Эстәлеккә күсергә

Ҡурғаш

Һылтанмаларҙы төҙәтергә
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Ҡурғаш
Рәсем
ХФА-лағы транскрицияһы lɛd
Грозящая опасность отравление свинцом[d]
Төҫ Һоро
Барлыҡҡа килгән, эшләнгән Галенит[d], Буланжерит[d], Англезит[d] һәм церуссит[d]
Элемент символы Pb[1]
Химик формула Pb[2]
Каноническая формула SMILES [Pb][3][2]
Атом һаны 82
Электронная конфигурация [Xe] 6s² 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6p²[4]
Электр кирелеге 2
Ионный радиус 1,19 ангстрем[5], 1,29 ангстрем[5], 1,4 ангстрем[5], 1,49 ангстрем[5], 0,65 ангстрем[5], 0,78 ангстрем[5] һәм 0,94 ангстрем[5]
Энергия ионизации 7,4166799 ± 6,0E−7 электронвольт[6], 15,032499 ± 7,0E−6 электронвольт[6] һәм 31,9373 ± 0,0006 электронвольт[6]
Әселәнеү дәрәжәһе 2 һәм 4
Удельная электрическая проводимость 4 760 000 сименс на метр
Теплопроводность 35 Вт/(м·K)
Удельная теплоёмкость 131 джоуль на килограмм-кельвин[7]
Энтальпия образования 195,2 килоджоуль на моль[8] һәм 4,28 килоджоуль на моль[9]
Стандартная молярная энтропия 64,8 ± 0,05 Дж / (моль·К)[10]
Тығыҙлыҡ 11,34 ± 0,01 g/cm³
Иреү температураһы 328 °C һәм 621 ± 1 ℉
Ҡайнау нөктәһе 3164 ± 1 ℉ һәм 1740 °C[11]
Давление пара 0 ± 1 mm Hg
Скорость звука 1260 метр в секунду
Кристаллик система гранецентрированная кубическая решётка[d][12]
Точечная группа симметрии cubic-hexoctahedral[d][12]
Кристаллографик төркөм space group Fm-3m[d][12]
Моос шкалаһы буйынса ҡатылыҡ 1,5
Коэффициент Пуассона 0,37[13]
Объёмный модуль упругости 39 516 000 000 Pa[13]
Линейный коэффициент расширения 28,73 микрометр на метр-кельвин[14]
Модуль сдвига 11 204 000 000 Pa[13]
Удельное электрическое сопротивление 2,08E−7 Ом-метр
PGCH коды 0368
Временное среднее значение предела допустимого воздействия 0,05 ± 0,01 mg/m³
IDLH 100 ± 10 mg/m³
Таксонда бар F. vulgare[15]
Масса 207,2 ± 1,1 массаның атом берәмеге[16]
Изображение памятной доски
Чертёж
Радиус атома 180 пикометр[17]
Ковалентный радиус 146 пикометр[18]
Радиус Ван-дер-Ваальса 202 пикометр[19]
 Ҡурғаш Викимилектә

Ҡурғаш (лат. Plumbum; символы Pb, рус. Свинец) — Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһы буйынса 6-сы осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 82

Ябай матдә булараҡ ҡурғаш — еңел сүкелә, сағыштырмаса тиҙ ирей торған ауыр металл, зәңгәрһыу.- көмөш аҡ төҫтә Тығыҙлығы — 11,35 г/см3.

Ҡурғаш ағыулы. Борондан билдәле металл.

Тарихи мәғлүмәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡурғаш күп мең йыллыҡтар ҡулланыла, сөнки ул киң таралған, еңел табыла һәм эшкәртелә. Ул бик еңел сүкелә һәм эшкәртелә. Ҡурғаш иретеү кешегә металлургия процесстары йәһәтенән беренсе табылған. Б.э. тиклем 6400 йылда эшләнгән муйынсаҡ бөртөгө Чатал-Һүйүк[20] мәҙәниәтендә табылған.Ҡурғаштан яһалған иң боронғо предмет тип йыш ҡына Мысырҙың беренсе династияһы осорҙарына ҡараған оҙон итәкле ҡатын-ҡыҙҙың статуэткаһы һанала: ул б. э. тиклем 3100-2900 йылдарҙа ҡойолған, Британия музейында һаҡлана (EA инвентарь номеры 32138)[21].

Ҡурғаш һыу үткәргес торбаларында боронғо рим яҙыуы

Алхимияла ҡурғаш Сатурн планетаһы менән ассоциациялана һәм уның символы ♄ булып тора [22]. Борон аҡ ҡурғаш, ҡурғаш һәм һөрмә йыш ҡына бер-береһенән айырылмай, уларҙы бер үк металлдың төрлө төрҙәре тип һанағандар, ә бит шул ваҡытта уҡ әле Өлкән Плиний аҡ ҡурғаш һәм ҡурғашты айырымлап, тәүгеһен «plumbum album», ә ҡурғашты "plumbum nigrum"тип атаған була[20]:8-9.

Этимологияһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Урыҫса «Свинец» һүҙенең килеп сығышы аңлашылмай. Был металл болгарса «олово» тип атала, славян телдәренең күпселегендә (серб-хорват, чех, поляк) шуға оҡшаш: волава, olovo, ołów һ.б.), шулай уҡ бер нисә славян - рус, украин(свинець), белорус (свінец), словен (svinec) телдәрендә оҡшаш һүҙҙәр бар.

Г. М. Тележко фекеренсә, барыһына ла туғандаш һүҙ «свин», йәғни ҡурғаш — «бысраҡ металл», «чушка» (урыҫса сусҡанан тыш ҡойолма киҫәкте аңлатһа, был һүҙ беҙгә сусҡа тип аңлашыла)[23]

Латин plumbum һүҙе инглизсә plumber — һыу үткәреүсе тигәндән килеп сыҡҡан (тап боронғо Римда был металл һыу үткәргес торбалар өсөн ҡулланылған).

Тәбиғәттә

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ер ҡабығында — массаһы буйынса 1,6·10-3 %

Самородоҡ ҡурғаш һирәк осрай, ул тупланған матдәләр даирәһе ултырма тоҡомдарҙан алып интрузив тоҡомдарға тиклем шаҡтай киң.

Ҡурғаш миҡдары

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Галенит, Дальнегорский ятҡылыҡтары

Был таблицала тәбиғәт шарттарында ҡурғаш таралыуының ҡайһы бер параметрҙары килтерелә (А. П. Виноградов буйынса)[24]:

Тоҡом Таш метеорит Дунит һ. б. Базальт һәм башҡалар. Диорит һ. б. Гранит һ. б. Балсыҡ һ. б. Ер ҡабығында
Йөкмәткеһе, күләме.% 2×10−5 1×10−5 8×10−4 1,5×10−3 2×10−3 2×10−3 1,6×10−3
Объекттар Тере матдә Ерҙә Литосфера Тупраҡ Үҫемлектә (көлдә) Һыу океан (мг/л)
Йөкмәткеһе, күләме.% 5×10−5 0,0016 0,001 0,001 0,00003

Был таблица минералдарҙа элементтар концентрацияһының дөйөмләштерелгән концентрацияһы күрһәтелгән[25].

Минералдар Ҡурғаш (дөйөм) Уран Торий
Настуран 4,750 (308) 58,87 (242) 2,264 (108)
Монацит 0,6134 (143) 0,2619 (160) 6,567 (150)
Ортит 0,0907 (90) 0,1154 (88) 6,197 (88)
Циркон 0,0293 (203) 0,1012 (290) 0,1471 (194)
Сфен (Титанит) 0,0158 (12) 0,0511 (14) 0,0295 (21)

Ҡурғаш алыу өсөн, нигеҙҙә, галенит булған мәғдән ҡулланыла.

Шулай уҡ ҡарағыҙ

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Свинцово-кислотный аккумулятор
  • Интерметаллиды свинца

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Wieser M. E., Coplen T. B., Wieser M. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
  2. 1 2 LEAD (ингл.)
  3. ↑ Lead (ингл.)
  4. ↑ https://physics.nist.gov/asd
  5. 1 2 3 4 5 6 7 (unspecified title) — ISBN 0-8493-0485-7
  6. 1 2 3 NIST Atomic Spectra Database, Ionization Energies
  7. ↑ (unspecified title) — doi:10.1002/14356007.A15_193.PUB2
  8. ↑ (unspecified title) — ISBN 0-89116-758-7
  9. ↑ (unspecified title) — ISBN 978-1-56396-820-4
  10. ↑ https://chem.libretexts.org/Bookshelves/General_Chemistry/Book%3A_ChemPRIME_(Moore_et_al.)/16%3A_Entropy_and_Spontaneous_Reactions/16.06%3A_Standard_Molar_Entropies
  11. ↑ LEAD
  12. 1 2 3 (unspecified title) — doi:10.1107/S0021889809027897
  13. 1 2 3 (unspecified title) — doi:10.1063/1.4812323; doi:10.1038/SDATA.2015.9
  14. ↑ (unspecified title) — ISBN 978-1-62708-155-9
  15. ↑ Zhu M., Wong P. Y., Li R. C., Zhu M. Effect of oral administration of fennel (Foeniculum vulgare) on ciprofloxacin absorption and disposition in the rat (ингл.) // J. Pharm. Pharmacol. — Wiley-Blackwell, OUP, 1999. — Vol. 51, Iss. 12. — P. 1391—1396. — ISSN 0022-3573; 0373-1022; 2042-7158 — doi:10.1211/0022357991777218 — PMID:10678493
  16. ↑ Standard atomic weight of lead revised (ингл.) — CIAAW, 2021.
  17. ↑ (unspecified title) — doi:10.1063/1.1725697
  18. ↑ (unspecified title) — doi:10.1039/B801115J
  19. ↑ (unspecified title) — doi:10.1021/J100785A001
  20. 1 2 Лебедев Ю.А. Второе дыхание марафонца (о свинце). — М.: Металлургия, 1990. — 144 с. — ISBN 5-229-00435-5.
  21. ↑ см. фото статуэтки в книге: Eaton-Krauss M. Dawn of Egyptian Art. — Metropolitan Museum of Art, 2011. — С. 176.
  22. ↑ Свинец // Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд. — М.: Советская Энциклопедия, 1976. — Т. 23. Сафлор—Соан. — С. 77.
  23. ↑ Анализ названий свинца в языках разных этносов. Тележко Георгий Михайлович
  24. ↑ Войткевич Г. В., Мирошников А. Е., Поваренных А. С., Прохоров В. Г. Краткий справочник по геохимии. — М.: Недра, 1970.
  25. ↑ Макаров В. П. Некоторые методологические проблемы геохронологии. Мат-лы XI научного семинара «Система планета Земля». М.: РОО «Гармония строения Земли и планет». 2003, С.71- 95.

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Әҙәбиәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Свинец// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Тышҡы медиафайлдар
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡурғаш&oldid=1224439» битенән алынған