Məzmuna keç

Kürd dilləri

Keçidləri redaktə et
Vikipediya, azad ensiklopediya
(Kürd dili səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Kürd dili
Orijinal adı Zimanê Kurdî
زمانی کوردی
Kurdî
کوردی
Ölkələr Türkiyə, İran, İraq, Suriya, Ermənistan, Livan, Azərbaycan
Regionlar Mesopotamiya, Anadolu
Rəsmi status İraq İraq (İraq Kürdüstanı)
Danışanların ümumi sayı 24,912,850[1]
Reytinq 39
Təsnifatı
Kateqoriya Avrasiya dilləri
Avrasiya dilləri
Hind-Avropa dilləri
Hind-İran dilləri
İran dilləri
qərbi İran dilləri
Şimal-qərbi İran dilləri[vd]
kürd dilləri
Yazı latın əlifbası, ərəb əlifbası (kürd yazısı)
Dil kodları
QOST 7.75–97 кур 350
ISO 639-1 ku
ISO 639-2 kur
ISO 639-3 kur; ckb, kmr, sdh
Ethnologue kur
Linguasphere 58-AAA
ABS ASCL 4101
IETF ku
Glottolog kurd1259
Bu dildə olan Vikipediya
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Kürd dili,[2] kürdcə və ya kürd dilləri (kürd. Kurdî, کوردی) — Hind-Avropa dil ailəsinin Qərbi İran dilləri qrupuna mənsub dil və ya dillər.[3] Kürd dilinin əsas üç dialekt və ya dili kurmanci, sorani və cənubi kürdcədir.

Şimal-Qərbi İran dillərinin ayrı qrupu olan zaza-gorani dillərində bir neçə milyon etnik kürd də danışır. Kürdlərin əksəriyyəti kurmanci dilində danışır, kürdcə mətnlərin çoxu kurmanci və sorani dillərində yazılır. Kurmanci latın qrafikasının törəməsi olan havar əlifbası ilə, sorani isə ərəb qrafikasının törəməsi olan sorani əlifbası ilə yazılır.

Lək dilinin cənubi kürd ləhcəsi və ya dördüncü kürd dili kimi təsnifatı müzakirə mövzusudur.[4] Lək dili ilə digər cənubi kürd ləhcələri arasında fərqlər minimaldır.[5]

Kürd dilində ədəbi məhsul XX əsrin əvvəllərinə qədər əsasən poeziya ilə məhdudlaşmış, sonradan ümumi ədəbi inkişaf baş vermişdir. İndiki dövrdə iki əsas yazılı kürd ləhcəsi kurmanci və soranidir. Sorani ərəb dili ilə yanaşı, İraqın iki rəsmi dilindən biridir və siyasi sənədlərdə sadəcə olaraq "kürdcə" kimi xatırlanır.[6][7]

Haqqında

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1974-cü ildə gerçəkləşmiş VIII nəşrində İran, İraq, Suriya, Türkiyə və SSRİ–də kürd dilində danışanların ümumi sayını 30 milyon nəfər təxmin etmişdir.[8]

Kürdlər məskun olaraq dörd dövlətin (Türkiyə, İran, İraq və Suriya) sərhədləri içində yaşamaqdadırlar. Bu ölkələrin rəsmi dilləri isə türk, fars və ərəbcədir. Türkcə Ural-Altay, ərəbcə sami, farsca da Hind-Avropa dil ailəsindəndir. Bu dillərdən yalnız farsca kürdcə ilə eyni dil qrupunda iştirak etməkdədir. Digər tərəfdən kürdlər və farslar ari kökənlidirlər. Dilləri eyni qrup içində yer alır, amma hər biri müstəqil bir dildir.

Mərkəzi kürdlərin Moqriani dialekti Piranşahr və Mahabadda geniş şəkildə danışılır.

Dilin yazıldığı əlifbalar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Mövcud yazılı dəlillər[hansı?] kürdlərin keçmiş tarixlərində bir çox əlifba istifadə etdiklərinə şahidlik etməkdədir. Buna baxmayaraq kürdlərin ilkin hansı əlifbanı istifadə etdikləri məlum deyil. Kürdlər Arami, Sürəni və Grek əlifbalarını də istifadə etmişlər. Bu günə qədər kürdlərin istifadə əlifbalar:

  1. Mismar yazısı: Medes bu əlifbaya altı hərf daha əlavə etmiş, beləcə bu əlifbanın hərf sayı 36'dan 42'ye çıxmışdır. Bu əlifba soldan sağa doğru yazılardı.
  2. Avesta əlifbası: 44 hərfdən ibarət olan bu əlifba, sağdan sola doğru yazılırdı. Kimi qaynaqlara görə isə bu əlifbada 48 hərf var idi.
  3. Arami əlifbası: Kürtçenin ən köhnə məhsulları bu əlifbası yazılmışdır. Bu sənədlər Hewraman bölgəsindəki mağaralarda tapılmışdır. Kürtçe sənəd və əsərlərin çoxunun bu əlifbası ilə yazıldığı deyilir. Tapılan sənədlər ceyran dərisi üzərinə yazılmış mətnlərdən meydana gəlir və ən köhnələri MÖ 88–87 illərinə təsadüf edir.
  4. Köhnə Pəhləvi əlifbası: Bu əlifbası "Soranî dinkerd" adında bir kitab yazılmışdır.
  5. Masi Sorati əlifbası: Ərəb tarixçi İbn Wehşiye, MS 855 illərində bitirdiyi kitabında Kürdlərin Maso Sorati əlifbasını istifadə etdiklərini və bu əlifbası yazılmış üç kitabı gördüyünü Kürd dili Tanıyalım 3 söyləyər. Bu əlifbanın 36 hərfdən meydana gəldiyini və Kürtlerce bu əlifbaya altı hərf daha daxil söyləyər.
  6. Yezidi kürdlərin istifadə əlifba: Bu əlifba əsrlər kürdlər tərəfindən istifadə edilmişdir. 31 hərfdən ibarət olan və sağdan sola doğru yazılan bu əlifbaya "Sirrli əlifba" ya da "Hurujul sirr" da deyilmişdir. Yezidlərin müqəddəs dini kitabı Mushefa res ilə Cîlwe bu əlifbası ilə yazılmışdır.
  7. Ərəb hərflərindən ibarət olan Kürtçe əlifbası.
  8. Latin-Kürtçe Əlifbası.
  9. Kiril-Kürtçe əlifbası. Bu əlifbanın xaricində, İranın Kürdüstan əyalətindəki Zêwê məntəqəsində, gümüş bir nimçə üzərində bir növ yazıya rast gəlinmişdir. Araşdırmaçılara görə bu yazı miladdan əvvəl 8. əsrdən qalma və Medes tərəfindən istifadə edilmişdir. Bu sənədin başqa yerdə bu yazıya rast gəlinməmişdir.
Kurmancî Yekgirtû Sorani — Yalnız harf Sorani — ön Sorani — orta Sorani — son IPA
A, a A, a ا ئا — ـا [aː]
B, b B, b ﺏ ﺑ ـبـ ـب [b]
C, c J, j ﺝ ﺟ ـجـ ـج [ʤ]
Ç, ç C, c چ ﭼ ـچـ ـچ [tʃ]
D, d D, d ﺩ — ــد [d]
E, e E, e ﮦ ﺋﮫ — ﮫ [ɛː]
Ê,ê É,é ێ ئێـ ـێـ ـێ [e]
F, f F, f ﻑ ﻓ ـفـ ﻒ [f]
G, g G, g ﮒ ﮔ ـگـ ـگ [g]
H, h H, h ﻫ ﻫ ـهـ ـهـ [h]
— H', h' ح حـ ـحـ ـح [ħ]}
I,i I,i — [ɯ]
Î,î Í,í ﯼ ﺋﯾ ـيـ ﯽ [iː]
J,j Jh,jh ﮊ — ـژ [ʒ]
K,k K,k ﮎ ﮐ ـکـ ﮏ [k]
L,l L,l ﻝ ﻟ ـلـ ـل [l]
— ll ڵ, ڶ ڵــ, ڶــ ـڵـ, ـڶـ ـڵ, ـڶ [lˁ]
M,m M,m ﻡ ﻣ ـمـ ـم [m]
N,n N,n ﻥ ﻧ ـنـ ـن [n]
O,o O,o ۆ ئۆ - ـۆ [o]
P,p P,p پ پــ ـپـ ـپ [p]
Q,q Q,q ﻕ ﻗ ـقـ ـق [q]
R,r R,r ﺭ — ـر [r]
— rr ڕ, ڒ, ڔ — ـڕ, ـڒ, ـڔ [r]
S,s S,s ﺱ ﺳ ـسـ ـس [s]
Ş,ş Sh,sh ﺵ ﺷ ـشـ ـش [ʃ]
T,t T,t ﺕ ﺗ ـتـ ـت [t]
U,u U,u ﻭ — ـو [u]
Û,û Ú,ú ﻭﻭ, ۇ — ـوﻭ, ـۇ [uː]
— Ù,ù ۈ — ـۈ [y]
V,v V,v ڤ, ۋ ڤـ ـڤـ ـڤ ,ـۋ [v]
W,w W,w ﻭ — ـو [w]
X,x X,x ﺥ ﺧ ـخـ ـخ [x]
Ẍ,ẍ Xh,xh ﻍ ﻏ ـغـ ـغ [ʁ]
Y,y Y,y ﯼ يـ — [j]
Z,z Z,z ﺯ — ـز [z]

Kürmancî əlifbasındakı A-a, B-b, C-c, Ç-ç, D-d, F-f, G-g, H-h, J-j, K-k, L-l, M-m, N-n, O-o, P-p, Q-q, R-r, S-s, Ş-ş, T-t, V-v, X-x, Y-y, Z-z hərfləri Azərbaycan əlifbasındakı kimi oxunar. E-e hərfi Azərbaycan dilindeki Ə-ə kimi, Ê-ê hərfi Azərbaycan dilindeki E-e kimi, I-i hərfi I-ı kimi, Î-î hərfi İ-i kimi oxunarlar. U-u hərfi Azərbaycan dilindəki U-u hərfindən bir az fərqlidir, qısa oxunan u hərfidir, Ərəbcədəki zəmmə hərəkəsine bənzər. Û-u hərfi isə Azərbaycan dilindəki U-u kimidir, ancaq uzun oxunar. W-w hərfi V-v hərfindən fərqlidir və İngiliscədəki W-w, Ərəbcədəki و (waw) hərfi kimi tələffüz edilər. Azərbaycan əlifbasındakı Ğ-ğ səsi də Kürdcədə vardır, Ərəbcədəki غ (ğəyn) hərfi kimi oxunar. Lakin əlifbada bu hərfi yazmaq üçün bir hərf yoxdur. Bu hərflə oxunan sözlər bəzi ləhcələrdə X-x ilə oxunar. Bu səbəblə Kürdcədə bu səs, X-x hərfiylə qarşılanar. Məsələn ğərib sözü xerîb, ğəzal sözü xezal şəklində yazılar. Bu səs üçün Ẍ-ẍ işarəsi də istifadə edilər: ẍerîb, ẍezal.

Qrammatika

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xüsusi isimlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Varlığı tək olan şeyləri bildirən sözlərə deyilir. Örnək: Ewropî (Avropa), Azerbaycan (Azərbaycan), Xoda/Xwedê (Tanrı).

Ümumi isimlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kürt dilinin 3 cinsi var: erkək (masculin), dişi, neytral.

  • Tək isimlər.
    • dişilik şəkilçisi "a/ya" dır. Örnək: jîn (həyat) = jîn-a min (mənim həyat); jin (arvad) = jin-a min (arvadım).
    • erkəklik şəkilçisi "ê/yê" dır. Örnək: nig (bacaq) = nig-ê min (mənim bacaq); bira (qardaş) = biray-ê min (mənim qardaş).
    • neytrallıq şəkilçisi "î/yî" dır. Örnək: heval (dost) = heval-î min (mənim dost).
  • Cəm.

Cəmdə kəlmələrə oldugu zaman sözün sonuna "ên" əlavə olunar. Örnək: mal-ên (evlər), mirov-ên (insanlar), kulîlk-ên (çiçəklər)

Təsriflənmə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hazırda

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Bilmək : zanîn
    • Təsdiq:
Kürd diliAzərbaycanca
ez dizanimbilirəm
tu dizanîbilirsən
ew dizanebilir
em dizaninbilirik
hûn dizaninbilirsiniz
ew dizaninbilirlər
    • İnkar:
Kürd diliAzərbaycanca
ez nizanimbilmirəm
tu nizanîbilmirsən
ew nizanebilmir
em nizaninbilmirik
hûn nizaninbilmirsiniz
ew nizaninbilmirlər

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ code=kur "Ethnologue figure for Kurdish macrolanguage" (#bad_url). 7 yanvar 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 oktyabr 2015.
  2. ↑ Күрдләр // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [10 ҹилддә]. VI ҹилд: Куба—Мисир. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1982. С. 46.
  3. ↑ Paul, Ludwig. Kurdish language I. History of the Kurdish language // Yarshater, Ehsan (redaktor). Encyclopædia Iranica. London and New York: Routledge. 2008. 4 dekabr 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 avqust 2013.
  4. ↑ "Atlas of the Languages of Iran A working classification". Languages of Iran. 29 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2019.
  5. ↑ "Lak Tribe". Iranica Online. 25 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2019.
  6. ↑ Allison, Christine. The Yezidi oral tradition in Iraqi Kurdistan. 2001. "However, it was the southern dialect of Kurdish, Sorani, the majority language of the Iraqi Kurds, which received sanction as an official language of Iraq."
  7. ↑ "Kurdish language issue and a divisive approach". Kurdish Academy of Language. 17 oktyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  8. ↑ III. Tableaux de statistiques. — Données multinationales, p. 810. // Composition linguistique des nations du monde. 5. L'Europe et l'URSS. Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kürd_dilləri&oldid=9126779"