢٨٠١٤٦-٣.
- ↑ «Gyges | Lydian Ruler, Tyrant & Conqueror». Britannica.
- ↑ Langer، William L.، ed. (١٩٤٨). An Encyclopedia of World History. Boston: Houghton Mifflin. لاپەڕە ٤٨.
- ↑ Rahe، Paul Anthony (٦ی ئابی ٢٠١٩). Sparta's First Attic War. Yale University Press. لاپەڕە ٢٢٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٠-٢٤٢٦١-٤.
- ↑ Cawkwell، George (٣١ی ئازاری ٢٠٠٥). The Greek Wars: The Failure of Persia. Oxford University Press. لاپەڕە ٥٣. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-١٥٤١٢٤-٧.
- ↑ Freeman، Charles (١٩٩٩). The Greek achievement: the foundation of the Western world. New York: Viking. لاپەڕە ٧٢–٧٣, ٩٩–١٠٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٠-٨٨٥١٥-٢.
- ↑ Fine، John Van Antwerp (١٩٨٣). The Ancient Greeks: A Critical History. Harvard University Press. لاپەڕە ١١١. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٣٣١٤-٦.
- 1 2 3 4 Champion، Jeff (٢٣ی شوباتی ٢٠١١). The Tyrants of Syracuse Volume I: 480–367 BC. Casemate Publishers. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٨٨٤-٩٣٤-١.
- ↑ Durant، Will (١٩٣٩). The Life of Greece. New York: سایمۆن ئاند شۆستەر. لاپەڕە ٩٠–٩١.
- ↑ Langer، William L.، ed. (١٩٤٨). An Encyclopedia of World History. Boston: Houghton Mifflin. لاپەڕە ٥٠–٥٢.
- ↑ «Plutarch • Life of Solon». LacusCurtius.
- ↑ Kyle، Donald G. (١٩٩٣). Athletics in Ancient Athens. Brill. لاپەڕە ٢٩. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٥٩-٩.
- ↑ Boardman، John؛ Hammond، N. G. L. (٥ی ئابی ١٩٨٢). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. لاپەڕە ٤٠٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٣٤٤٧-٤.
- ↑ Thucydides (٢٨ی شوباتی ١٩٧٤). History of the Peloponnesian War. Penguin UK. ژپنک ٩٧٨-٠-١٤-١٩٠٩٣٩-٤.
- ↑ Sacks، David؛ Murray، Oswyn؛ Brody، Lisa R. (١٤ی ئایاری ٢٠١٤). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Infobase. لاپەڕە ١٥٧. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٨١-١٠٢٠-٢.
- ↑ توسیدید، مێژووی جەنگی پێلۆپۆنێسی، ٦.٥٩.٤
- ↑ Durant، Will (١٩٣٩). The Life of Greece. New York: سایمۆن ئاند شۆستەر. لاپەڕە ٢٣٥.
- ↑ Langer، William L.، ed. (١٩٤٨). An Encyclopedia of World History. Boston: Houghton Mifflin. لاپەڕە ٥٧, ٦٦.
- 1 2 3 Champion، Jeff (١٩ی تەممووزی ٢٠١٢). The Tyrants of Syracuse Volume II: War in Ancient Sicily, 367–211 BC. Casemate Publishers. لاپەڕە ٥. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٤٦٨-٢٩٦-٦.
- ↑ سیسرۆ، دیبەیتەکانی توسکولان، ٥. ٦١.
- ↑ «Plutarch • Life of Aratus». LacusCurtius.
- ↑ «Titus Livius (Livy), the History of Rome, Book 35, chapter 35». Perseus Digital Library.
- ↑ Beard، Mary (٢٠١٥). SPQR – A History of Ancient Rome. New York: Liveright. لاپەڕە ٣٩٣, ٤٢١–٤٢٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٧١٤٠-٤٢٣-٧.
- ↑ Ryan، Alan (٢٠١٢). On politics: a history of political thought from Herodotus to the present. New York: Liveright. لاپەڕە ١١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٧١٤٠-٤٦٥-٧.
- ↑ Chapman، Honora Howell؛ Rodgers، Zuleika (١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦). A Companion to Josephus. John Wiley & Sons. لاپەڕە ١٠٢. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤٤٣-٣٥٣٣-٠.
- ↑ Polybius (١٩٧٩). «Book 6». The Rise of the Roman Empire. لەلایەن Ian Scott-Kilvert وەرگێڕدراوە. London: Penguin.
- ↑ Hobbes، Thomas (١٦٥١). «Chapter 19». Leviathan.
- ↑ Dante (٢٠٠٥). The Divine Comedy: Inferno. سایمۆن ئاند شۆستەر. لاپەڕە ٥٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤١٦٥-٠٠٢٣-٠.
- ↑ Pangle، Thomas L.؛ Burns، Timothy W. (٢٠١٥). The Key Texts of Political Philosophy. Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٠٢. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٧-٠٠٦٠٧-٢.
- ↑ Strauss، Leo (٤ی تەممووزی ٢٠١٤). Thoughts on Machiavelli. University of Chicago Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-٢٣٠٩٧-٩.
- ↑ Mansfield، Harvey C. (٢٥ی شوباتی ١٩٩٨). Machiavelli's Virtue. University of Chicago Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-٥٠٣٧٢-١.
- ↑ Smith، Philip (١٨٦٨). From the triumvirate of Tiberius Gracchus to the fall of the Roman Empire. لاپەڕە ٣٢٣.
- ↑ جۆن لۆک، دوو وتار لەبارەی حکوومەتەوە، بەشی ١٩٩.
- ↑ Robertson، Geoffrey (٢٠٠٥). «Ending Impunity: How International Criminal Law Can Put Tyrants on Trial». Cornell International Law Journal. ٣٨ (3): ٦٤٩–٦٧١.
- ↑ Liolos، John J. (١ی ئایاری ٢٠١٢). «Justice for Tyrants: International Criminal Court Warrants for Gaddafi Regime Crimes». Boston College International and Comparative Law Review. ٣٥ (2): ٥٨٩–٦٠٢.
- ↑ Thorp، Jodi (٢٠٠٢). «Welcome Ex-Dictators, Torturers and Tyrants: Comparative Approaches to Handling Ex-Dictators and Past Human Rights Abuses» (PDF). Gonzaga Law Review. ٣٧ (1): ١٦٧–١٩٩. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Cawthorne، Nigel (٢٠٠٤). Tyrants: history's 100 most evil despots & dictators. London: Arcturus. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٧٢-٠٣٠٢٥-٤.
- 1 2 Chirot، Daniel (١٩٩٤). Modern tyrants: the power and prevalence of evil in our age. New York & Toronto: Free Press Maxwell Macmillan. لاپەڕە ٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٢-٩٠٥٤٧٧-٢.
- 1 2 3 4 Wallechinsky، David (٢٠٠٦). Tyrants: the world's 20 worst living dictators. New York: Regan. لاپەڕە ٢, ٧. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٦-٠٥٩٠٠٤-٨.
- ↑ Church، Stephen (٢٠١٥). King John: England, Magna Carta and the Making of a Tyrant. London: Pan Macmillan. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٧٧٢٤٥-٨.
- ↑ Rex، Richard (٢٠٠٩). Henry VIII: The Tudor Tyrant. Stroud, Gloucestershire: Amberley Pub. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٨٦٨-٠٩٨-٢.
- ↑ Hutchinson، Robert (٢٠٠٥). The last days of Henry VIII: conspiracies, treason, and heresy at the court of the dying tyrant. New York: William Morrow. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٦-٠٨٣٧٣٣-٤.
- ↑ Col. Titus, Alias William Allen, "Killing No Murder, Originally Applied to Oliver Cromwell – A Discourse Proving it Lawful to Kill a Tyrant According to the Opinion of the Most Celebrated Ancient Authors."
- ↑ Durant، Will (١٩٣٩). The Life of Greece. New York: سایمۆن ئاند شۆستەر. لاپەڕە ١٢٢–١٢٣.
- ↑ Lane، Melissa S. (٢٠١٤). The birth of politics: eight Greek and Roman political ideas and why they matter. Princeton, NJ: Princeton University Press. لاپەڕە ٧٧–٧٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٩١-١٦٦٤٧-٦.
- ↑ ھێرۆدۆت، مێژووەکان، ١.٦١–٦٤.
- ↑ Champion، Jeff (٢٣ی شوباتی ٢٠١١). The Tyrants of Syracuse Volume I: 480–367 BC. Casemate Publishers. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٨٨٤-٩٣٤-١.
- ↑ «Aristotle, Politics, Book 5». Perseus Digital Library.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]- ستەمکار لەلایەن جۆنا لێندێرینگ لە ماڵپەڕی livius.org.
- لۆریتانا دی لیبێرۆ، ستەمکاریی سەردەمی ئارکاییک Bryn Mawr Classical Review
