Доктар філасофіі
| Доктар філасофіі | |
|---|---|
 | |
| Кароткая назва | δρ., Dr. phil., Ph.D., PhDr., PhD, DPhil, Dr. phil., Ph.D.[1], Ph.D., Dr., fil. tri, dr, dr. і dr. |
| Узнагарода ад | універсітэт, polytechnic[d] і акадэмічная навучальная ўстанова[d] |
| Узровень ніжэй | магістр |
 Медыяфайлы на Вікісховішчы | |
Доктар філасофіі (лац.: philosophiae doctor, англ.: Doctor of Philosophy; скарочана PhD або Ph.D.; у Оксфардскім універсітэце — DPhil) — адна з найбольш распаўсюджаных даследчых доктарскіх ступеней, якая прысуджаецца за самастойнае арыгінальнае навуковае даследаванне. У Міжнароднай стандартнай класіфікацыі адукацыі (ISCED) ЮНЕСКА доктарскія і эквівалентныя кваліфікацыі аднесены да ўзроўню 8; паступленне на праграмы гэтага ўзроўню звычайна патрабуе паспяховага завяршэння праграмы ўзроўню 7, як правіла, атрымання ступені магістра або эквівалентнай кваліфікацыі[2].
Асноўным вынікам падрыхтоўкі да атрымання PhD звычайна з'яўляецца дысертацыя (англ.: doctoral dissertation, PhD thesis) або эквівалентная навуковая праца, заснаваная на арыгінальным даследаванні і якая ўяўляе істотны ўклад у веды ў адпаведнай галіне. Прысуджэнне ступені звычайна прадугледжвае навуковую ацэнку працы і яе абарону; канкрэтныя патрабаванні, структура падрыхтоўкі і форма абароны адрозніваюцца ў розных краінах і ўніверсітэтах[2].
Форма DPhil, прынятая, у прыватнасці, у Оксфардскім універсітэце, абазначае тую самую ступень Doctor of Philosophy, што і PhD[3].
Назва і характар ступені
[правіць | правіць зыходнік]Назва «доктар філасофіі» не азначае, што дысертацыйнае даследаванне павінна належаць да сучаснай філасофіі. Яна звязана з гісторыяй еўрапейскага ўніверсітэта: у сярэдневяковых універсітэтах базавым быў факультэт мастацтваў, побач з вышэйшымі факультэтамі тэалогіі, права і медыцыны, а ў германскай універсітэцкай традыцыі факультэт мастацтваў пазней ператварыўся ў філасофскі факультэт[4][5].
Да XIX стагоддзя філасофскія факультэты ахоплівалі значна шырэйшае кола дысцыплін, чым уласна філасофію, у тым ліку галіны, якія пазней аформіліся як самастойныя гуманітарныя, грамадскія і прыродазнаўчыя навукі[5]. Таму PhD можа прысуджацца ў гісторыі, філалогіі, эканоміцы, прыродазнаўчых, тэхнічных і шматлікіх іншых навуковых галінах; напрыклад, у класіфікацыі доктарскіх ступеней ЗША PhD адносіцца да даследчых ступеней незалежна ад галіны даследавання[6].
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]Сярэдневяковыя вытокі паняцця
[правіць | правіць зыходнік]Доктарскія ступені ўзніклі ў еўрапейскіх універсітэтах Сярэдневякоўя. Першыя ўніверсітэцкія супольнасці XII стагоддзя фарміраваліся, у прыватнасці, у Балонні як аб'яднанні студэнтаў і ў Парыжы як карпарацыі выкладчыкаў; галоўнай функцыяй ранніх універсітэтаў былі навучанне і перадача ведаў[4]. У даследаванні Кіта Алана Ноўбла першая доктарская ступень датуецца Парыжам прыкладна 1150 годам[7].
Сярэдневяковыя доктарскія ступені істотна адрозніваліся ад сучаснага PhD: яны былі перадусім кваліфікацыямі, звязанымі з прыналежнасцю да карпарацыі выкладчыкаў і правам выкладаць, а патрабаванне стварыць арыгінальны навуковы вынік у сучасным разуменні яшчэ не было іх вызначальнай рысай[4][7].
Фарміраванне сучаснага паняцця доктар у навуцы
[правіць | правіць зыходнік]Сучасная мадэль доктарскай ступені, заснаванай на самастойным даследаванні і арыгінальнай дысертацыі, складвалася ў германскіх землях у канцы XVIII — XIX стагоддзях. У Прусіі ад прэтэндэнта на ступень доктара філасофіі пачалі патрабаваць самастойную даследчую працу, якая павінна была сведчыць пра арыгінальнасць навуковага даследавання[5].
Важным цэнтрам новай універсітэцкай мадэлі стаў заснаваны ў 1810 годзе Берлінскі ўніверсітэт, у якім даследчая дзейнасць была цесна звязана з універсітэцкім навучаннем. Германская мадэль паўплывала на развіццё доктарскай адукацыі ў іншых краінах Еўропы і ў ЗША[4].
У 1861 годзе Ельскі ўніверсітэт прысудзіў тры першыя ў ЗША ступені PhD. Гэта былі першыя доктарскія ступені такога тыпу, прысуджаныя амерыканскім універсітэтам[8]. У далейшым даследчая мадэль PhD стала асноўнай формай доктарскай падрыхтоўкі ў ЗША і шырока распаўсюдзілася ў англамоўным свеце.
Атрыманне ступені
[правіць | правіць зыходнік]Паводле крытэрыяў ЮНЕСКА, доктарская праграма ўзроўню ISCED 8 павінна быць арыентавана перадусім на паглыбленае навучанне і арыгінальнае даследаванне. Завяршэнне такой праграмы звычайна патрабуе прадстаўлення і абароны дысертацыі або эквівалентнай працы, якая з'яўляецца вынікам арыгінальнага даследавання і робіць істотны ўклад у адпаведную галіну ведаў[2].
Канкрэтная арганізацыя падрыхтоўкі адрозніваецца. Яна можа ўключаць навучальныя курсы, кваліфікацыйныя экзамены, працу пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка, даследчыя семінары, публікацыі і вусны экзамен або абарону; у іншых сістэмах асноўную частку часу займае непасрэдна даследаванне[2]. Напрыклад, у Оксфардскім універсітэце DPhil звычайна займае тры-чатыры гады вочнага навучання, а выніковая ацэнка грунтуецца на дысертацыі і вусным экзамене[3].
Дысертацыя таксама не абавязкова мусіць мець форму адной манаграфіі. Напрыклад, польскае заканадаўства дазваляе прадстаўляць у якасці доктарскай дысертацыі навуковую манаграфію, тэматычна звязаны збор апублікаваных артыкулаў, праектную, канструктарскую, тэхналагічную, укараняльную або мастацкую працу, а таксама самастойную вылучаную частку калектыўнай працы[9].
Суадносіны з іншымі доктарскімі ступенямі
[правіць | правіць зыходнік]PhD нельга размяшчаць ва ўніверсальнай для ўсіх краін іерархіі паміж ступенямі магістра і доктара навук. У большасці сістэм паступленне на доктарскі ўзровень адбываецца пасля магістарскай або эквівалентнай падрыхтоўкі, аднак структура доктарскіх ступеней і іх назвы істотна адрозніваюцца[2].
У некаторых сістэмах існуе толькі адна асноўная даследчая доктарская ступень, у іншых пасля першай доктарскай кваліфікацыі існуюць дадатковыя вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі. ЮНЕСКА адносіць да таго самага ўзроўню ISCED 8 як асноўныя доктарскія кваліфікацыі, так і другія вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі, сярод прыкладаў якіх называецца doktor nauk; асобнага ўзроўню ISCED вышэй за 8 для іх не вылучаецца[2].
Не мае універсальнага значэння і назва Doctor of Science (DSc, ScD): у ЗША, напрыклад, DSc можа адносіцца да той самай катэгорыі даследчых доктарскіх ступеней, што і PhD[6]. Таму супастаўленне PhD з кандыдатам навук, доктарам навук, DSc або іншай нацыянальнай ступенню патрабуе ўліку канкрэтнай сістэмы адукацыі і правіл прызнання кваліфікацый.
Ад даследчых доктарскіх ступеней могуць адрознівацца прафесійныя доктарскія ступені. Напрыклад, афіцыйная статыстычная класіфікацыя ЗША асобна вылучае даследчыя доктарскія ступені (англ.: research/scholarship), да якіх адносіцца PhD, і доктарскія ступені прафесійнай практыкі (англ.: professional practice)[6].
Міжнародная практыка
[правіць | правіць зыходнік]ЗША і Вялікабрытанія
[правіць | правіць зыходнік]У ЗША PhD з'яўляецца асноўнай даследчай доктарскай ступенню ў вялікай колькасці навуковых галін. Для даследчых доктарскіх ступеней амерыканская класіфікацыя прадугледжвае працу вышэй за магістарскі ўзровень і падрыхтоўку ды абарону дысертацыі, заснаванай на арыгінальным даследаванні, або эквівалентнай арыгінальнай даследчай працы[6].
У Вялікабрытаніі выкарыстоўваецца пераважна абрэвіятура PhD. Оксфардскі ўніверсітэт традыцыйна выкарыстоўвае форму DPhil; сам універсітэт вызначае DPhil як сваю назву ступені PhD[3].
Германія
[правіць | правіць зыходнік]У Германіі доктарская ступень звычайна афармляецца як Doktor з абазначэннем галіны: напрыклад, Dr. phil. пераважна ў гуманітарных і грамадскіх навуках, Dr. rer. nat. — у прыродазнаўчых. Паводле інфармацыі Канферэнцыі рэктараў вышэйшых навучальных устаноў Германіі, доктар з'яўляецца найвышэйшай акадэмічнай ступенню ў краіне незалежна ад галіны, а асобныя ўніверсітэты могуць замест традыцыйнай формы Dr. … прысуджаць ступень Ph.D.[10].
Такім чынам, нямецкі Dr. phil. і міжнародная абрэвіятура PhD звязаны гістарычна, але ў сучаснай нямецкай сістэме назва доктарскай ступені часта залежыць ад навуковай галіны. Адначасовае выкарыстанне абазначэнняў Ph.D. і Dr. для адной і той жа ступені не дапускаецца[10].
Польшча
[правіць | правіць зыходнік]У Польшчы нацыянальная назва першай даследчай доктарскай ступені — doktor. Для яе атрымання, як правіла, патрабуецца ступень магістра або эквівалентная кваліфікацыя, дасягненне вынікаў навучання ўзроўню 8 Польскай рамкі кваліфікацый, навуковы даробак, прадстаўленне і абарона доктарскай дысертацыі[9].
Прадметам дысертацыі павінна быць арыгінальнае вырашэнне навуковай праблемы, арыгінальнае прымяненне вынікаў уласнага даследавання або арыгінальнае мастацкае дасягненне[9]. Польская сістэма асобна прадугледжвае наступную ступень doktor habilitowany, звязаную з габілітацыяй.
Балонскі працэс
[правіць | правіць зыходнік]Доктарская падрыхтоўка была ўключана ў Балонскі працэс як трэці цыкл вышэйшай адукацыі ў 2003 годзе. Прынятыя ў 2005 годзе Зальцбургскія прынцыпы вызначылі галоўным кампанентам доктарскай падрыхтоўкі стварэнне новых ведаў праз арыгінальнае даследаванне і падкрэслілі статус дактарантаў як даследчыкаў на пачатковым этапе навуковай кар'еры[11].
Зальцбургскія прынцыпы таксама рэкамендуюць, каб доктарскія праграмы пры вочным навучанні звычайна займалі тры-чатыры гады, адначасова прызнаючы разнастайнасць мадэлей доктарскай адукацыі ў Еўропе[11]. Яны не ўстанаўліваюць адзінай назвы доктарскай ступені і не азначаюць аўтаматычнай юрыдычнай эквівалентнасці нацыянальных ступеней розных дзяржаў.
Беларусь
[правіць | правіць зыходнік]У Беларусі дзейная сістэма дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў захоўвае дзве вучоныя ступені — кандыдата навук і доктара навук. Паводле Палажэння аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў у рэдакцыі Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 чэрвеня 2022 года № 190, ступень кандыдата навук прысуджаецца саветам па абароне дысертацый з наступным зацвярджэннем рашэння Прэзідыумам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі, а ступень доктара навук — Прэзідыумам ВАК[12]. Асобная вучоная ступень доктара філасофіі (PhD) у гэтым пераліку не прадугледжана.
У ранейшай рэдакцыі Палажэння існавала асаблівая форма нацыянальнага кваліфікацыйнага дакумента. Замежным грамадзянам, якім у Беларусі прысуджалася вучоная ступень, мог выдавацца нацыянальны дыплом доктара філасофіі (PhD), які нарматыўна вызначаўся як эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук; нацыянальны дыплом PhD мог таксама выдавацца ўладальнікам нацыянальнага дыплома кандыдата навук, калі гэтага патрабавала іх прафесійная дзейнасць[13]. Такім чынам, нацыянальны дыплом PhD у гэтай сістэме быў эквівалентным дакументам да дыплома кандыдата навук, а не трэцяй самастойнай вучонай ступенню.
Новая рэдакцыя Палажэння, якая ў асноўнай частцы ўступіла ў сілу 1 верасня 2022 года, такой асобнай формы прысуджэння ступені PhD не прадугледжвае[12]. Разам з тым беларускае заканадаўства працягвае выкарыстоўваць тэрмін Doctor of Philosophy (Ph.D) пры рэгуляванні прызнання некаторых замежных дакументаў аб вучоных ступенях.
Прызнанне ў Беларусі дакументаў аб вучоных ступенях, атрыманых у замежных дзяржавах, ажыццяўляе Вышэйшая атэстацыйная камісія. Палажэнне прадугледжвае прызнанне іх адпаведнымі (эквівалентнымі) праз настрыфікацыю або пераатэстацыю ўладальніка, калі іншы парадак не ўстаноўлены міжнародным дагаворам; для асобных катэгорый дакументаў заканадаўствам прадугледжана прызнанне без гэтых працэдур[12]. Таму замежная ступень PhD не прыраўноўваецца ва ўсіх выпадках да беларускай ступені кандыдата навук аўтаматычна: яе юрыдычны статус у Беларусі вызначаецца адпаведнай працэдурай прызнання або міжнародным дагаворам.
Гістарычная норма пра эквівалентнасць беларускага нацыянальнага дыплома PhD дыплому кандыдата навук тлумачыць распаўсюджанае функцыянальнае супастаўленне гэтых дзвюх кваліфікацый[13]. Аднак такое супастаўленне не азначае поўнай тоеснасці структуры падрыхтоўкі, патрабаванняў да дысертацыі і прававога статусу ўсіх замежных ступеней PhD.
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Ph.D., An American Ph.D. is comparable to an Italian “Dottorato di Ricerca” // Ph.D. (Philosophiæ Doctor) Recognition in Italy of a foreign Ph.D. Праверана 8 кастрычніка 2018.
- 1 2 3 4 5 6 International Standard Classification of Education: ISCED 2011 Архівавана 6 студзеня 2017.. UNESCO Institute for Statistics. §§ 259–270.
- 1 2 3 Research courses // University of Oxford.
- 1 2 3 4 Ruano-Borbalan, Jean-Claude. Doctoral education from its medieval foundations to today's globalisation and standardisation // European Journal of Education. 2022. Vol. 57, no. 3. P. 367–380.
- 1 2 3 Clark, William. On the Ironic Specimen of the Doctor of Philosophy // Science in Context. 1992. Vol. 5, no. 1. P. 97–137.
- 1 2 3 4 Digest of Education Statistics, 2022: Appendix B. Definitions // National Center for Education Statistics.
- 1 2 Noble, Keith Allan. Changing Doctoral Degrees: An International Perspective. Buckingham: Society for Research into Higher Education; Open University Press, 1994. P. 8. ISBN 0-335-19213-0.
- ↑ Mission & History // Yale Graduate School of Arts and Sciences.
- 1 2 3 Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, art. 186–191.
- 1 2 Doktorgrad // Hochschulkompass, Hochschulrektorenkonferenz.
- 1 2 Bologna Seminar: Doctoral Programmes for the European Knowledge Society. Conclusions and Recommendations. Salzburg, 3–5 February 2005 // European University Association.
- 1 2 3 Указ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2022 г. № 190 «Об изменении указов Президента Республики Беларусь», Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий, пп. 3–5, 10.
- 1 2 Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О некоторых вопросах подготовки и аттестации научных работников высшей квалификации»; Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий в редакции указанного Указа, п. 12.