સ્થાપિત થવા કરતા કામ કરવામાં માનતા સંગીતકાર

ગુજરાતીઓને મેહુલ સુરતીની ઓળખાણ આપવાની જરૂર નથી. સંગીત પ્રત્યેના તેમના પ્રેમ અને પરિસ્થિતિઓને થોડી જુદી રીતે મુલવવાના તેમના દૃષ્ટિકોણથી તેમણે ગુજરાતી સંગીતને એક નવી દિશા આપી છે. આ જવાદિલ સંગીતકારે ગુજરાત તેમજ ગુજરાતની બહાર પોતાના નામનો ડંકો વગાડ્યો હોવા છતાં તેમણે તેમના મૂળિયાં છોડ્યાં નથી. અસલ સુરતી સ્વભાવના મેહુલ ધાણીફૂટ સુરતી બોલે છે. એટલે તેમના સંગીતની સાથે તેમને બોલતા સાંભળવા એ પણ લહાવો છે! તેઓ ફૂડ લવર છે અને ટેક્નોસેવી છે.  ઉપરાંત તેઓ બાઈકિંગ અને કાર્સનો પણ શોખ ધરાવે છે. જોકે આ બધા શોખમાં તેઓ સૌથી પહેલી પ્રાથમિકતા સંગીતને જ આપે છે કારણ કે, સામાન્ય માણસ માત્ર સંગીત સાંભળીને આનંદ લેતો હોય છે ત્યારે મેહુલ સુરતીને તો સપનાંની જેમ સૂરો આવે છે! તેઓ સુરતમાં બે સ્ટુડિયો ધરાવે છે, જેમાં 5.1 સરાઉન્ડ સાઉન્ડ ફિલ્મ મિક્સ થઈ શકે છે. ‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’એ તેમના સ્ટુડિયોની મુલાકાત લઈને તેમની સાથે તેમના સંગીત વિશેની કેટલીક વાતો કરી હતી, જેના કેટલાક રસપ્રદ અંશો અહીં પ્રસ્તુત છે.


કઈ રીતે શરૂ થઈ તમારી સંગીત યાત્રા?

મારા મમ્મીને એવી ઈચ્છા કે હું કંઈક ઈતર પ્રવૃત્તિ કરું. એટલે એમના પ્રોત્સાહનથી મેં સાત વર્ષની ઉંમરથી છોટુભાઈ પટેલ નામના સંગીત શિક્ષક પાસે સંગીતની તાલીમ લેવાનું શરૂ કર્યું. મેં કિરાના ઘરાના સંગીતની તાલીમ લીધી છે. ઈતર પ્રવૃત્તિઓમાં સામાન્ય રીતે એવું થતું હોય છે કે વાલીઓ માત્ર શોખ ખાતર અથવા બીજાને જોઈને પોતાના બાળકોને ઈતર પ્રવૃત્તિઓમાં ઘકેલી દેતા હોય છે. એટલે બાળક કોઈ પણ પ્રવૃત્તિમાં છએક મહિનાની તાલીમ લે ન લે એટલામાં તેને સર્ટિફિકેટ મળી જાય અને બીજા વર્ષે બાળક કોઈ બીજી પ્રવૃત્તિ કરે! પરંતુ મારા મમ્મીનો અભિગમ એવો હતો કે જ્યાં સુધી હું સંગીતમાં પાવરધો નહીં થાઉં ત્યાં સુધી મારે સંગીતની સાધના કરતા રહેવું. આમ, ધીમેધીમે હું ગાયકી શીખતો ગયો. બીજી તરફ મારા સંગીતના શિક્ષક પણ ઘણાં ચીવટવાળા એટલે તેઓ મને કહે કે, ‘તારે માત્ર ગાયન જ નહી પરંતુ વાદન પણ શીખવું જોઈએ.’ એટલે મેં હાર્મોનિયમ વગાડવાનું શરૂ કર્યું. મારા સાહેબ મને કહે ગાયન-વાદનની સાથે નર્તન પણ શીખવું જરૂરી છે. અહીં નર્તનને નૃત્યના સંદર્ભમાં નહીં પરંતુ તાલના સંદર્ભમાં ગણવું. એટલે મેં તબલા વગાડવાનું પણ શરૂ કર્યું. આ તાલીમને કારણે ઘણી નાની ઉંમરથી મને સુર-લય અને તાલમાં ફાવટ આવવા માંડેલી.

ઘણી વાર મને પણ થાય છે કે મારામાં આ આવડત આવી ક્યાંથી? પણ વર્ષો પછી ત્રણ ફિલ્મો, દોઢ હજાર જેટલી એડ્સ તેમજ આટલા બધા નાટકોમાં સંગીત આપ્યાં પછી મને સમજાયું છે કે, સંગીતકાર તરીકેની જે બેસ્ટ બાબતો હું શીખ્યો છું એના મૂળિયાં મારી સ્કૂલના વર્ષો સાથે સંકળાયેલા છે. સ્કૂલના વાર્ષિક મહોત્સવમાં જે ગરબાની કૃતિ રજૂ થાય એમાં હું ગાતો અને વગાડતો. ગરબાનો નિયમ એવો કે સ્ટેજ પર બધા વિદ્યાર્થીઓ એન્ટ્રી લેવાનું શરૂ કરે પછી તેમનું આખું સર્કલ પૂરું નહીં થાય ત્યાં સુધી અમારાથી ગરબો શરૂ નહીં થાય. પણ મંચની બંને તરફથી આવતા વિદ્યાર્થીઓ સર્કલ પૂરું નહીં કરે ત્યાં સુધી કંઈક તો વગાડવું જ પડે ને? એટલે અમે કોઈક ધૂન વગાડતા અને એટલા સમયમાં પેલા વિદ્યાર્થીઓ તેમનું સર્કલ પૂરું કરતા. દર વખતે ત્રણ-ચાર મિનિટ સુધી એકનું એક મ્યુઝિક આપવામાં મને મજા નહીં આવે. એટલે મોનોટોની તોડવા માટે હું વિવિધ ધૂન ટ્રાય કરતો અને મારી કૃતિની નવીનતા જાળવી રાખતો. બોસ, મને એવું લાગે છે કે, મ્યુઝિકમાં મારું ઈમેજિનેશન જ અહીંથી શરૂ થયું હતું.

પછી તો મેં ગુજરાત સરકારના યુવક મહોત્સવોમાં પણ ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. એવા એક યુવક મહોત્સવમાં મેં ગુજરાતી સુગમ સંગીતની એક કૃતિ ગાયેલી. પરંતુ મરીઝની એ કૃતિ સુગમ સંગીત કરતા ક્લાસિકલ વધુ લાગતી હતી. આથી એક નિર્ણાયકે મને સલાહ આપી કે તું ગુજરાતી સુગમ સંગીત શીખ. સાચું કહું તો ત્યાં સુધી સુગમ સંગીત એટલે શું એ વિશે મને કંઈ જ ખબર ન હતી. પરંતુ હું ધીમે ધીમે બધુ સાંભળતો ગયો અને શીખતો ગયો. એ જ રીતે નાટકનું ક્ષેત્ર પણ મારા માટે નવું હતું પરંતુ મને નાટકમાં સંગીત આપવા વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે મેં એ પણ સ્વીકાર્યું અને પડકારના ભાગરૂપે નાટકોમાં સંગીત આપવાનું પણ શરૂ કર્યું. પછી તો એડ્સના ઝિંગલ તૈયાર કરવા માંડ્યો અને મારે ભાગે ફિલ્મોમાં સંગીત આપવાની જવાબદારી પણ આવી.

તમે પહેલું કમ્પોઝિશન ક્યારે કરેલું?

હું યુવક મહોત્સવમાં ભાગ લેતો ત્યારથી જ ગીતો કંપોઝ કરતો થઈ ગયેલો. સૌથી પહેલા મેં મનહરલાલ ચોક્સીની ગઝલ ‘મળતા નથી એ વાતની ફરિયાદ પણ નથી’ને કંપોઝ કરેલી. જોકે ત્યારે મને એ ખબર ન હતી કે મનહરલાલ ચોક્સી પણ સુરતના છે. તેઓ મુકુલભાઈના પિતા છે એ વાતની જાણ તો મને બહું જ પાછળથી પડેલી. કમર્શિયલ કમ્પોઝિશનની વાત કરું તો ઠંડુ પીણું બનાવતી એક કંપની માટે મેં એક ઝિંગલ તૈયાર કરેલી છે, જે સ્થાનિક માધ્યમોમાં ઘણી હિટ પણ રહેલી!

ગુજરાતી ફિલ્મોમાં સંગીત આપવાની શરૂઆત ક્યારે કરી?

મેં નાટકોમાં સંગીત આપવાનું શરૂ કર્યું એના થોડા જ સમયમાં મારી કપિલદેવ શુક્લ સાથે ઓળખાણ થઈ.
તેમની સાથે મેં સૌથી પહેલા ‘તિરાડે ફૂટી કૂંપળ’ નામનું નાટક કરેલું. એ પછી કપિલભાઈએ ‘પ્રિય પપ્પા હવે તો’ નામનું એક મ્યુઝિકલ પ્લે તૈયાર કર્યું. કવિ મુકુલ ચોકસીએ એમાં મજાના ગીતો લખેલા અને મેં એનું સંગીત તૈયાર કરેલું. આ નાટક પછી જ મારી અને મુકુલભાઈની જોડી જામેલી, એ આજ દિન સુધી બરકરાર છે. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે પણ વર્ષ ૧૯૯૯ મેં નાટકના ગીતોની ઓડિયો સીડી તૈયાર કરેલી. ત્યારે મારી ઉંમર વીસ વર્ષની હતી. એવામાં થયું એવું કે કે.કે(કૃષ્ણકાંત) એ નાટક જોવા આવેલા અને તેમણે મારું મ્યુઝિક સાંભળેલું. તેઓ તે સમયે ‘નર્મદા તારા વહી જતાં પાણી’ નામની ફિલ્મ તૈયાર કરી રહ્યા હતા. એટલે તેમનો મારા પર ફોન આવ્યો અને તેમણે મને પૂછ્યું કે, ‘તમે મારી ફિલ્મમાં સંગીત આપશો?’ મેં તેમને કહ્યું કે ફિલ્મનું સંગીત કઈ રીતે તૈયાર કરી શકાય એ વિશેનો કોઈ ખ્યાલ પણ નથી. પણ કે.કે સાહેબ કહે આપણે એક વાર મળીને વાતો કરીએ. એટલે અમે મળ્યાં. થોડી મુલાકાતો પછી તેમણે મને વિવિધ સિચ્યુએશન્સ સમજાવી અને હું કે.કેની ફિલ્મમાં સંગીત આપવા તૈયાર થયો. ત્યાર પછી તો મેં ‘કેવી રીતે જઈશ’ અને તાજેતરમાં જ રિલીઝ થયેલી ‘આપણે તો ધીરુભાઈ’ ફિલ્મમાં પણ સંગીત આપ્યું.

મ્યુઝિક પ્રત્યેનું આ પેશન આવ્યું ક્યાંથી?

મારા પિતાથી લઈને મારા મામા સુધીના મારા અનેક સંબંધીઓ વ્યવસાયે ડૉક્ટર છે. પરંતુ એક માત્ર હું જ એવો, જે સંગીત સાથે એટલે કે કલા સાથે સંકળાયો! સંગીતમાંથી મને લખલૂટ આનંદ મળે છે. એ આનંદ અવ્યક્ત છે. એને હું શબ્દોમાં નહીં સમજાવી શકું. આ એવો આનંદ છે, જેના માટે તમારે કોઈને કંઈ ચૂકવવું નથી પડતું. તેમજ આ આનંદ બીજા માટે પણ હાનિકારક નથી. બલ્કે હું તો એ કહીશ કે સંગીતની કલા એવી કલા છે કે એના દ્વારા તમે બીજાને પણ આનંદની ભેટ આપીને કોઈકની ઉદાસ ક્ષણોમાં રંગો ભરી શકો છો.  મને સંગીતની સાધના યોગની સાધના કરવા જેવી લાગી છે. આને પેશન કહેવાય કે કેમ એ મને નથી ખબર પણ હું બસ આનંદની સાધના કરું છું. મ્યુઝિકની સાથે મને ગેજેટ્સનો પણ જબરો શોખ છે અને એટલે જ મેં મારા બે સ્ટુડિયોમાં એકથી એક ચઢિયાતા સાધનો વસાવ્યા છે.

તમને ટ્યુન ક્યાંથી સૂઝે? તમારી સર્જન પ્રક્રિયાના તબક્કા કેવા હોય?  

એ વિશે કંઈ જ નહીં કહી શકાય. ટ્યુનનું તો એવું છે ને કે એ ગમે ત્યારે અને ગમે ત્યાં સૂઝે. મારા કિસ્સામાં તો હું ઈશ્વરની કૃપા જ માનું છું કે મને સતત કંઈ ને કંઈ સૂઝતું જ રહેતું હોય છે. તમે મને કોઈ પણ લાઈન આપો તો હું તમને એની ટ્યુન તૈયાર કરી આપીશ. એના પુરાવા માટે તમે મારા અથવા મારી પત્ની(નૂતન સુરતી)ના મોબાઈલ ચકાસસો તો તમને બપોરે એકના કે મળસ્કે ચાર વાગ્યાના અથવા ચોવીસ કલાકમાંથી કોઈ પણ સમયના રેકોર્ડિંગ્ઝ જોવા મળશે. મને જેવું કંઈક સૂઝે એટલે હું એને તરત રેકોર્ડ કરી લઉં અને પછી એના પર કામ શરૂ કરું અને પછી એના પરથી આખુ ગીત તૈયાર કરું. મારા મ્યુઝિકમાં ટ્યુન તૈયાર થતાં બહુ વાર નથી લાગતી પરંતુ એને લોકો સુધી પહોંચાડવા અથવા લોકભોગ્ય બનાવવા જે મોડિફિકેશન કરવું પડે એમાં બહુ વાર લાગે. હું ઊભડક કામ કરવામાં નથી માનતો. હું માનું છું કે જેટલું વધુ પોલિશિંગ થાય એટલું વધુ સારું એટલે હું મારી ટ્યુનને વધુ ને વધુ સમય આપવાનો પ્રયત્ન કરું છું.

જોકે એવું પણ નથી કે દરેક ગીતને આટલો બધો સમય આપવામાં આવે. કેટલીક વખત ડેડલાઈન અત્યંત ટૂંકી હોય છે. મેં નજીવા કલાકોના સમયગાળામાં પણ મ્યુઝિક તૈયાર કર્યું છે. ટૂંકી ડેડલાઈનનો પડકાર ઝીલવાની પણ એક અલગ મજા છે. ધારોકે બપોરે એક વાગ્યે મારા પર ફોન આવે કે, ‘તમે સાંજ સુધીમાં ગીત આપી શકશો?’ એટલે હું તેમને હા પાડું અને તરત રઈશ મનીઆરને ફોન કરું. તેમને જો ફાવતું હોય તો તેઓ અઢી વગ્યા સુધીમાં મને ગીત લખી આપે અને હું મારી પાસે ઉપલબ્ધ ગાયકો પાસે ગીત ગવડાવીને રેકોર્ડિંગ શરૂ કરાવી દઉં. ત્યાર પછી તરત હું એડિટિંગ તેમજ મ્યુઝિક એરેન્જમેન્ટ્સ શરૂ કરી દઉં અને સાંજે છ-સવા છની આસપાસ પાર્ટીને ગીત પહોંચતું કરું! આ રીતે મેં અનેક વખત મ્યુઝિક તૈયાર કર્યું છે. પરંતુ સારા ગીતોને અથવા જેને આપણે લોંગ લાસ્ટિંગ કહી શકીએ એવા ગીતોને હું પૂરતો સમય આપું છું. જોકે, એવા ગીતોને હું સમય નહીં પરંતુ હું તેમને મારી જાત આપી દઉં છું!

તમે ટ્યુન પરથી ગીત તૈયાર કરો કે ગીત પરથી ટ્યુન?

હું બંને રીતે કામ કરું. પરંતુ અંગત રીતે હું એવું પસંદ કરું કે મને લિરિક્સ પહેલા મળે. સંગીતકાર તરીકે મારે કવિની વિચારશીલતા અથવા કલ્પનાને એક અલગ તબક્કા પર લઈ જવાની હોય છે. હું આને મોટી જવાબદારી માનું છું. વળી, ગાયક એ ગીત ગાઈને અમારી મહેનતને કોઈ અલગ મુકામ પર લઈ જાય છે! એટલે આ આખી પ્રક્રિયા જ મને અદભુત લાગે છે. એટલે તમારી પાસે ગીત અથવા ગઝલ તૈયાર હોય અને તેના પરથી ધૂન તૈયાર કરવાની હોય તો એનો નશો જ કંઈ અલગ હોય છે! જોકે, ઘણી વાર એવું પણ બને કે ગીતકાર અને સંગીતકાર સાથે બેસીને પણ કામ કરે અથવા કોઈ વાર મારી પાસે ટ્યુન તૈયાર હોય અને એના પરથી ગીતકારો મને ગીત લખી આપે.

સંગીતકાર તરીકે સ્થાપિત થવા માટે તમારે કયા પ્રકારના સંઘર્ષનો સામનો કરવો પડ્યો?

સંઘર્ષ તો હું હજુ પણ કરી રહ્યો છું. પણ મારો સંઘર્ષ સ્થાપિત થવા માટેનો નહીં પરંતુ નવું જાણવાનો અને કંઈક નવું કરવા માટેનો છે. હું સતત મારી સમજણશક્તિ કેળવવાનો પ્રયત્ન કરતો રહું છું. હું મારા લિરિક્સ અથવા પોએટ્રીને વધુ ને વધુ ઊંડાણમાં સમજીને સંગીતના માધ્યમથી તેને યથાયોગ્ય ન્યાય આપવાના પ્રયત્નોમાં ગળાડૂબ રહું છું. હું નાનો હતો ત્યારે કેટલીક સ્થાપિત હસ્તીઓને ‘મૈં અભી ભી શીખ રહા હું’ એમ કહેતા સાંભળું એટલે મને થતું કે યાર આ કેમ આવું બોલે છે? પરંતુ આજે મને સમજાય છે કે પૂરા સમર્પણ સાથે તમે કોઈ પણ વિષયમાં ઊંડા ઉતરો પછી એ વિષયને આત્મસાત કરવાની તમારી ઈચ્છા વધુ ને વધુ બળવત્તર થતી જાય છે. મને સ્થાપિત થવા કરતા મારા ક્ષેત્રમાં સુંદર કામ કરવામાં વધુ રસ છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈમાં નહીં અને સુરતમાં આવો અદ્યતન સ્ટુડિયો તૈયાર કરવામાં તમને કોઈ ભય ન લાગ્યો?

સુરતમાં મારી પાસે એક નહીં પરંતુ બે સ્ટુડિયો છે. અને બંને સ્ટુડિયોમાં એકદમ લેટેસ્ટ ટેક્નોલોજીના ગેજેટ્સ અને વાદ્યો છે. બોસ, આ દુનિયાનો એક નિયમ છે કે તમે ગભરાશો તો તમારાથી કોઈ કામ નહીં થાય. પરંતુ જેણે કંઈક કરવું જ હોય એને તેને ગમતું મળી જ રહેતું હોય છે. આખરે તમારું કામ પણ તમારી ઓળખ હોય છે. એટલે આવા સમયે તમે કયા શહેરમાં છો એ મહત્ત્વનું નથી હોતું. કદાચ એટલે જ અમદાવાદ-મુંબઈથી માણસો અહીં આવે છે અને મારી પાસે તેમને જોઈતું કામ કરાવી જાય છે! હું અમદાવાદ અથવા મુંબઈમાં હોત તો આજે હું કદાચ કંઈક અલગ હોત એ વાત સાચી. પરંતુ મારી સ્થિતિ અને સંજોગોને કારણે મેં સુરતમાં રહીને જ કામ કરવાનું પસંદ કર્યું.

યાર, બીજું  એ કે મને આ શહેરનું સખત વળગણ છે. મારો મૂળભૂત સ્વભાવ સુરતી છે. તમે માનશો નહીં પણ મૃત્યુ પછી હું ભૂત થઈને સુરતમાં ભટકીશ! ગાંધી સ્મૃતિ પર જઈશ, ચોક પર જઈશ અને લોચાની લારીઓ પર પણ જઈશ! જોકે એવુંય નથી કે કોઈ જડની જેમ હું માત્ર અહીંની જ રટ લઈને બેસી રહું. ક્યારેક કોઈ મોટા ગાયકો પાસે ગવડાવવાનું હોય તો પ્રોડ્યુસરના પૈસા બચાવવા માટે હું અમદાવાદ-મુંબઈ પણ જઈ આવું. પણ હા, ત્યાર પછીનું પ્રોડક્શનનું બધુ કામ હું સુરતમાં કરું. કારણ કે મારી પાસે જે સ્ટુડિયો છે એમાં ફિલ્મ અને મ્યુઝિકના એડિટિંગ માટેની અતઃથી ઈતિ સુધીની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.

તમને કયા પ્રકારનું સંગીત ફાવે? 

મને તો બધુ જ પ્રિય. સંગીત શબ્દ અને તેની સાથે સંકળાયેલી તમામ બાબતો મને પ્રિય છે. મારો કોઈ ચોક્કસ પ્રકાર નથી કે, ભાઈ આપણને તો આ જ પ્રકાર ફાવે કે આપણે આમાં જ કામ કરી શકીએ. હું સંગીતના દરેક પ્રકારમાં કામ કરી શકું છું. હા, જોકે એ ખરું કે મારી ફાવટ અને આવડત મુજબ હું દરેક પ્રકારમાં જુદા જુદા પ્રકારે કામ કરું છું. ધારોકે મારે લોકસંગીતમાં કામ કરવાનું હોય તો એ પ્રકારની જાણકારી મને બીજા પ્રકારો કરતા થોડી ઓછી છે, પરંતુ એ માટે હું એ કામ નહીં કરું એવું તો ન જ બને. આ માટે હું સૌથી પહેલા જે-તે ક્ષેત્રની વ્યક્તિ સાથે વાત કરું અને તેમની પાસે યોગ્ય માહિતી લીધા બાદ તે સંગીત પ્રકારના દાયરા કે બંધારણમાં રહીને મારું કામ કરું.

તમે નર્મદની ઘણી રચના પરથી સંગીત તૈયાર કર્યું છે. આ પાછળ પણ નર્મદ કે સુરત પ્રત્યેનું આકર્ષણ તો નથી ને?

કદાચ હોઈ પણ શકે. પરંતુ નર્મદની રચનાઓ પરથી આલબમ તૈયાર કરવાની વાત ઘણા વખતથી ચાલતી હતી. હું જ્યારે આ આલબમ સાથે સંકળાયો ત્યારે મારા મનમાં એ હતું કે હું એવી વ્યક્તિ પર કામ કરી રહ્યો છું, જેણે એકએકથી ઉત્તમ રચનાઓ આપી હોવા છતાં તેના પર ઘણું ઓછું કામ થયું છે. એટલે એ રીતે પણ મને આ કામમાં સહભાગી થવાની ઈચ્છા હતી. તમે માનશો નહીં પરંતુ મને નર્મદની રચનાઓ પર કામ કરવાની મજા પણ બહું આવી. કારણ કે તે સમયની ભાષા અને વ્યાકરણ આજના સમય કરતા ઘણા અલગ હતા. પણ તેમની રચનાઓનો જે ફ્લો હતોને બોસ! ભાષાની આવી પ્રવાહિતા બહુ રેર જોવા મળે છે.

તમે સંગીતકાર ન હોત તો કયા ક્ષેત્રમાં હોત?

તો હું સારામાં સારો કૂક(રસોઈયો) હોત. મને કૂકિંગનો ઘણો શોખ છે અને મને મારા પરિવાર કે મિત્રો માટે ખાવાનું બનાવવાનું ઘણું ગમે છે. હા, જો કૂક પણ નહીં બની શક્યો હોત તો હું આજે કંઈ જ ન હોત!

બીજા સંગીતની સરખામણીએ ગુજરાતીઓ ગુજરાતી સંગીત કેમ ઓછું સાંભળે છે?

ગુજરાતી ગીતો ઓછા સંભળાય છે ની જે બૂમ પડે છે એની પાછળનું એક કારણ એ છે કે આપણે મુંબઈની કે બોલિવુડની ઘણા નજીક છીએ. મહારાષ્ટ્રની જગ્યાએ આપણે બંગાળની બાજુમાં હોત તો હું દાવા સાથે કહી શકું કે બંગાળીઓ પણ આપણું સંગીત જ સાંભળતાં! પરંતુ બોલિવુડની નજીક હોવાથી આપણા સંગીતને ઘણી અસરો થઈ છે. પણ હવે પરિસ્થિતિ થોડેઘણે અંશે બદલાઈ રહી છે. આજે કોઈપણ ગુજરાતી કાર્યક્રમ હોય તો એમાં વીસથી બાવીસ ગીતો જ એવા છે, જે આપણે વર્ષોથી સાંભળી રહ્યા છીએ. કેટલાક ગીતો તો એવા છે, જે આપણે ચાળીસથી વધુ વર્ષોથી સાંભળી રહ્યા છીએ. આવું કેમ થયું? કારણકે આપણે ત્યાં વચ્ચેનો એક મોટો ગાળો એવો ખાલી ગયો જેમાં કોઈ જ પ્રકારનું સર્જન નહીં થયું. પણ બોલિવુડમાં નવું નવું આવતું ગયું અને તેમણે મ્યુઝિક ક્રિએશનની બાબતે પણ કેટલાક પરિવર્તનો સ્વીકાર્યા. આપણે પણ પરિવર્તનો સ્વીકારીને આજની પેઢી આજનું સંગીત આપીશું તો એનો સ્વીકાર થશે જ. આપણે કેમ સેક્સોફોનનો કે ગિટાર કે ડ્રમનો ઉપયોગ નહીં કરી શકીએ? હું તો કહું તો આખુ ગીત અંગ્રેજીમાં લખો અને એમાં ગુજરાતી શૈલીનું સંગીત આપો. લોકો એને પણ સ્વીકારશે. પરંતુ આ માટે રિસ્ક લેવું પડે અને એ લેવા કોઈ તૈયાર નથી. આમાં વધુમાં વધુ શું થાય? નિષ્ફળ જવાશેને? એનાથી વિશેષ કંઈ ખોટ જાય ખરી? તો પ્રયોગો કરોને યાર. પ્રયોગો શું કામ નથી કરતા? થોડા વર્ષો અગાઉ મેં ‘પાન લીલું જોયું’નું રિમેક કરેલું. ગીતના શબ્દો એ જ પણ રજૂઆત થોડી અલગ રીતે કરી અને લોકોને તે ખૂબ ગમ્યું. ઈવન પુરુષોત્તમકાકા (ઉપાધ્યાય) પણ એ સાંભળીને ઘણા ખુશ થયેલા. એટલે મૂળ મુદ્દો પરિવર્તન સ્વીકારવાનો અને પ્રવાહથી ફંટાઈને કંઈક અલગ કરવાના અભિગમનો છે. આવું કંઈક થાય તો આપણા યુવાનોના મોબાઈલમાં પણ ગુજરાતી ગીતો ફીડ હશે અને તેઓ કાનમાં ઈયરફોન નાંખીને આપણું મ્યુઝિક એન્જોય કરતા હશે.

બીજું એ કે આપણા સંગીતમાં કંઈક અંશે સેન્સિબિલિટીનો અભાવ છે. સંગીત ભાવપ્રધાન હોવું જોઈએ ત્યારે કેટલાક લોકો દ્વિઅર્થી બાબતોનો વધુ ખ્યાલ રાખે છે.  ઉપરાંત જે બાબતને જેટલો સમય અપાવો જોઈએ એટલો સમય નથી અપાતો અને ઉતાવળે કોઈ ઝિંગલની જેમ ગીતો તૈયાર થાય તો દાટ વળે જ. એટલે આપણા ક્રિએશનમાં ભાવ-સંવેદના ઉમેરવામાં આવે અને કામમાં જીવ રેડી દેવામાં આવે તો સો ટકા સારું સર્જન થાય. ઉપરાંત સંગીતમાં સૂરની સાથે ભાષા પણ એટલું જ મહત્ત્વ ધરાવે છે. એટલે કે તમે માત્ર વેપારને ખાતર ગમે એવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરો તો એ નહીં ચાલે. આપણે માણસ છીએ અથવા આપણે સમાજમાં જીવીએ છીએ એ બાબતનું આપણે ધ્યાન રાખવાનું છે અને એ રીતે જ આપણું ગીત પણ તૈયાર કરવું જોઈએ. આપણા સંસ્કારો સાથે કોઈ પણ કાળે બાંધછોડ થવી જોઈએ નહીં. જોકે હું સંસ્કારને નામે જૂનવાણી અથવા બૌદ્ધિક કસરત કરવી પડે એવા ગીતની તરફેણમાં પણ નથી. પરંતુ સરળ શબ્દોમાં પણ સારી વાત કરી જ શકાય છે. એટલે બે-ત્રણ ભારે અને બે-ત્રણ હળવા એ પ્રકારના ગીતો તૈયાર કરવા જોઈએ.

આજે જે કંઈ ગુજરાતી સંગીત સંભળાઈ રહ્યું છે એનો શ્રેય પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય, આસિત દેસાઈ, અવિનાશ-ગૌરાંગ વ્યાસ કે મનહર ઉધાસ જેવા લોકોને જાય છે. આજે તો આપણી પાસે રેકોર્ડિંગ્ઝના એક એકથી ચઢિયાતા સાધનો છે પરંતુ, જ્યારે કોઈ જ સુવિધા ન હતી ત્યારે આ સંગીતકારો-ગાયકોએ આપણને ઉત્તમ સંગીત પીરસ્યું હતું.

તમારા જીવનમાં કોઈકનો પ્રભાવ હોય એવું ખરું?

આમ પ્રભાવ જેવું તો નહીં પરંતુ હું એક વાત ચોક્કસ કહીશ કે તમારા જીવનમાં કેટલીક વ્યક્તિઓ તેમનો અમૂલ્ય ફાળો આપતી હોય છે. મારા જીવનમાં તેમજ મારી સફળતાઓમાં મારા માતા-પિતા તેમજ કેટલાક મિત્રો અને મારી પત્ની નૂતનનો અનન્ય ફાળો રહ્યો છે. આ ઉપરાંત હું મુકુલ ચોક્સીનો વિશેષ આભાર માનીશ. આમ તો તેઓ મારા મિત્રસમા છે, પરંતુ હું એમને ગોડફાધર માનું છું. મારા જીવનમાં અનેક તબક્કે તેઓ મારી પડખે ઊભા રહ્યા છે અને તેમણે મને માર્ગદર્શન આપ્યું છે. જીવનમાં આવી વ્યક્તિઓ મળી જાય ત્યારે જીવન વધુ અર્થસભર અને સુંદર બની જતું હોય છે. ■

એક પુસ્તકનું અભૂતપૂર્વ માર્કેટિંગ, પણ..

બેએક મહિના પહેલા દેશના અગ્રગણ્ય અખબારની તમામ આવૃત્તિમાં લેખક ચેતન ભગતની નવી નવકલથા ‘હાફ ગર્લફ્રેન્ડ’ની ફ્રન્ટ પેજ એડ પ્રકાશિત થઈ અને દેશમાં હોહા મચી ગઈ. દેશમાં પુસ્તક પ્રકાશનની ઘટનામાં આવું પહેલી વખત બની રહ્યું હતું કે કોઈ લેખકના નવા પુસ્તકની જાહેરાત માટે આ રીતની જાહેરાત આપીને લાખો રૂપિયા ખર્ચવામાં આવ્યા હોય. આને એક વિરલ ઘટના જ કહી શકાય કે આ બાબતને લઈને દેશની વિવિધ ન્યુઝ ચેનલ્સ પર પેનલ ડિસ્કશન્સ થઈ, જેમાં કેટલાકે ચેતનના માર્કેટિંગ વ્યૂહને અત્યંત વખાણ્યો તો કેટલાકે તેને પુસ્તકોનો અથવા સાહિત્યનો વેપાર કહીને તેને વખોડી કાઢ્યો. જોકે તેને વખોડનારા લોકોમાં હાલમાં અંગ્રેજીમાં લખતા અને ચેતન કરતા ઓછા વંચાતા લેખકોની સંખ્યા વધુ હતી.
એટલે એમાં ઈર્ષા અને અસુરક્ષાનો ભાવ હોય એ સ્વાભાવિક છે.

ચેતન ભગતને આ બાબતે ફુલ માર્ક્સ આપવા રહ્યા કે તેના આ પુસ્તકના(પ્રોડક્ટ!) પ્રચાર માટે તેણે ભલભલા માર્કેટિંગ એક્સપર્ટને ચક્કર આવી જાય એવા અખતરા કર્યા. આ માટે ફ્લિપકાર્ટનો પ્રિઓર્ડર વાળો અખતરો સૌથી કારગર નીવડ્યો, જેમાં પુસ્તક બજારમાં લોન્ચ થાય એ પહેલા દેશભરમાં લાખો લોકોએ તેનો પ્રિ ઓર્ડર કર્યો. આ ઉપરાંત ચેતને રોજ જાતજાતની ટ્વિટ્સ કરીને લોકોને ‘હાફ ગર્લફ્રેન્ડ’ માટે ઉત્સુક રાખ્યા એ વધારાના! આમ તો ટ્વિટર પર #halfgirlfriend ના નામથી ટ્રેન્ડિંગ ટોપિક ચાલતો જ હતો પરંતુ પુસ્તક લોન્ચ થવાના એક અઠવાડિયા પહેલા ચેતને આજકાલની ફિલ્મોના પ્રમોશન માટે જે રીતે ગતકડાં કરવામાં આવે એ રીતનું પ્રમોશન કર્યું. ત્રીસમી સપ્ટેમ્બરે સવારે ચેતને ટ્વિટર પર લખ્યું કે, ‘તમે તમારા પ્રિ-ઓર્ડરનો સ્ક્રીન શોટ ટ્વિટ કરો, હું તમારામાંથી કેટલાકને વિશેષ ભેટ આપીશ.’ વળી બપોરે અઢી વાગ્યે ચેતને બીજી ટ્વિટ કરી કે કાલે તમારા હાથમાં પુસ્તક આવે ત્યારે તેને અનબોક્સ કરવાનો વીડિયો શૂટ કરજો અને #unboxHalfgirlfriendનું હેઝટેગ કરીને વીડિયો અપલોડ કરજો, જેમાં કેટલાક વિજેતાઓને ટેબલેટ ભેટ આપવામાં આવશે! આપણા ગુજરાતમાં તો લેખકોને તેમના માટે ટેબલેટ ખરીદી શકાય એટલી રોયલ્ટી નથી મળતી ત્યાં વાચકોને ભેટમાં આપવાની વાત જ કપોળકલ્પિત લાગે!

પણ આ માર્કેટિંગની વાત છે, જેમાંથી અનેક લેખકો અને પ્રકાશકોએ બોધપાઠ લેવા જેવો છે! પુસ્તકો વંચાતા નથી કે લોકો વાંચતા નથીની બૂમરાણ મચાવવા કરતા આવા કોઈક પ્રયોગો કરીને લોકોના ઘર સુધી પહોંચવામાં આવે તો લોકો શું કામ નહીં વાંચે? ચેતને પણ આ જ તો કર્યું. ‘હાફ ગર્લફ્રેન્ડ’ મુંબઈમાં લોન્ચ થાય એ પહેલા પહેલી ઓક્ટોબરની સવારે ચેતને પોતે ડિલિવરી બોય બનીને લોકોને ઘરે ઘરે પુસ્તક પહોંચાડ્યું અને પુસ્તકના લેખકને હાથે જ ડિલિવરી લેતા લોકોના પ્રતિભાવનો વીડિયો તૈયાર કરીને તેને પણ ફેસબુક અને ટ્વિટર પર અપલોડ કર્યો. અલબત્ત, આ પણ એક માર્કેટિંગ વ્યૂહ જ હતો પરંતુ આનાથી પુસ્તકના વેચાણને ઘણો ફાયદો થયો એ પણ સ્વીકારવું જ રહ્યું.

ડિલિવરી બોય બનેલા ચેતન ભગત

ઈનશોર્ટ ‘હાફ ગર્લફ્રેન્ડ’ પુસ્તક લોન્ચ થાય એ પહેલા તેનો જે રીતે પ્રચાર થયો એ વિરલ હતો. અંગ્રેજી ઉપરાંત પ્રાદેશિક ભાષાના અન્ય લેખકો પણ આવા કોઈ અખતરા કરે તો તેમને અને તેમના પુસ્તકને ફાયદો થાય જ થાય એમાં કોઈ બેમત નથી. જોકે ચેતનના પુસ્તકના પ્રમોશન પાછળ અધધધ કહી શકાય એવો ખર્ચો થયો પરંતુ સોશિયલ મીડિયાના આ જમાનામાં જ્યારે તમારા હાથમાં ફેસબુક અને ટ્વિટર હોય ત્યારે એક આનાનો પણ ખર્ચ કર્યા વિના પોતાના પુસ્તકનો પ્રચાર કરી શકાય છે. જો નવી પેઢીને વાચતી કરવી હોય અથવા પોતાનું પુસ્તક લોકો સુધી પહોંચાડવું હોય તો માર્કેટિંગની નવી પદ્ધતિઓ સ્વીકારવી જ પડશે. અને આ માટે લેખકોએ તેમના જૂના ગંભીર સિદ્ધાંતોને કોરાણે મૂકીને પુસ્તક પણ એક પ્રોડક્ટ છે એ સ્વીકારવું પડશે.

ખેર, હવે નવલકથા પર આવીએ તો આ નવલકથા પણ ચેતનની અન્ય નવલકથાઓ જેવી જ છે. અહીં એક છોકરો છે, એક છોકરી છે, લવ છે, ‘સેક્સ’ છે, સપના છે, વિરહ છે અને મિલન છે. જોકે એ ચેતનની યુએસપી છે અને આ વાત તે જાહેરમાં સ્વીકારે પણ છે. આમ થવા પાછળનું એક કારણ એ પણ છે કે ચેતન પાસે ‘ફાઈવ પોઈન્ટ સમવન’થી લઈને ‘રિવોલ્યુશન 2020’ જેવી એકએકથી ચઢિયાતી નવલકથાઓ તેમજ ‘કાઈપો છે’ અને ‘ટુ સ્ટેટ્સ’ જેવી ફિલ્મો મળ્યાં બાદ લોકોની તેની પાસે અપેક્ષા વધી જતી હોય છે.

આ વખતે પણ વાર્તામાં કોલેજ કેમ્પ્સ લવસ્ટોરી અને લવ-હેટ રિલેશનશિપનું જ પ્રભુત્વ રહ્યું. જોકે લેખકે જે રીતે ગ્રામીણ ભારતને તેમજ અંગ્રેજી નહીં બોલી શકતા વર્ગને પોતાનું પુસ્તક અર્પણ કર્યું એ બિરદાવવા લાયક બાબત છે. અહીં બિહારમાં સ્ટેટ લેવલે બાસ્કેટ બોલ રમતા અને અંગ્રેજી નહીં બોલી શકતા માધવ ઝાની તેમજ દિલ્હીના હાયર અપર ક્લાસમાંથી આવતી અને અંગ્રેજી બોલતી જ નહીં પણ અંગ્રેજીમાં જ વિચારતી રિયા સોમાણીની વાત છે. જોકે આ નવલકથા માત્ર લવસ્ટોરી છે એમ કહી શકાય નહીં. કારણ કે અહીં ભારતના એક એવા બુદ્ધિશાળી વર્ગની વાત છે, જે માત્ર ને માત્ર વિદેશી ભાષા ન બોલી કે સમજી શકવાને કારણે જીવનમાં પાછળ પડે છે. અમદાવાદ અને દિલ્હી બાદ ચેતને આ વખતે બિહાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. વાર્તામાં ચેતને બિહારની પ્રજાએ ‘અમે બધા ગરીબ છીએ’ની સ્વીકારી લીધેલી માનસિકતાથી લઈને ત્યાંના રસ્તા, વીજળીના ધાંધિયા તેમજ ત્યાંની પ્રખ્યાત વાનગી લિટી ચોખાની રસપ્રદ વાતો આલેખી છે.

આ વર્ણનોને બાદ કરીએ તો માધવ ભણવામાં સામાન્ય વિદ્યાર્થી હોય છે પરંતુ બાસ્કેટ બોલનો સારો ખેલાડી હોવાને કારણે તેને સ્પોર્ટ્સ ક્વોટામાં દિલ્હીની ખ્યાતનામ સેન્ટ સ્ટીફન કોલેજના સોશિયોલોજી વિષયમાં એડમિશન મળી જાય છે. કોલેજના પેહેલા દિવસે તે સ્ટીફનના બાસ્કેટબોલ કોર્ટ પાસે જાય છે, જ્યાં છોકરીઓની એક મેચ જોતાં તેની નજર રિયા પર પડે છે અને તેને રિયાનું આકર્ષણ થઈ જાય છે. વાર્તાના શરૂઆતમાં માધવ અને રિયાની સ્ટીફનના કેમ્પસમાં રખડપટ્ટી, તેમજ રુદ્ર હોસ્ટેલ અને કોલેજ કેન્ટીનની વાતો અને માધવનું રિયા પર મરવું તેમજ તેની સાથે ચુંબન કરવાની ટિપિકલ વાતો જ આલેખવામાં આવી હતી. માધવ રિયાના પ્રેમમાં એટલો બધો રચ્યો પચ્યો રહે છે કે સ્ટીફનમાં ફાંકડું અંગ્રેજી બોલતા વિદ્યાર્થીઓ કે અધ્યાપકો સાથે તેનો ક્યારેય પનારો જ નથી પડતો. ચેતનની બીજી વાર્તાઓની જેમ ‘HGF’માં ક્લાસરૂમ કોમેડી કે કેમ્પસ રેગિંગનો સદંતર અભાવ જોવા મળે છે.

માધવ જ્યારે પણ રિયાને એકાંતમાં મળે છે ત્યારે તેને રિયા સાથે ચુંબન કરવાના જ વિચારો આવતા રહે છે. એવામાં એક વાર માધવ રિયાને ‘...વરના કટ લે’ કહીને તેની માનસિકતાનું પ્રદર્શન કરે છે, જેના કારણે માધવની હાફ ગર્લફ્રેન્ડ રિયા તેની સાથે બ્રેક અપ કરીને મળવાનું બંધ કરી દે છે. ચેતનની આ નોવેલમાં તેમની જેમાં હાથોટી છે અને, જેના માટે તે વખણાય છે એવા હ્યુમરસ વનલાઈનર્સ ઘણા ઓછા છે. જોકે એ પણ નોંધવું રહ્યું કે આ પુસ્તકમાં ગાળનો પ્રયોગ બહુ ઓછો થયો છે. આ વાતનો ઉલ્લેખ એટલે કરવો પડ્યો કે ‘ફાઈવ પોઈન્ટ સમવન’થી ચેતન કહેતો આવ્યો છે કે તે માત્ર લોકો વાંચતા થાય અથવા દેશના યુવાનો અંગ્રેજી વાંચી શકે એ માટે સહેલા અંગ્રેજીમાં લખવાનો પ્રયત્નો કરે છે.

લોકો વાંચી શકે એ માટે હળવી ભાષાનો ઉપયોગ કરવો એ ઘણી સારી વાત છે પરંતુ પુસ્તકના વેચાણ માટે ક્યારેક કેટલાક અંગ્રેજી લેખકો ભાન ભૂલીને આવી વાર્તાઓમાં જરૂરિયાત ન હોવા છતાં સેક્સ કે રોમાન્સના કિસ્સા ઠાંસી ઠાંસીને ભરે છે. જોકે ‘હાફ ગર્લફ્રેન્ડ’માં તો શરૂઆતમાં જ બ્રેકઅપ થઈ જાય છે એટલે માધવ પાસે કોલેજ પતાવીને બિહાર ચાલ્યાં જવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ બચતો નથી. તો બીજી તરફ રિયા તેના રોહન નામના ફેમિલી ફ્રેન્ડ સાથે પરણીને લંડનભેગી થઈ જાય છે. બિહાર જઈને માધવ તેની માતા સાથે સાતસો વિદ્યાર્થી ધરાવતી તેમની ખખડધજ રોયલ સ્કૂલમાં વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાનું શરૂ કરે છે. એવામાં એક વાર બિલ ગેટ્સ બિહારની મુલાકાતે આવવાના હોય છે. આથી માધવ અને તેની માતા બિલ ગેટ્સને તેમની શાળામાં બોલાવીને ‘ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન’માંથી થોડી આર્થિક સહાય મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

અહીં સુધી નરમ-ગરમ ચાલતી વાર્તામાં બિલ ગેટ્સવાળી વાતથી વાર્તામાં થોડો રોમાંચ આવે છે. કારણ કે બિલ ગેટ્સ શાળાની મુલાકાતે આવતા હોવાથી માધવે અંગ્રેજીમાં એક ભાષણ આપવાનું હોય છે, જેના માટે તે પટનામાં સ્પોકન ઈંગ્લિશનું ટ્યુશન શરૂ કરે છે. પરંતુ પટનામાં માધવની રિયા સાથે મુલાકાત થતાં વાર્તા નાટ્યાત્મક મુલાકાત લે છે. લંડન ગયેલી રિયા રોહન સાથે ડિવોર્સ લઈને ભારત આવી હોય છે અને ક્યાંક માધવ મળી જાય એ આશા સાથે જ તે પટનામાં નોકરી સ્વીકારે છે. બિલ ગેટ્સ જ્યારે માધવની શાળાની મુલાકાતે આવે છે ત્યારે માધવ પોતાની શાળા અને બિહારના ગરીબ બાળકોના ભવિષ્ય વિશે પ્રવચન આપે ત્યારે ચેતનના શબ્દો વાંચીને સંવેદનશીલ વાચકના ગળગળા થવાની પૂરી સંભાવના છે.

તેના પ્રવચનથી પ્રભાવિત થઈને ગેટ્સ ફાઉન્ડેશનમાંથી તેમની શાળાને ભયંકર ફંડ મળે છે. પરંતુ મોકાણ ત્યારે સર્જાય છે, જ્યારે રિયા કેન્સરનું બહાનું કાઢીને અચાનક પટના છોડીને ન્યુયોર્ક ભાગી જાય છે. આ તરફ માધવના મનમાં એમ હોય છે કે કેન્સરના કારણે રિયાનું અવસાન થયું હશે. પરંતુ વાર્તામાં ખુદ ચેતન ભગતની એન્ટ્રી પડતા રિયાની જર્નલ્સમાંથી એવું ખબર પડે છે કે રિયા હજુ જીવે છે અને ન્યુયોર્કમાં જીવે છે. આમ રિયાના લવમાં લોહીછાંટ થઈ ગયેલો માધવ રધવાયો થઈને ન્યુયોર્કની વાટ પકડે છે ત્યાં તેને શોધીને, ભારત લઈ આવીને ઠરીઠામ થાય છે!

‘હાફ ગર્લફ્રેન્ડ’ વાંચતા હોઈએ ત્યારે મનમાં આપોઆપ જ ફિલ્મના દૃશ્યો સર્જાવા માંડે છે. નવલકથામાં આવતા અર્થ વિનાના લાંબા સંવાદો અને કેટલાક વળાંકો ભવિષ્યની ફિલ્મને કેન્દ્રમાં રાખીને જ લખાયા હોય એવું લાગે છે. ખેર, માર્કેટિંગને કારણે પુસ્તકનું અઢળક વેચાણ થયું અને સારી બાબત એ છે માર્કેટિંગથી પ્રભાવિત થઈને ન વાંચતા લોકો પર પુસ્તક ખરીદીને વાંચવાનું શરૂ કર્યું છે. પરંતુ વધુ પડતી ઘટનાઓ અને ટિપિકલ સંવાદોને કારણે આ પુસ્તક ‘ફાઈવ પોઈન્ટ સમવન’, ‘ટુ સ્ટેટ્સ’ અને ‘રિવોલ્યુશન 2020’ની બરોબરી નહીં કરી શક્યું એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે. ■

નાટ્ય સ્પર્ધામાં યુવા પ્રતિભાઓનો દબદબો

'રાફડા'નું એક દૃશ્ય 

સુરત મહાનગરપાલિકાની ૪૨મી નાટ્ય સ્પર્ધા આખરે ગયા શનિવારે સમાપ્‍ત થઈ અને સફળતાપૂર્વક બાર નાટકોનું મંચન કરીને પાલિકાએ તેની સફળતાના પુષ્પગુચ્છમાં એક નવી સિદ્ધિનું ઊમેરણ કર્યું. આ વર્ષની નાટ્ય સ્પર્ધામાં દર્શકોને અનેક નવા રંગો જોવા મળ્યાં, જેમાં નિતનવી વાર્તા, નવા દૃષ્ટિકોણ સાથે નવા પ્રતિભાવાન દિગ્દર્શકો અને કલાકાર પણ જોવા મળ્યાં. આ વર્ષની મુખ્ય ખાસિયત જ એ રહી કે આ વર્ષે સ્પર્ધામાં કુલ ૨૭ નાટકોનું રજીસ્ટ્રેશન થયેલું, જેમાં સ્ક્રુટિનીમાં ચોવીસ ભજવાયા અને એમાંથી પસંદ થયેલા બાર નાટકો સંજીવકુમાર ઓડિટોરિયમમાં ભજવાયા. આટલા બધા નાટકો પ્રસ્તુત કરવા બદલ સુરતના નાટ્યકારોને તો દાદ દેવી જ પડે પરંતુ નાટ્યકલાના કદરદાનોની પણ વિશેષ નોંધ લેવી રહી. કારણકે કુલ ૧૨૦૦ લોકોની બેઠકવ્યવસ્થા ધરાવતા ઓડિટોરિયમની તમામ બેઠકો રોજેરોજ હાઉસફુલ ગઈ. આ કારણે પાછળથી આવતા લોકોએ (આ સંખ્યા બસો વ્યકિતથી ઓછી નહીં હોય!) ઓડિટોરિયમના દાદર પર બેસીને પણ નાટકો નિહાળ્યાં! સુરતના દર્શકો અને નાટ્યકારોની આવી જુગલબંધી જોઈને નિર્ણાયકની ભૂમિકા ભજવવા સુરતના મહેમાન બનેલા નાટ્યકાર ત્રંબક જોષીએ પણ કબૂલ કરવું પડ્યું કે વડોદરાને સંસ્કારી નગરી ભલે કહેવાતી હોય પરંતુ નાટકોનું મક્કા તો સુરત જ છે!

નાટ્ય સ્પર્ધાના અંતિમ દિવસે એટલેકે પરિણામના દિવસે ‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ની ટીમ સંજીવકુમાર ઓડિટોરિયમ પર વિશેષ હાજર રહી અને નાટકોના કલાકારો અને નાટ્યકારો ઉપરાંત સુરતના કેટલાક દર્શકો સાથે વાતો કરી. સ્પર્ધા બાર દિવસ લાંબી ચાલી હોવા છતાં કેટલાક દર્શકોએ એક પણ દિવસ ખાડો નહીં રોજેરોજ નાટકોનો લુફ્ત ઉઠાવ્યો હતો. દર્શકોની આ યાદીમાં માત્ર જુવાનિયા કે આધેડ વયના લોકો જ નહીં પરંતુ લાકડીને ટેકે ચાલતા વયોવૃદ્ધ દર્શકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો, જેઓ આટલી ભીડમાં પોતાને પડી શકતી તકલીફોની પરવા કર્યા વિના ઉત્સાહપૂર્વક નાટકો નિહાળવા આવ્યા હતા. નાટ્ય સ્પર્ધા નિહાળવા રોજ આવેલા એક વૃદ્ધ નાટ્યપ્રેમી ગુણવંતરાય પટેલને અમે સ્પર્ધા વિશે પૂછ્યું તો એમણે અમને અસલ સુરતીમાં કહ્યું કે, ‘પાલિકા આપણા હારું આટલું કરતી હોય તો આપણે હો નાગરિક તરીકે આવવું તો પડે જ ને? ને એક હાથે આટલા બધા નાટક હો કાં જોવા મળે?’ વળી એક યુવાન દર્શક કેયુર દેસાઈ નાટ્યસ્પર્ધા માટે કહે છે કે, ‘મારે મારા નાના બાળકોને આપણી સંસ્કૃતિ અને ભવ્ય વિરાસત બતાવવી હતી. આ ઉપરાંત નાટકોના ચાહક તરીકે મને રોજ એવી ઉત્સુકતા રહેતી કે આજના નાટકનો વિષય શું હશે તેમજ કલાકારો કેવા હશે અને તેમનો અભિનય કેવો હશે? દિલથી કહું તો મેં મુંબઈમાં પૃથ્વી અને ભાઈદાસના નાટકો પણ જોયા છે પરંતુ બાર દિવસ સુધી ચાલેલી આવી સ્પર્ધા ક્યાંય જોઈ નથી. રોજ આટલું વિષય વૈવિધ્ય પીરસનાર આ નાટ્યકારો માટે હેટ્સ ઓફ કરવું જ રહ્યું!’

વૈભવ દેસાઈ

આ વર્ષની સ્પર્ધામાં (સોરી મહોત્સવમાં!) ઉત્તમ ગડા લિખિત ‘રાફડા’ નાટક પ્રથમ રહ્યું હતું તો જ્યોતિ વૈદ્ય અને સંકલ્પ કુલકર્ણી લિખિત ‘જુલિયસ સિઝર’ બીજા ક્રમે, રાજેશ પાંડેનું હિન્દી નાટક ‘આઓ તનિક પ્રેમ કરે’ ત્રીજા ક્રમે અને ફરઝાન કરંજીયાનું ‘સંન્યાસ્થ આશ્રમ’ ચોથા ક્રમે રહ્યું હતું. ગયા વર્ષની અને આ વર્ષની સ્પર્ધામાં સામ્યતા એ જોવા મળી કે આ વર્ષે પણ અહીં યુવા પ્રતિભાઓનો દબદબો રહ્યો. ગયા વર્ષે બાવીસ વર્ષના દિગ્દર્શક તથાગત શુક્લએ ‘ખેલંદો’ માટે બાજી મારી હતી તો આ વર્ષે યુવા નાટ્યકાર વૈભવ દેસાઈએ તેમના નાટક ‘રાફડા’ માટે સફળતા હાંસલ કરી છે. નાટક જેને જીન્સમાં જ મળ્યું છે એવા વૈભવ દેસાઈ કલાકાર તરીકે વર્ષોથી નાટકોમાં કામ કરે છે પરંતુ મહાનગરપાલિકાની સ્પર્ધામાં દિગ્દર્શક તરીકે છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી ભાગ લઈ રહ્યા છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં જ્યારે તેમણે આ સ્પર્ધા માટે પહેલી વખત દિગ્દર્શન કરેલું ત્યારે, કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય લિખિત ‘વાત એક રાતની’ નામનું તેમનું નાટક સ્ક્રુટિનીમાંથી જ બહાર નીકળી ગયેલું. એક યુવાન દિગ્દર્શક માટે આવી પછડાટ ઘણો અઘાત સર્જી શકે છે પરંતુ વૈભવે આ હારને જરા જુદા દૃષ્ટિકોણથી સ્વીકારી. અને બીજાને દોષ દેવા કરતા તેમણે પોતાની કચાસ પર વધુ ધ્યાન આપી પહેલા કરતા બમણી મહેનત કરીને તેમણે ગયા વર્ષની સ્પર્ધા માટેની તૈયારીઓ આરંભી.

ગયા વર્ષે વૈભવ ‘છેલ્લી તરસ ગંગાજળ માગે’ નામનું નાટક લઈને આવ્યાં હતા, જે નાટક સ્ક્રુટિનીમાં તો સિલેક્ટ થયું જ પરંતુ સ્પર્ધામાં શ્રેષ્‍ઠ નાટકનું ત્રીજું પારિતોષિક જીતવામાં પણ સફળ રહ્યું. આ સફળતા મેળવ્યાં પછી વૈભવને કંઈક સારું કર્યાનો આનંદ થયો પણ તેમને રહી રહીને મનમાં થતું હતું કે સ્પર્ધામાં તેમનો ત્રીજો ક્રમ આવ્યો છે એ વાત તો સારી કહેવાય પરંતુ આનો એક બીજો અર્થ એ પણ થાય કે તમારી આગળ હજુ પણ કોઈક છે, જેઓ તેમના કામને શ્રેષ્‍ઠ સાબિત કરીને તમારાથી આગળ ઊભા રહ્યા છે! આ કારણે તેમનો અજંપો વધુ તેજ થયો અને તેમણે ફરીથી કંઈક શ્રેષ્‍ઠ કરવાની અને ત્રીજા સ્થાન કરતા આગળ વધવાની તૈયારીઓ આરંભી.

‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ સાથેની વાતચીતમાં વૈભવ જણાવે છે કે, ‘છેલ્લી ત્રણ સ્પર્ધામાં મેં બીજાને પછડાટ આપવા અથવા બીજાઓ કરતા સારું બતાવવાની ભાવનાથી ક્યારેય સ્પર્ધાની તૈયારી કરી નથી. પરંતુ મારે મારા આત્મસંતોષ માટે કંઈક કરવું હતું. ચીલાચાલુ બાબતો કરતા રહેવા કરતા લોકોને મારે કંઈક સત્વ કહી શકાય એવું આપવું હતું. આથી બીજાને હરાવવા નહીં પણ મારા આત્મસંતોષ
ખાતર મારે પ્રથમ આવીને મારી કાબેલિયત પુરવાર કરવી હતી.’

સ્પર્ધામાં પ્રથમ રહેલું ‘રાફડા’ નાટક ૨૦૧૪માં પણ સોશિયલ ટેબુ કહી શકાય એવી વિષય વસ્તુ ધરાવતું સાઈકોલોજીકલ-થ્રિલર નાટક હતું, જેમાં માનસી અને વિક્રમ નામના બહેન-ભાઈ વચ્ચે બંધાયેલા શારીરિક સંબંધની વાત કરવામાં આવી છે. નાટકમાં દર્શાવાયા મુજબ ભાઈ-બહેનના શારીરિક સંબંધથી એક દીકરો પણ પેદા થાય છે! આવું ઘૃણાસ્પદ કૃત્ય આચરવા બદલ માનસીનો અંતરાત્મા તેને કોરી ખાય છે, જેના કારણે માનસી સ્ક્રિઝોફેનિક પર્સનાલિટી થઈ જાય છે, જેને પોતે કરેલા ગુનાની સજા ભોગવવી હોય છે. પરંતુ આ માનસિક બીમારીમાં ગુનેગાર પોતાના ગુનાની સજા પોતાને નહીં પરંતુ બીજાને આપતો હોય છે! આમ, આ રીતે આ નાટકના કલાકારો એક તરકટ કરીને એક છોકરીને ફસાવે છે અને બાદમાં તેનું મર્ડર કરીને માનસીને તેના માનસિક પરિતાપમાંથી છૂટકારો અપાવે છે. આ નાટકની મંચ સજ્જામાં કોઈ કચાસ રાખવામાં આવી ન હતી. નાટકનું ડ્યુરેશન બે કલાક અને દસ મિનિટનું હતું અને અહીં મુખ્ય ખાસિયત એ હતી કે હાર્દિક સિંધે, વિરુ ચૌધરી અને વેદાંત બાવાસાહેબ નામના ત્રણ કલાકારોએ નાટકમાં પૂતળાની મૂક ભૂમિકા ભજવી હતી. એટલે થોડી ક્ષણોના હલનચલનને બાદ કરતા આ કલાકારો બે કલાક સુધી સતત એક જ મુદ્રામાં બેસી રહ્યા હતા!

'રાફડા'ના દૃશ્યમાં વૈભવ દેસાઈ

વર્ષો પહેલા લેખક ઉત્તમ ગડાએ આ નાટક લખ્યું હતું. નાટ્યકાર હોમી વાડિયાએ પણ આ વાર્તા પર નાટક તૈયાર કર્યું હતું. નાટક વર્ષો પહેલા લખાયેલું હોવાને કારણે વૈભવે આ નાટકમાં કેટલાક સુધારા પણ કર્યા હતા. આ નાટકના પાત્રો ભલેણા-ગણેલા હોવાથી તેમણે નાટકની ભાષા ભદ્રંભદ્ર ન રહેવા દેતા આજના દર્શકોને કનેક્ટ કરી શકે એવી અંગ્રેજીયુક્ત ગુજરાતી રાખી હતી. મૂળ નાટકમાં એક-બે સીન ઘણા બોલ્ડ કહી શકાય એવા હતા આથી મૂળ લેખકના કથાનકને માન મળી રહે અને પોતે પણ ક્ષોભમાં ન મૂકાય એ માટે તેમણે કવિ કિરણ ચૌહાણ પાસે ચાર મિનિટનું એક ગીત લખાવ્યું હતું. આ ઉપરાંત નાટકમાં સ્ક્રિઝોફેનિયા નામની માનસિક બીમારીની વાત આવતી હોવાથી નાટકનો કલાકાર એ પાત્રને યોગ્ય ન્યાય આપી શકે એ માટે વૈભવે સુરતના જાણીતા કવિ અને સાઈકિયાટ્રીસ્ટ મુકુલ ચોકસી સાથે મિટિંગ્સ કરીને તે રોગના લક્ષણો જાણ્યાં અને માનસીનું પાત્ર ભજવતી અભિનેત્રી મનાલી નાતાલી પાસે એ મુજબનો અભિનય કરાવ્યો. ઉલ્લેખનીય છે કે માનસીનું પાત્ર ભજવવા બદલ અભિનેત્રી મનાલી નાતાલીને શ્રેષ્‍ઠ અભિનેત્રીનું પારિતોષિક પણ પ્રાપ્‍ત થયું છે!

‘રાફડા’ને આ સ્પર્ધાના કુલ આઠ ઈનામો પ્રાપ્‍ત થયાં છે. વૈભવ દેસાઈ સાથે વાત કરતા અમને ખબર પડી કે તેમની અભિનેત્રી સુરતથી બહાર ભણતી હોઈ, તેમને અઠવાડિયામાં માત્ર ત્રણ જ દિવસ રિહર્સલ કરવા મળતું હતું. જ્યારે બીજા સ્પર્ધકો સપ્‍તાહના સાતેય દિવસો રિહર્સલ કરતા! ઓછા રિહર્સલ્સ અને સ્પર્ધાના દબાણને કારણે કેટલીક વખત ‘રાફડા’ના કલાકારો ભારે તણાવ અનુભવતા અને એ કારણે તેમને તેમના પાત્રમાંથી બહાર નીકળવામાં પણ મુશ્કેલી થતી હતી! ખેર, બાર નાટકો અને મંજાયેલા કલાકારો-દિગ્દર્શકો વચ્ચેથી હળવેકથી પોતાનો રસ્તો કરીને પ્રથમ ક્રમે પહોંચવા બદલ ‘રાફડા’ની ટીમ અત્યંત ખુશ છે.

‘રાફડા’ની ટીમ તેમની આ સફળતાને તેમની નાટ્યયાત્રાનો પડાવ માત્ર માને છે. આ કલાકારોના જણાવ્યાં મુજબ તેઓ નાટક ભજવતા નથી પરંતુ નાટકને શ્વસે છે અને આ કલા થકી જ તેઓ ધબકે પણ છે! વૈભવ દેસાઈના મત મુજબ તેમના માટે સફળતાના હજુ અનેક આયામો સર કરવાના બાકી છે, તેમણે વધુમાં વધુ ઉત્તમ નાટકો કરવા છે અને નાટ્યકાર પિતા મુકેશ દેસાઈએ તેમને વારસામાં આપેલી નાટ્ય પ્રવૃત્તિ સતત ધમધમતી રાખવી છે! ‘રાફડા’ની સફળતાનો શ્રેય તેઓ તેમના માતાપિતા અલકા અને મુકેશ દેસાઈને તેમજ અભિનેત્રી મનાલી નાતાલી અને મિત્ર વિરલ દેસાઈને આપે છે! નાટકની વાર્તા થોડી યુનિક હોવાને કારણે વૈભવને થોડો ડર હતો કે લોકો આ વાર્તા ન પણ સ્વીકારે પણ લોકો સહિત નિર્ણાયકોએ પણ આ નાટકને સ્વીકાર્યું અને તેને સ્પર્ધાનું સર્વશ્રેષ્‍ઠ નાટક ઘોષિત કર્યું. ■


નાટકોની ગુણવત્તા પર અસર થઈ છે?

સુરત મહાનગરપાલિકાની ૪૨મી નાટ્ય સ્પર્ધામાં નિર્ણાયકની ભૂમિકા ભજવી ચૂકેલા રમેશ સેવક વર્ષોથી નાટક સાથે જોડાયેલું નામ છે. આ વર્ષની નાટ્ય સ્પર્ધા વિશે તેમનું માનવું છે સ્પર્ધામાં બાર નાટકો આવ્યા એ વાત સારી છે પણ સ્પર્ધામાં એક-બે નાટકો ઓછા હોત તો કંઈ ખાટુંમોળું ન થાત. આ ઉપરાંત એક-બે નાટકો માટે તેમને એવી પણ ફરિયાદ હતી કે એ નાટકોએ સ્ક્રુટિનીમાં જે પ્રદર્શન બતાવ્યું એ પ્રદર્શન તેઓ સ્પર્ધામાં બતાવી શક્યાં ન હતા. ‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ને તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે આ સ્પર્ધા બારેબાર નાટકો વચ્ચે ન થતાં ગણતરીના કેટલાક નાટકો પૂરતી જ યોજાઈ હતી એમ કહીએ તો ચાલે! તેમના જણાવ્યાં અનુસાર આમ થવા પાછળ કેટલાક નાટકોની ગુણવત્તા જવાબદાર હતી. તેમના મત મુજબ સુરતમાં અત્યંત પ્રતિભાશાળી નાટ્યકારો અને કલાકારો કાર્યરત છે. પરંતુ આપણી કઠણાઈ એ છે કે અહીં નાટકો સાથે સંકળાયેલા કેટલાક ગ્રુપ્સ તૂટ્યા અને વિખેરાયા છે, જેની સીધી અસર નાટકોની ગુણવત્તા પર પડી છે!

આનેવાલા ટ્રેન્ડ જાનેવાલા હૈ...

આજકાલ તમે એક-બે સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટ્સ પર એકાઉન્ટ ધરાવતા હો અથવા અઠવાડિયે-પંદર દિવસે એકાદ ફોટોગ્રાફ અથવા કોઈક ગમી ગયેલી ગુજરાતી કવિતા, કવિના નામ વિના અપલોડ કરતા હો એટલે તમારો સોશિયલ મીડિયા ધર્મ પતી નથી જતો. ઉપરાંત આવું કશુંક કરીને જો તમે એવી ખાંડ ખાતા હો કે તમે સોશિયલ મીડિયામાં ઘણા એક્ટિવ છો અને આજના પ્રવાહ સાથે તાલ મિલાવી રહ્યા છો તમે ખોટા છો. ફેસબુક કે વ્હોટ્સ એપ જેવી એકાદ બે સાઈટ્સનો ઉપયોગ કરતા લોકો આઉટડેટેડ ગણાઈ શકે છે કારણકે અહીં જુદા જુદા માધ્યમોમાં રોજ કશુંક બદલાતું રહેતું હોય છે અને રોજ નવું નવું આવે છે. જોકે એ વાત પણ સાચી કે જેમ નવું આવે છે એમ જૂનું ભૂલાતું પણ જાય અને ક્યારેક ગામ ગજવી ગયેલો ટ્રેન્ડ અચનાક હાંસિયામાં ધકેલાઈ જાય. ફેસબુક, ટ્વિટર, ઈન્સ્ટાગ્રામ, વ્હોટ્સ એપ અને યુટ્યુબ જેવી અતિપ્રચલિત સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટ્સ પર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવા તો કેટલાય ટ્રેન્ડ્સ આવ્યાં અને કોઈ ચક્રવાતની જેમ થોડો સમય તરખાટ મચાવી ફરી પોતાને રસ્તે પડ્યાં.

આજકાલ ચાલી રહેલી એએલએસ આઈસ બકેટ ચેલેન્જની જ વાત કરીએ તો વાયા હોલિવુડ આપણે ત્યાં આવેલા અને ભારતમાં માત્ર બોલિવુડ પૂરતી સીમિત રહી ગયેલા આ ટ્રેન્ડની ત્રણેક અઠવાડિયા પહેલા જે બોલબાલા હતી તે આજે નથી. સોશિયલ મીડિયામાં ચાલેલા બીજા ફીવર કરતા આ ટ્રેન્ડ થોડો ઓછો ચાલ્યો. બોલિવુડ સેલિબ્રિટીઝને બાદ કરતા ગ્લેમરસ સ્પોર્ટ્સ પર્સનાલિટી કે અન્ય સામાન્ય લોકોને આઈસ બકેટનું પાણી કદાચ વધારે ટાઢું લાગ્યું હોવું જોઈએ કારણકે ફેસબુક-યુટ્યુબ પર ભારતમાંથી જે પ્રતિક્રિયા આવવી જોઈતી હતી એ ન આવી. અને હવે તો સેલિબ્રિટીઝમાં પણ આ ટ્રેન્ડનો પ્રતિસાદ મોળો પડી ગયો છે. ઈન શોર્ટ આઈસ બકેટ પણ હવે ભૂલાવા માંડ્યું છે.

સેલિબ્રિટીઝ સાથે સંકળાયેલો એક બીજો ટ્રેન્ડ હતો ‘નો મેક-અપ સેલ્ફી’. આ ટ્રેન્ડ પણ આઈસ બકેટની જેમ સામાજિક ઉદ્દેશ માટે ફંડ ઊભું કરવા માટે થયો હતો. આ ટ્રેન્ડમાં કેન્સરના દર્દીઓની સારવાર માટે જંગી રકમ ઊભી કરવા હોલિવુડની કેટલીક અભિનેત્રીઓએ ટ્વિટર પર તેમના મેક અપ વિનાનાં ચહેરાનો સેલ્ફી ક્લિક કરીને અપલોડ કર્યા હતા. જોકે ભારતમાં આ ટ્રેન્ડ  ટ્વિટરની જગ્યાએ ઈન્સ્ટાગ્રામ પર વધુ ચાલ્યો અને અનેક અભિનેત્રીઓએ તેમના નો-મેક અપ સેલ્ફી અપલોડ કરીને હજારો લાઈક્સ ગાંઠે બાંધી.  હવે અચાનક કોઈકને યાદ આવી જાય તો જવલ્લે જ એકાદ ‘નો-મેક અપ સેલ્ફી’ અપલોડ થાય છે, બાકી આ ટ્રેન્ડ પણ ટ્રેન્ડ્સ આઉટના લિસ્ટમાં સામેલ થઈ ગયો છે. આમ તો સેલ્ફીના અત્યાર સુધીમાં અનેક વર્ઝન વાઈરલ થયાં છે, જેમાં ‘અર્લી મોર્નિંગ’ સેલ્ફી, ‘ગ્રુપી’ અને ‘બટફી’(સમજણ ન પડી હોય તો ગુગલ કરી લ્યો!) કે ‘પાઉટ’ જેવા અનેક વર્ઝન સમયાંતરે આવતાં-જતાં રહ્યા. સેલ્ફીના ક્રેઝમાંથી ભારતના રાજકારણીઓ પણ છેટાં નથી રહી શક્યાં, જેમણે છાશવારે તેમના સેલ્ફી સોશિયલ મીડિયામાં અપલોડ કર્યા છે!

આવા જ સેલ્ફીના એક પ્રકાર ‘સેલોટેપ સેલ્ફી’ વિશે ભારતમાં બહુ ઓછાને ખબર હશે પરંતુ અમેરિકા-યુરોપમાં આવા સેલ્ફીનો ટ્રેન્ડ પુરબહારમાં ખીલેલો. આ વર્ષની શરૂઆતમાં વિદેશમાં ખૂબ ગાજેલા સેલોટેપ સેલ્ફીમાં સેબ્રિટીઝ અને સામાન્ય લોકોએ પોતાના મોઢાની ફરતે સેલોટેપ ચોટાડીને પોતાના સેલ્ફી ક્લિક કરીને ઈન્સ્ટા-ટ્વિટર અને એફબી પર અપલોડ કરેલા. આ ટ્રેન્ડ ભલે ૨૦૧૪માં શરૂ થયો હોય પરંતુ તેના મૂળિયાં વર્ષ ૨૦૦૮માં આવેલી હોલિવુડ કોમેડી ફિલ્મ ‘યસ મેન’માં છુપાયેલાં છે. આ ફિલ્મના એક સીનમાં અભિનેતા જીમ કેરીએ તેના ચહેરાની ફરતે સેલોટેપ લગાડી હતી!

સોશિયલ મીડિયાના શરૂઆતના સમયમાં ફ્લેશ મોબ્સે પણ માઝા મૂકી હતી. તેમાં કેટલાક લોકો રેલ્વે સ્ટેશન તેમજ મોલ અથવા જાહેર રસ્તાઓ પર પીક અપ ટાઈમે તેમનો અનફોર્મલ ડાન્સ શરૂ કરી દેતાં, જેમાં ધીમે ધીમે સામાન્ય લોકો પણ જોડાતા જતાં અને તેના ફક્કડ વીડિયો ઊતારીને તેમને યુટ્યુબ પર અપલોડ કરતા. આવા ફ્લેશ મોબ્સના વીડિયોમાં આતંકવાદી હુમલાનો ભોગ બનેલા મુંબઈના વીટી અને ત્યારબાદ મુંબઈ સેન્ટ્રલ સ્ટેશનના ફ્લેશ મોબ્સ યુટ્યુબ પર ઘણા પ્રચલિત થયેલા. યુટ્યુબ પર ખૂબ ચાલેલો આ ટ્રેન્ડ પાછળથી દેશના કેટલાક રેડિયો સ્ટેશનોએ તેમજ કેટલાક એનજીઓ અને સામાન્ય લોકોએ અપનાવી લીધેલો, જ્યાં ગુજરાતના સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા મોટા શહેરોના મોલમાં કે જાહેર રસ્તા પર દર રવિવારે એકાદ ફ્લેશ મોબ થતો અને યુટ્યુબ પર તેની વાહવાહી લૂંટાતી. પાછળથી તો ટેક્સ્ટ મેસેજ (ત્યારે વ્હોટ્સ એપ તેના બાલ્યકાળમાં હતું!) અને ઈમેલ કે ફેસબુક દ્વારા લોકોને શહેરમાં યોજાનારા ફ્લેશ મોબ્સની આગોતરા જાણ કરી દેવામાં આવતી, જેથી ક્યાંક તેમણે યોજેલા ફ્લેશ મોબનું સુરસુરીયું ન થાય!  

આ ઉપરાંત બીજો એક યુટ્યુબ ટ્રેન્ડ હતો ‘હાર્લેમ શેક’ વીડિયોનો! ફ્લેશ મોબ્સના જ ગોત્રના આ ટ્રેન્ડને વીડિયોના મેમે તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વર્ષ ૨૦૧૩માં યુટ્યુબ પર ધૂમ મચાવી ગયેલા ટ્રેન્ડની શરૂઆત ન્યુયોર્કના ડીજે બાઉરે કરી હતી. આમાં જુવાનિયાઓ ‘હાર્લેમ શેક’ના ગીત પર માથે હેલ્મેટ પહેરીને બંને હાથ ફેલાવીને હાસ્યાસ્પદ ડાન્સ કરતા. સોશિયલ મીડિયામાં ‘હાર્લેમ શેક’નો ક્રેઝ એટલો બધો વધી ગયેલો કે લોકો કોઈ પણ જગ્યાએ તેમનો વીડિયો શૂટ કરીને યુટ્યુબ પર રોજ સેંકડોની સંખ્યામાં અપલોડ કરતા. આપણે ત્યાં કોલેજ હોસ્ટેલ્સમાં આ વીડિયો ઘણા પ્રચલિત થયેલા, જ્યાં રાત્રે હોસ્ટેલ રૂમમાં અભ્યાસ કરી રેહેલા વિદ્યાર્થીઓ ‘હાર્લેમ શેક’ ડાન્સ કરીને શૂટ કરતા. ઉપરાંત લોકોએ અંડર વોટર ‘હાર્લેમ શેક’ કર્યું હોય કે ન્યુડ ‘હાર્લેમ શેક’ કર્યું હોય એના પણ સંખ્યાબંધ ઉદારણો મળ્યાં છે. યુટ્યુબ પર ભારતમાં તૈયાર ‘હાર્લેમ શેક’ વીડિયોની ભરમાર જોવા મળે છે.

યુટ્યુબ વીડિયોની વાત થઈ રહી છે ત્યારે ‘ઓપન ગંગનમ સ્ટાઈલ’ અને ‘કોલાવરી’ને નહીં ભૂલી શકાય. આજે ભલે આ બંને વીડિયો લોકોના દિલોદિમાગમાંથી નીકળી ગયા હોય પરંતુ બેએક વર્ષ પહેલા આ વીડિયોને વર્લ્ડ વાઈડ વાઈરલનું સ્ટેટ્સ મળેલું. રજનીકાંતના જમાઈ ધનુષે મજાકમાં ગાયેલું ‘કોલાવરી’ ભારતમાં દરેક લોકોની જીભે તો ચઢેલું જ પણ અનેક લોકોએ તેમના કોલાવરી વર્ઝન તૈયારી કરીને યુટ્યુબ પર અપલોડ કરેલા, જેને હજારો વ્યુ મળતા. અને ‘ગંગનમ સ્ટાઈલે’ તો એવી ધૂમ મચાવેલી કે ક્રિકેટર ક્રિસ ગેલથી લઈને દેશ કા બચ્ચાં બચ્ચાં આ ડાન્સના દિવાના થઈ ગયેલા. અરે ગુજરાતની નવરાત્રીમાં પણ કેટલાક લોકોએ તેમના ડોઢિયામાં ‘ગંગનમ સ્ટાઈલ’નો અખતરો કરી જોયેલો!

મેમેની વાત કરીએ તો વિદેશમાં અને ભારતમાં જુદા જુદા સમયે હોલિવુડ-બોલિવુડ કે ક્રિકેટમાં બનેલી કેટલીક ઘટનાઓ પર મેમે બનતા રહ્યા છે. ભારતમાં મેમે માટે આલિયા ભટ્ટ અને બાબુજી હજુ પણ હોટ ફેવરિટ છે ત્યારે વિદેશમાં એક સમયે ‘સેડ બેટમેનના’ મેમે ખૂબ ચગેલા. એક વાર બેટમેન ફિલ્મના શૂટિંગ વખતે અભિનેતા બેન એફલેકે તેના બેટમેનના ગેટ અપમાં ઉદાસ ચહેરે પોઝ આપેલો અને તે ફોટો ક્યાંક અપલોડ કરેલો. જોતજોતામાં આ ફોટો સોશિયલ મીડિયામાં વાઈરલ થયો અને પછી આ ફોટોગ્રાફ પરથી ‘સેડ બેટમેન’ની ફની મેમે સિરીઝ તૈયાર થવાની શરૂ થઈ. ભારતમાં પણ કેટલાક લોકોએ વડાપાંવની લારી ચલાવતા લોકો કે ગેરેજમાં કામ કરતા લોકોના ફોટો એડિટ કરીને ‘સેડ બેટમેન’ના મેમે તૈયાર કરેલા.

સોશિયલ મીડિયા એવું માધ્યમ છે, જ્યાં બધુ ઝડપથી બદલાતું રહેતું હોય છે. અહીં કોઈ પણ બાબતનો ‘ટ્રેન્ડ’ તરીકે જેટલી સહજતાથી સ્વીકાર થાય છે એટલી જ સહજતાથી એ બધા ટ્રેન્ડ્સને ભૂલી પણ જવામાં આવે છે. આપણા સ્માર્ટ ફોન અને કમ્પ્યુટરમાં જેમ ઓટો અપડેટ આવતી રહેતી હોય એમ આપણે આપણા મગજને પણ ઓટો અપડેટ મોડમાં મૂકી દેવું પડે, જેથી બદલાતા રહેતા પ્રવાહો સાથે પરિચય કેળવી શકાય અને ક્યારેક મન થાય તો એ પ્રવાહમાં ધુબાકો લગાવીને માથાબોળ ભીંજાઈ પણ શકાય. સોશિયલ મીડિયામાં માત્ર ટ્રેન્ડ્સ જ નહીં પરંતુ અભિવ્યક્તિના માધ્યમો પણ બદલાતા રહે છે એક સમયે માત્ર ઓરકુટ, બીબીએમ અને યાહુ મેસેન્જરની ચેટ રૂમમાં બાથોડિયાં ભરતા ભારતીયો આજે ફેસબુક, ટ્વિટર, ઈન્સ્ટાગ્રામ ઉપરાંત પીનટ્રેસ, વીન, લિન્ક્ડ ઈન તેમજ વ્હોટ્સ એપ અને વી ચેટ પર ચોવીસ કલાક ઓનલાઈન રહે છે, જેના પગલે જ પરિવર્તન નહીં સ્વીકારી શકેલા અને પોતાની માન્યતાઓ પર જ મક્કમ રહેલા ઓરકુટ, બીબીએમ અને યાહુ મેસેન્જરની આજે દયનીય સ્થિતિ છે. આઈસ બકેટ પછી હવે સોશિયલ મીડિયામાં ધૂમ મચાવવા બીજા એકાદ ટ્રેન્ડની સ્ક્રિપ્ટ લખાઈ જ ગઈ હશે. તો ક્યાંક કોઈ ટ્રેન્ડ અમસ્તો જ વાઈરલ થઈ જશે. આ માટે જસ્ટ સ્ટે ટ્યુન્ડ એન્ડ કિપ એન્જોઈંગ! ■

રંગભૂમિની પ્રયોગશાળામાં ઘડાયેલી અભિનેત્રી

મીનળ પટેલને આપણે અનેક વખત નાટકના મંચ પર કે ટેલિવિઝન સ્ક્રીન પર અથવા રૂપેરી પડદે જોયા છે. ગુજરાતીમાં તેમણે ‘સાવ રે અધૂરું મારું આયખું’, ‘પીળુ ગુલાબ અને હું’, ‘સખણા રહે તો સાસુ નહીં’, ‘કન્યાદાન’, ‘આજ રાત’ અને ‘હાય મેરા દિલ’ જેવા અનેક ગુજરાતી અને હિન્દી નાટકો કર્યા છે. અભિનયની સાથોસાથ તેમણે સ્ત્રીઓ માટે યોજાતા કાર્યક્રમો માટે ગીતો પણ લખ્યાં છે. મુંબઈમાં રહેતા મીનળ પટેલની ખાસિયત એ છે કે તેઓ ઝડપથી પરિવર્તન સ્વીકારી લે છે અને બદલાયેલા સમય સાથે અનુસંધાન સાધીને જીવે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી તેઓ ગુજરાત અને મુંબઈમાં કાવ્યપઠન માટે પણ વખણાય છે. આ વર્ષે તેમની અભિનયની કારકિર્દીને અડધી સદી સમાપ્‍ત થઈ રહી છે ત્યારે તેઓ ‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ સાથે તેમના જીવન અને કારર્કિદીની ખટમધુરી યાત્રાની ગોઠડી માંડે છે. અહીં પ્રસ્તુત છે તેમને સાથેની વાતચીતના કેટલાક અંશો....

ગુજરાતના ખ્યાતનામ સંગીતકારના દીકરી હોવા છતાં તમે અભિનયનું ક્ષેત્ર કેમ પસંદ કર્યું?

અભિનયનું ક્ષેત્ર અમારા કુટુંબ માટે નવું નથી. કારણકે મારા દાદા નાગેન્દ્ર મઝુમદાર ઘણાં ખ્યાતનામ અભિનેતા હતા. તેમણે વડોદરામાં થિયેટર તો કરેલું જ પરંતુ મુંબઈમાં પણ તેમણે સાઈલન્ટ તેમજ બોલકી ફિલ્મોમાં અભિનય અને દિગ્દર્શનની જવાબદારી નિભાવી હતી. વર્ષ ૧૯૪૩માં રિલીઝ થયેલી કે. એલ. સાયગલની ‘તાનસેન’ ફિલ્મ તેમની છેલ્લી ફિલ્મ હતી, જેમાં તેમણે બિરબલનો રોલ કરેલો. એટલે અભિનય મને વારસા જ મળ્યો છે એમ પણ કહી શકાય. મેં અભિનય કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે મારા પિતાએ ખુશ થઈને મને અભિનયને લગતું એક પુસ્તક ભેટમાં આપેલું, જેના પર તેમણે લખેલું, ‘ટુ ડિયર મીનળ, જેણે ભાઈનો વારસો કાયમ રાખ્યો છે!’ ઉપરાંત પપ્પાએ(નીનુ મઝુમદારે) પણ એકાદ ફિલ્મ અને નાટકમાં અભિનય તો કર્યો જ છે. એટલે અભિનય મારા રક્તકણોમાં જ ભળેલો છે એમ કહું તો પણ ચાલે!

અભિનય ક્યારથી કરો છો?

હું રંગભૂમિમાં કઈ રીતે આવી એ પાછળ એક રસપ્રદ વાત છે. આમ તો મેં ઈન્ટરકોલેજીયેટમાં કેટલાક નાટકો કરેલા પરંતુ ૧૯૬૪થી મેં મેઈન સ્ટ્રીમ નાટકો શરૂ કર્યાં. મેં જ્યારે રંગભૂમિ પર અભિનય શરૂ કર્યો ત્યારે રંગભૂમિ આજે છે એવી વ્યવસાયિક ન હતી. ત્યારે રંગભૂમિનો સંક્રાતિકાળ હતો, એટલે કે રંગભૂમિ ઝડપથી નવા પરિવર્તનો સ્વીકારી રહી હતી. મેં તે સમયના ઊંચા ગજાના કલાકારો ચંદ્રવદન અને નિહારિકા ભટ્ટ સાથે નાટકો કરવાનું શરૂ કર્યું. થયું એવું કે હું ગ્રેજ્યુએટ થઈ પછી હું નોકરીની શોધમાં હતી. મુંબઈમાં અંધેરી તરફ મને એકાદ કામચલાઉ નોકરી મળેલી, એવામાં એક વાર મને વિલે પાર્લે સ્ટેશન પર હિંમત જોશી નામના એક કલાકાર મળેલા, જેમણે મને પૂછ્યું કે તારે બેંકમાં નોકરી કરવી છે? તો મેં કહ્યું હા. તો નાટકમાં કામ કરશે? તો મેં એ માટે પણ હા પડી. તે સમયે મહારાષ્ટ્રમાં નાટકો માટેની એક સ્ટેટ કોમ્પિટિશન ચાલતી હતી. આ ઉપરાંત રિઝર્વ બેંક પણ ઈન્ટર બેંક નાટ્યસ્પર્ધા યોજતી, જેમાં મુંબઈની વિવિધ બેંક ભાગ લેતી. એવી જ એક સ્પર્ધામાં હિંમતભાઈની બેંકે પણ ભાગ લીધેલો, જેનું દિગ્દર્શન કાંતિ મડિયા કરી રહ્યાં હતા. આ નાટક માટે તેઓ અભિનેત્રીની શોધમાં હતા એટલે મેં હિંમતભાઈએ આપેલી તક ઝડપી લીધી અને બેંકમાં નોકરી પણ લીધી અને અભિનય કરવાનું પણ શરૂ કર્યું.

નિખાલસતાથી કબૂલ કરું તો તે સમયે મને અભિનયની બહુ જાણકારી કે આવડત ન હતી. આ ઉપરાંત એ સમયે હું ઘણી ગભરું અને શરમાળ પણ હતી. જોકે ત્યારે છોકરીઓ નાટકોમાં બહુ કામ કરતી નહીં પણ હું આ ક્ષેત્રમાં હિંમતભેર આવી અને ધીમેધીમે બધુ શીખતી ગઈ. મેં જે ઈન્ટરબેંક કોમ્પિટિશનમાં ભાગ લીધેલો એમાં મને કોઈ જ ઈનામ પ્રાપ્‍ત થયું ન હતું પરંતુ ચંદ્રવદન ભટ્ટે મને તેમના નાટકમાં કામ કરવાની તક આપી. આમ, ધીમે ધીમે આવા કેટલાક કલાકારો-નાટ્યકારો સાથે કામ કરતા કરતા હું શીખતી ગઈ અને કામ કરતી ગઈ.

તમે અત્યાર સુધીમાં કેટલા નાટકોમાં કામ કર્યું?

મેં હજુ સુધી એવી કોઈ ગણતરી માંડી નથી તેમજ મારી પાસે કોઈ રોકોર્ડ પણ રાખ્યો નથી. પરંતુ એક વાત સાચી કે મેં હમણાં સુધીમાં અઢળક નાટકોમાં કામ કર્યું છે. અત્યાર સુધીમાં મેં એક મરાઠી નાટક કર્યું છે. આ ઉપરાંત દસ-બાર હિન્દી નાટકો અને પાંચ-છ નાટકો અંગ્રેજીમાં કર્યા છે. ગુજરાતીમાં તો મારા નાટકોની સંખ્યા પચાસ જેટલી હશે જ હશે. (ખડખડાટ હસીને) લોકોને કદાચ મારી ઉંમર વિશે ખબર પડી શકે છે પરંતુ આ વર્ષે મારી અભિનય કારકિર્દીને પચાસ વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યા છે. એટલે નાટકોની ચોક્કસ સંખ્યા વિશે મને ખબર નથી, પણ મને એ વાતનો સંતોષ છે કે મેં હમણાં સુધીમાં અનેક પડકારજનક ભૂમિકાઓ ભજવી અને ઘણું સંતોષજનક કામ કર્યું છે.

તમે મેથડ એક્ટર છો?

ના, મેં અભિનયની કોઈ તાલીમ તો લીધી નથી પરંતુ નાટકો કરતા કરતા જાતઅનુભવે જ બધું શીખતી ગઈ. હું હંમેશાં કહેતી હોઉં છું કે હું પ્રેક્ષકોની પ્રયોગશાળામાં તૈયાર થયેલી કલાકાર છું.

તમે તારક મહેતા અને કાંતિ મડિયા જેવા નાટ્યકારો સાથે ઘણું કામ કર્યું છે. એમની સાથેનો અનુભવ 
કેવો રહ્યાો?

લોકોમાં તારક મહેતાની ફક્ત કોમેડિયન તરીકેની જ છાપ છે. પરંતુ હું તેમને જરા જુદા દૃષ્ટિકોણથી જોઉં છું. તારક મહેતા થિયેટરને અદ્‍ભુતપણે તેમજ ગંભીર રીતે સમજે છે, તેમણે મને ખૂબ સુંદર રીતે તૈયાર કરી છે. મુંબઈની ઈન્ટરબેંક નાટ્યસ્પર્ધાઓમાં તેમણે મારા માટે એક્સપરિમેન્ટલ જેવાં નાટકો લખ્યાં અને તેમને ડિરેક્ટ કર્યા. આ ઉપરાંત હું ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીને પણ આ ક્ષણે યાદ કરીશ જેમણે મને ‘પારિજાત’ નામના નાટકમાં તેમની પહેલી હિરોઈન બનાવી. તેમણે મને અભિનયના વિવિધ પહેલુઓની ઘણી સમજણ આપી. અને કાંતિ મડિયાની તો વાત જ શું કરવી? તેઓ એક એવા દિગ્દર્શક હતા, જેઓ એકે એક કલાકારની પાછળ રિતસરની મજૂરી કરતા. એક દિગ્દર્શક તરીકે તેઓ ‘તમે આમ કરો’ કે ‘આમ બોલો’ એટલું જ માત્ર ન કહે. પરંતુ કલાકારના અભિનયને કારણે ઓડિયન્સને શું સંદેશ પહોંચશે અથવા કયા સીનમાં ચોક્કસ કઈ વસ્તુની જરૂર છે એવી ઝીણી ઝીણી માહિતીથી પણ તેઓ મને અવગત કરતા રહેતા. આ કારણે મારામાં અભિનય બાબતે એક ચોક્ક્સ પ્રકારની પકડ આવી અને પરિસ્થિતિને જરા જુદા દૃષ્ટિકોણથી મૂલવવાનો અભિગમ પણ આવ્યો. હું અંગતપણે એવું માનું છું કે  કાંતિ મડિયા સાથે કામ કરવાને કારણે હું અંદરથી ઘણી સમૃદ્ધ થઈ છું.

નીનુ મઝુમદારની થોડી સ્મૃતિઓ અમારી સાથે શેર કરશો?

પપ્પાની તો ઘણી સ્મૃતિઓ છે કેટલી શેર કરું? મારી બે મોટી બહેનો રાજુલ મહેતા (ખ્યાતનામ ગાયિકા) અને સોનલ શુક્લ (આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા નારીવાદી કાર્યકર)ના નામ રાશિ પરથી રાખવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ મારું નામ મારા જન્મ પહેલા જ નક્કી થઈ ગયું હતું. મારી માતા ત્રીજી વખત ગર્ભવતી બની ત્યારે એટલે કે મારા જન્મ પહેલા અમારા ઘરમાં બે દીકરીઓ થઈ હોવા છતાં પપ્પાને એક દીકરીની ઝંખના હતી. આ કારણે તેમણે મારા જન્મ પહેલા મારી માતાને કહેલું કે આ વખતે જો દીકરી થશે તો એનું નામ આપણે મીનળ રાખીશું અને દીકરો થયો તો એનું નામ ટોડરમલ રાખીશું! હવે ટોડરમલ નામ કંઈ એવું
વખાણવા લાયક નામ ન હતું. પરંતુ પપ્પાને એક દીકરી જોઈતી હતી એટલે દીકરા માટે જાણીજોઈને ટોડરમલ જેવું હાસ્યાસ્પદ નામ રાખેલું!

એક વાર કોઈક પપ્પાનો ઈન્ટરવ્યુ કરી રહ્યું હતું ત્યારે તેમણે પપ્પાને પૂછેલું કે, ‘તમે તમારી દીકરીઓને ઘણી સ્વતંત્રા આપી છે. તો એના વિશે તમારું શું કહેવું છે?’ તો પપ્પાએ ફટ્ દઈને જવાબ આપ્યો કે, ‘મારી દીકરીઓની સ્વતંત્રતા મારા ગજવામાં નથી કે એ હું મનફાવે ત્યારે ગજવામાંથી કાઢીને આપું. જગતમાં દરેક વ્યક્તિ સ્વતંત્ર રીતે જન્મી છે અને દરેક માણસને તેની ઈચ્છા મુજબનું કામ કરવાની સ્વતંત્રતા મળવી જ જોઈએ!’ હું દસ વર્ષની હતી ત્યારે જ મારી માતા ગુજરી ગયેલી એટલે અમે બધા અમારા પિતાની ઘણાં નજીક હતા. હું તેમને કંઈ પણ પૂછું કે, ‘પપ્પા હું આમ કરું?’ તો તેઓ મને હંમેશાં એમ જ કહેતા કે ‘તને જે યોગ્ય લાગે તે કર.’ ત્યારે પપ્પાનો આવો જવાબ સાંભળીને મને અકળામણ થઈ જતી. પરંતુ હવે મને એ સમજાય છે કે પપ્પા આવો જવાબ આપીને પરિસ્થિતિને અમારી રીતે જ મૂલવતા તેમજ જવાબદારી શીખવવાનો પ્રયત્ન કરતા.

કોલેજમાં હું ગુજરાતી સાહિત્ય અને સાયકોલોજી સાથે બીએ કરતી હતી. એટલે મારે ભાષાના જાતજાતના છંદો શીખવાના આવતા. મને એ છંદો આવડે અને ભણવામાં રસ પડે એ માટે તેઓ મારી પાસે જાતજાતની કવિતાઓ લખાવતા અને મને સાથ આપવા માટે તેઓ પોતે પણ લખતા. સંગીતને કારણે પપ્પાએ અનેક ગીતો લખેલા પરંતુ એ બધા છંદબદ્ધ હતા નહીં. અને પહેલાના સમયમાં છંદ વિના લખતા લોકો પ્રત્યે ઘણાંને સૂગ હતી. અવિનાશ(વ્યાસ) ભાઈ અને મારા પપ્પા માટે કેટલાક લોકો એવું કહેતા કે આ લોકો તો ગીતકાર છે, કવિ નથી! એટલે પપ્પા મને કહેતા કે, ‘આ લોકો આપણને કહે છેને કે આપણે કવિ નથી તો ચાલ આપણે કવિ બનીએ.’ એટલે તેમણે મારી સાથે બેસીને છંદમાં અનેક સોનેટો લખેલા. આવું કરવા પાછળનું કારણ કોઈને બતાવી દેવાનું ન હતું કારણકે કોઈનીય સાથે સ્પર્ધામાં ઉતરી પડવું એ પપ્પાનો સ્વભાવ ન હતો. આ ઉપરાંત તેમને છંદો પણ આવડતા તો ખરા જ પરંતુ અમારી પાસે આવું બધુ કરાવીને તેઓ અમને પ્રોત્સાહિત કરતા રહેતા. પપ્પાની બીજી ખાસિયત એ હતી કે તેઓ તેમણે કોઈ નવી કવિતા લખી હોય અથવા કોઈકની સુંદર કવિતા સાંભળી હોય તો અમારી આગળ તેનું ખૂબ સુંદર પઠન કરતા. એટલે એમની પાસે મને ઉચ્ચારણ અને ભાવની અભિવ્યક્તિ વિશે પણ ઘણું શીખવા મળ્યું.

આ ઉપરાંત હું અને પપ્પા રોજ અમારી બાલ્કનીમાં બેસતા. તો એક વાર અમે વાત કરી રહ્યા હતા તો તેઓ મને કહે કે, ‘મીનળ તું  એક કામ કરજે. તું છે ને ભાગીને લગ્ન કરજે. આ માટે હું પહેલા બનાવટી વિરોધ કરીશ અને બે-ત્રણ મહિના પછી હું તને માફ કરી દઈશ!’

તો પછી તમે ભાગીને લગ્ન કર્યા ખરા...?

ના, એવું કશું નહીં થયેલું. આ મારા બીજા લગ્ન છે. મારા પહેલા લગ્ન સફળ થયાં ન હતા. વર્ષો પહેલા હું બનારસ ગયેલી ત્યાં મને એ વ્યક્તિ મળેલી અને અમે ઝડપથી લગ્ન કરી લીધેલા. માણસ તરીકે તેઓ ઘણા સારા હતા, પણ કોઈક કારણસર મારા એ લગ્ન ઝાઝું ટકી શક્યા નહીં. પરતું હું ૩૨ વર્ષની થઈ ત્યારે જયંતિ પટેલે મારી ઓળખાણ અમરિત સાથે કરાવી અને થોડા પરિચય પછી અમે પરણી ગયા. આ ઉપરાંત બાળક પણ જોઈતું હતું એટલે મેં અમરિત સાથે લગ્ન કર્યા.

તમે નીનુ મઝુમદાર પાસે સંગીતની તાલીમ લીધી છે ખરી?

હું ગાઉ છું ખરી અને સારું કહી શકાય એવું ગાઉં છું. પરંતુ મેં ક્યારેય સંગીતની તાલીમ નથી લીધી. પરંતુ પપ્પાએ મારા માટે ખાસ એક ગીત લખેલું અને કંપોઝ કરેલું, જે ઓછા સૂરોમાં રમતું હતું. આથી જે શીખ્યાં ન હોય પરંતુ સારું ગાઈ શકતા હોય એવા લોકો માટે જ તે ગીત હતું એમ કહીએ તો પણ ચાલે. ‘તમે મને પૂછો..’ નામનું એ ગીત મેં ટેલિવિઝન પર પણ ગાયેલું, જે ઘણું પ્રસિદ્ધ થયેલું!

મંચ ઉપર કે કેમેરા સામે અભિનય કરતી વખતે તમને કયા પ્રકારની લાગણી થાય?

તમને એક વાત કહું? હું ઓડિયન્સની સામે કે કેમેરાની સામે હોઉં ત્યારે હું મારી જાતને વધુ જીવંત મહેસૂસ કરું છું. અને જીવંત જ નહીં પરંતુ અભિનય કરતી વખતે હું મારી જાતને ઘણી સુરક્ષિત પણ મહેસૂસ કરું છું. હું જીવનના ઘણાં ચઢાવ ઉતારમાંથી પસાર થઈ છું અને મેં ઘણી વિટંબણાઓનો સામનો કર્યો છે પરંતુ હું જ્યારે અભિનય કરતી હોઉં ત્યારે મને એક જ પ્રકારની લાગણી થાય છે અને એ લાગણી હોય છે આનંદની લાગણી! હું એમ પણ કહીશ કે નાટકોએ મને ઘડી છે અથવા જીવનમાં આવતી વિષમ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાનું પણ હું નાટકો પાસેથી જ શીખી છું. કારણકે અહીં તમે વારંવાર રિહર્સલ કરીને કેટલીક પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાની કે ક્યારે કઈ રીતે વ્યક્ત થવું એ વિશેની તાલીમ લેતા હો છો. એટલે જીવનમાં પણ કોઈક કપરી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તો તમે એને આસાનીથી હેન્ડલ કરી શકો છો. એટલે જ તો આજે શાળાનાં ડ્રામેટિક્સના ક્લાસીસ ચાલે છે! હું અંગત રીતે એવું માનું છું કે શાળાઓમાં નાટક કે અભિનયની તાલીમ આપવી જ જોઈએ, કારણકે આમ પણ અહીં દરેક માણસ પોતપોતાની ભૂમિકા જ ભજવી રહ્યો છે ને?

આજની ગુજરાતી રંગભૂમિ વિશે તમે શું અભિપ્રાય ધરાવો છો?

મેં ગુજરાતી રંગભૂમિમાં ઘણું કામ કર્યું છે અને આ રંગભૂમિએ મને ઘણું બધું આપ્યું છે. ઉપરાંત મને આ રંગભૂમિ માટે કોઈ ફરિયાદ પણ નથી. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ કહીશ કે આપણી રંગભૂમિ ઘણી વ્યવસાયિક બની શકે છે. આ ઉપરાંત આપણે ત્યાં કોઈ કંઈ જુદું નથી કરતું. અલબત્ત જે કંઈ ચાલી રહ્યું છે એ બધુ ખોટું તો નથી જ. પરંતુ હું એવું માનું છું કે આપણે આ રંગભૂમિમાંથી  નામ અને દામ કમાતા હોઈએ તો આપણે પણ રંગભૂમિને કંઈક આપવું જોઈએ. એટલે કે આપણે ચાર નાટકો અત્યંત સફળતાપૂર્વક કર્યા હોય તો એક નાટક  અન્ય નાટકોથી જરા જુદું કરવું જોઈએ. અલબત્ત મનોજ શાહ અને પ્રીતેશ સોઢા જેવા કેટલાક નાટ્યકારો આજે પણ કંઈક જુદું કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે, જેમાં તેઓ સફળ પણ થયાં છે. આવા નાટકોમાં પૈસા ભલે હોય કે ન હોય પરંતુ આવું કરવામાં જે સંતોષ મળે છે ને એ ગજબ અને અવર્ણનીય હોય છે.

વાડાબંધી વિશે તમે શું માનો છો?

અમે મુંબઈના કલાકારો-નાટ્યકારોએ તો ક્યારેય વાડાબંધી કરી જ નથી.  જ્યારે પણ ગુજરાતથી કોઈ કલાકાર મુંબઈ આવે ત્યારે અમે અમારી બાહો ખોલીને તેમનું સ્વાગત કરીએ છીએ. પરંતુ અમે ત્યાં કંઈ પણ કરવા જઈએ ત્યારે ત્યાંના કલાકારો વાંધો લેતા હોય છે. અમે મુંબઈમાં હોઈએ ત્યારે અમને એવું કહેવાય કે આ મહારાષ્ટ્ર છે અને અમે તો ગુજરાતી છીએ. અને અમે જ્યારે ગુજરાતમાં શૉ કરવા જઈએ તો ત્યાંના કલાકારો અમને અમે મુંબઈના છીએ એમ કહીને બોલાવે છે. તો અમે જઈએ ક્યાં? મુંબઈમાં અમે સ્પર્ધામાં ક્યારેય નથી ઉતરતા, અમે તમામની ટેલેન્ટ તેમજ તેમની કલાની કદર કરીએ છીએ, જ્યારે ગુજરાતમાં કેટલેક ઠેકાણે એવું જોવા મળતું નથી.

'મારો પિયુ ગયો રંગુન' નાટકમાં મીનળ પટેલ

એવા કોઈ અભિનેતા ખરા કે તેમની સાથે તમને કામ કરવાની ઈચ્છા હોય?

મને અમિતાભ બચ્ચન સાથે થોડી ક્ષણો માટે એકાદ સીન પણ કરવા મળશે તો હું ઘણી રાજી થઈશ. જોકે મિલન લુથારીયાની વર્ષ ૨૦૦૪માં આવેલી ‘દીવાર’ નામની ફિલ્મમાં મને નાનકડી ભૂમિકા મળેલી, જે ફિલ્મમાં અમિતાભ બચ્ચન પણ હતા. પરંતુ તેમની સાથે મને કામ કરવાની તક ન મળી. આમ તો મેં અરવિંદ જોશી સાથે પણ કામ કર્યું છે પરંતુ ફરીથી જો તક મળે તો હું એમની સાથે પણ કામ કરવાનું પસંદ કરીશ.

નવા નાટ્યકારો સાથે કામ કરવાનું કેવું લાગે છે?

નવા નાટ્યકારો સાથે કામ કરવાનો ફાયદો એ છે કે તેમની પાસે ફ્રેશ આઈડિયા હોય છે. એટલે તમને કામમાં એકવિધતા નહીં લાગે. આ ઉપરાંત મેં પોતે પણ ક્યારેય એવો અભિગમ નથી રાખ્યો કે મેં નાટકોમાં વધારે વર્ષો કાઢ્યા છે એટલે મને વધારે આવડે છે. કલાકારે તો આમ પણ પ્રત્યેક ક્ષણે નવું નવું શીખતા રહેવું પડે ને?

તમારા જીવનમાંથી અભિનયની બાદબાકી કરવામાં આવે તો શું બચે?

તો હું જીવી જ નહીં શકું. મને કેટલાક લોકો પૂછે છે કે તમે આ ઉંમરે પણ કામ કરતા રહો છો તો તમે આટલી તાજગી લાવો છો ક્યાંથી? તો હું તેમને કહું છું કે અભિનય કરું છું એટલે જ મારામાં નવી તાજગીનો સંચાર થાય છે અને એટલે જ તો હું જીવી પણ રહી છું!

તમે કાવ્ય પઠન જેવા સાહિત્યના ઘણા બધા કાર્યક્રમો સાથે સંકળાયેલા છો. તમને વાંચવાનો શોખ છે ખરો?

એક જમાનામાં મને વાંચવાનો બહુ જ શોખ હતો. પરંતુ હવે એટલું બધુ વંચાતું નથી. પરંતુ સાહિત્યના કાર્યક્રમો સાથે સંકળાયેલી છું એટલે એ રીતે હમણાં થોડુંઘણું  વાંચવાનું થયાં કરે છે. જોકે ભાષા સાથે નાતો હજુ પણ પહેલા જેવો જ અતૂટ છે.

તમને નવરાશ મળે તો શું કરો?

જુઓ, હું જિંદગીના છેલ્લાં તબક્કામાં જીવું છું. નાટકની ભાષામાં કહું તો અમારા નાટકનો છેલ્લો અંક શરૂ થઈ ગયો છે એટલે હાલમાં હું મનભરીને જીવી લેવામાં માનું છું. મને નવરાશ મળે તો હું ક્લબમાં પણ જાઉં અને જેટલી થાય એટલી મોજમસ્તી પણ કરું. આ ઉપરાંત સમય મળે  ત્યારે બે-ત્રણ અખબારોના સુડોકુ અને ક્રોસવર્ડ ભરવાનું પણ મને ઘણું ગમે છે.

વીતેલો સમય ફરીથી જીવવા મળે તો તમે શું કરવાનું પસંદ કરો?
તો તો હું સૌથી પહેલા સંગીત જ શીખું! જો પુનર્જન્મ જેવું કશું હોય તો મારે ફરીથી નીનુ મઝુમદારની દીકરી જ થવું છે અને એમની પાસે સંગીતની તાલીમ લઈને માત્ર ને માત્ર ગાવું છે. ■

ગુજરાતીઓને પ્રેક્ષક તરીકે વિચારતા જ નથી આવડતું

ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંઘ અને ઉત્કર્ષ મઝુમદાર

ઉત્કર્ષ મઝુમદારને આપણે નાટકો સહિત ફિલ્મો, ટેલિવિઝન સિરિયલ અને ટીવીની જાહેરાતોમાં અનેક વખત જોયાં છે. આ કલાકાર અભિનયને લઈને ઘણા ગંભીર છે પરંતુ જીવન અત્યંત હળવાશથી જીવે છે. તેઓ કોઈ પણ વાત, વસ્તુ કે વ્યક્તિને મરણિયા થઈને વળગી રહેવામાં માનતા નથી.  ઉત્કર્ષ મઝુમદારે હિન્દી, અંગ્રેજી તેમજ ગુજરાતી નાટકોમાં માતબર કામ કરીને અભિનયના ક્ષેત્રમાં ખુદની અલગ ઓળખ ઊભી કરી છે. અંગ્રેજીમાં તેમણે 'ગોઈંગ સોલો' તેમજ 'વેડિંગ આલબમ' જેવા કેટલાક ઉત્કૃષ્ટ નાટકોમાં અભિનય કર્યો છે. તેઓ ફારુક શેખ, અમરીશ પુરી, નસીરુદ્દીન શાહ જેવા અનેક ઊંચા દરજ્જાના કલાકારો સાથે કામ કરી ચૂક્યાં છે. શ્યામ બેનેગલની એક ફિલ્મ ઉપરાંત અત્યંત પ્રશંસા પામેલી સિરિયલ ‘સંવિધાન’માં તેમણે સરદાર પટેલની ભૂમિકા ભજવી હતી. હાલમાં પણ તેઓ કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ સાથે સંકળાયેલા છે. થોડા દિવસ પહેલા ‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’એ મુંબઈમાં તેમના ઘરે તેમની વિશેષ મુલાકાત લીધી હતી, જેના કેટલાક અંશો અહીં પ્રસ્તુત છે....


નાટકની દુનિયામાં પ્રવેશ ક્યારે થયો? પહેલું પરફોર્મન્સ ક્યારે આપ્યું?

હું મારા શાળાજીવનથી જ નાટ્યક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલો છું. મેં ધીરુબહેન પટેલ લિખિત ‘અંડેરી ગંડેરી ટીપરી’ નામનું બાળનાટક સૌથી પહેલું ભજવેલું. આ એક મ્યુઝિકલ પ્લે હતું, જેના અમે તે જમાનામાં ૨૫ શૉ કરેલા. આ ઉપરાંત સ્કૂલમાં મારો એક પારસી મિત્ર હતો, જેની સાથે અમે ટીચર્સ ડેના દિવસે પારસી સ્કીટ કરતા. તે સમયે પારસી નાટકો કરવાની મને ખૂબ મજા આવતી કારણકે એક તો પારસી નાટક રમૂજી હોય એટલે તમને રિસ્પોન્સ સારો મળે. અને બીજું એ કે અમે પેલા પારસી મિત્રને ત્યાં રિહર્સલ કરતા એટલે તેને ત્યાં નિતનવું પારસી ખાવાનું મળે એ વધારાનું! આમ, મારી અભિનય યાત્રા શરૂ થઈ.

હું કોલેજમાં આવ્યો ત્યારે મીનળ પટેલ મને ચંદ્રકાન્ત ઠક્કર પાસે લઈ ગયા. ચંદ્રકાન્તભાઈ એ વખતે આબિદ સુરતીનું ‘હિપ્પી હિપ્પી હૂરરે’ તૈયાર કરી રહ્યા હતા, જેમાં તેમણે મને પસંદ કર્યો. વર્ષ ૧૯૭૦માં ભજવાયેલું આ નાટક મારું પહેલું પ્રોફેશનલ નાટક હતું. સામાન્ય રીતે એવું થતું હોય છે કે, બધા કલાકારો પહેલા ઈન્ટર કોલેજીયેટમાં આવે અને પછી પ્રોફેશનલમાં આવે. પરંતુ મારા કિસ્સામાં ઊંધું થયું, હું પ્રોફેશનલ નાટકોમાં પહેલા આવ્યો!

કોલેજ કાળની વાત કરું તો હું ઝેવિયર્સમાં ભણતો, તેઓ સ્પર્ધામાં ગુજરાતી નાટકો કરતા નહીં. પરંતુ મારે ગુજરાતી નાટકો કરવા હતા. એ દરમિયાન પ્રવીણ સોલંકી મારી મદદે આવ્યા, જેમણે મને મફતમાં નાટક તો આપ્યું જ પરંતુ તેને ડિરેક્ટ પણ કર્યું. પરંતુ એ નાટક દરમિયાન થયું એવું કે અમારી અભિનેત્રી યોગ્ય સમયે મંચ પર આવી શકી નહીં. આથી અમારું નાટક બેસી ગયું અને લોકોએ હુરિયો બોલાવાનું શરૂ કરી દીધું. આવું જ કંઈક મારા બીજા નાટક સાથે પણ થયું. આ કારણે ગુજરાતી નાટકોની ઈન્ટર કોલેજીયેટમાં મારું કશું જામતું ન હતું. એક તરફ હું ઝેવિયર્સના હિન્દી નાટકોમાં સારી નામના મેળવી રહ્યો હતો. ફારુખ શેખના દિગ્દર્શન હેઠળ મેં ‘કાયાકલ્પ’ નામનું નાટક કરેલું તેમજ અમારા એક પ્રોફેસર જગદંબાપ્રસાદ દીક્ષિતે હિન્દીમાં તૈયાર કરેલા ‘વેઈટિંગ ફોર ગોદો’માં પણ મેં નામના મેળવેલી. પરંતુ તમે વિદ્યાર્થી હો ત્યારે તમને એવી ઈચ્છા હોય કે ઈન્ટર કોલેજીયેટમાં તમારો વટ પડવો જોઈએ.

'ઈમેજ' પબ્લિકેશનના કાર્યક્રમમાં ઉત્કર્ષ મઝુમદાર

આથી ગુજરાતી નાટકો કરવા માટે મારે જુનિયર કોલેજનું એક વર્ષ રિપીટ કરવું હતું. આ માટે મને કોલેજના સત્તાવાળા પરવાનગી આપતા ન હતા. એટલે હું કોલેજના વાઈસ પ્રિન્સીપલને મળવા ગયો. મારી જિદ જોઈને તેમણે કહ્યું કે, ‘તું આ રીતે તારું વર્ષ કેમ બગાડે છે? તને ખબર છે આ એક વર્ષ તારા જીવનમાં ઘણા બદલાવ લાવી શકે છે.’ તો મેં કહ્યું કે, ‘અફકોર્સ, એ બદલાવો માટે જ હું એક વર્ષ પાછું કરવા માગું છું!’ જોકે તેમણે કમને ફરીથી જુનિયરમાં એડમિશન આપ્યું અને મેં એ વર્ષે આયર્નેસનું ‘ધ લેસન’ નામનું નાટક કરેલું જે ઘણું હીટ ગયેલું.

સત્યદેવ દુબે અને સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર સાથે તમે શરૂઆતમાં સારું કામ કર્યું છે. એ વિશે કંઈક જણાવો. 
વર્ષ ૧૯૭૩માં હું ગિરિશ દેસાઈ સાથે ‘નોખી માટી, નોખા માનવી’ નામનું એક પ્રોફેશનલ નાટક કરી રહ્યો હતો. એક દિવસ ગિરિશભાઈ મને સત્યદેવ દુબે પાસે લઈ ગયા. તે સમયે દુબે ‘સખારામ બાઈન્ડર’ નામનું એક ગુજરાતી નાટક કરી રહ્યા હતા, પાછળથી હું એ નાટકના પ્રોડક્શન સાથે પણ સંકળાયો. એવામાં એક વાર દુબેસર મારી પાસે આવ્યાં અને મને કહે, ‘યુ આર ડુઈંગ માય નેક્સ્ટ પ્લે.’ દુબે આજે તો નાટકોની દુનિયાનું માઈલસ્ટોન નામ છે જ પરંતુ ત્યારે પણ તેઓ સારી એવી ખ્યાતિ ધરાવતા. આમ, મને તેમણે સામેથી તક આપી અને મેં એમની સાથે ‘અચ્છા, એક બાર ઓર’ નામનું નાટક કર્યું, જેમાં ચિત્રા પાલેકર અને અમરીશ પુરી પણ હતા. આ પછી મેં સત્યદેવ દુબે સાથે હિન્દીમાં અનેક નાટકો કર્યા.

મેં આગળ કહ્યું એમ માત્ર આંતરકોલેજ નાટ્યસ્પર્ધા માટે મેં જુનિયર કોલેજમાં એક વર્ષ રિપીટ કરેલું. તે વર્ષે નાટક ભજવવા માટે હું ફરીથી પ્રવીણ સોલંકી પાસે ગયો. પ્રવીણભાઈએ મને અરવિંદ ઠક્કર પાસે મોકલ્યો, જેમણે મને આયર્નેસનું ‘ધ લેસન’ નાટકનું પુસ્તક આપ્યું. હું એ નાટક વાંચી ગયો પરંતુ અંગ્રેજી સાહિત્યના વિદ્યાર્થી હોવા છતાં મને એ નાટક સમજાયું નહીં. નાટકના શબ્દો મને સમજાય પરંતુ તેનો ગૂઢાર્થ હું સમજી શક્યો નહીં. પણ મને એટલી ખબર હતી કે આ નાટકમાં કંઈક વિશેષ તો છે જ એટલે મેં આ નાટક કરવું જ છે એવી ગાંઠ વાળી. અરવિંદ ઠક્કર મને કહે છે તું આનું રૂપાંતર કોની પાસે કરાવશે? એટલે મેં કહ્યું મારા ધ્યાનમાં એક માણસ છે. અને તે માણસ એટલે સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર! સિતાંશુભાઈ મારા સગામાં પણ થાય એટલે હું તેમની પાસે ગયો અને નાટકના રૂપાંતર વિશે વાત કરી. તેઓ કહે, ‘હું તને રૂપાંતર કરી તો આપું પરંતુ મેં આજ સુધી કોઈ નાટક લખ્યું જ નથી.’ મેં કહ્યું, ‘તો હવે શરૂ કરો.’ પણ તેઓ એકના બે ના થાય. એટલે મેં કહ્યું ભલે, તો હું હજુ ત્રણ વ્યક્તિ પાસે જઈશ. સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર, એસ. વાય મહેતા અને સિતાંશુ મહેતા! એટલે તેઓ હસી પડ્યાં અને નાટકનું ગુજરાતી રૂપાંતર કરવા તૈયાર થયાં. તમે માનશો નહીં પણ સિતાંશુભાઈએ એ નાટકનું એવું અદભુત રૂપાંતરણ કર્યું કે તમને એમ જ લાગે કે આ નાટક મૌલિક જ છે! તે નાટક એટલે આયર્નેસનું ‘ધ લેસન’, જે તે સમયે બહું ગાજેલું અને અમે ઈતિહાસ સર્જેલો. મારા પછી તો આ નાટક અનેક નામી લોકોએ ભજવ્યું પણ શરૂઆત મેં કરેલી. આમ સિતાંશુને નાટકો લખતા પણ મેં કરેલા.

ત્યારબાદ સિતાંશુભાઈએ ‘આ માણસ મદ્રાસી લાગે છે’ નામનું એક મૌલિક નાટક લખ્યું. સત્યદેવ  દુબે અમને કહે કે આપણે આ નાટક કરવું જ છે. એ નાટકમાં તેમણે મને સહદિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કર્યો. આવી રીતે દુબેજીએ મને દિગ્દર્શક તરીકે પણ તૈયાર કર્યો. કારણકે નવાનિશાળીયા જેવા મને તેમણે નાટકના સેટથી સીન ગોઠવવા જેવી કેટલીક મહત્ત્વની જવાબદારી સોંપવા માંડી. આવા કામ કરતી વખતે હું જરા પણ ખચકાઉં તો તેઓ મને ઉત્સાહ આપતા અને કેટલીક બાબતો મને મારી રીતે કરીને મને શીખવા દેતા.

તમે દૂરદર્શન સાથે પણ સંકળાયેલા હતા. ત્યાં તમે કયા પ્રકારના કામ કર્યા?

મેં ઝેવિયર્સમાંથી જ ડિપ્લોમા ઈન માસકોમ્યુનિકેશનનો કોર્સ કર્યો અને તરત દૂરદર્શનમાં જોડાયો. વર્ષ ૧૯૯૧ સુધી મેં દૂરદર્શનમાં મુંબઈ, અમદાવાદ અને રાજકોટ કેન્દ્ર પર વિવિધ જવાબદારીઓ સંભાળી. મેં ‘આવો મારી સાથે’નું સંચાલન પણ કર્યું. અહીં મેં દાદાભાઇ નવરોજી પર એક ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ તૈયાર કરેલી. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે મારી પહેલા દાદાભાઈ નવરોજી પર કોઈએ ફિલ્મ કે ડૉક્યુમેન્ટરી જેવું કંઈ બનાવેલું નહીં એટલે બધી માહિતી મેળવવા મારે અઢળક સંશોધન કરવું પડેલું. મારું એ કામ અત્યંત વખણાયેલું અને દૂરદર્શનના નેશનલ નેટવર્ક પરથી તે ફિલ્મ પ્રસારિત કરવામાં આવેલી. નીનુ (મઝુમદાર) કાકા સાથે પણ કેટલાક કાર્યક્રમો કરેલા. આ ઉપરાંત નેશનલ પ્રોગ્રામ ઓફ ડાન્સ પણ કર્યા છે, જે દિલ્હીથી પ્રસારિત થતાં. જોકે પાછળથી મેં નાટકો અને અન્ય કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ માટે દૂરદર્શનની અતિસુરક્ષિત નોકરી છોડી દીધી. નોકરી છોડતી વખતે મનમાં ભવિષ્યની ચિંતા હતી પરંતુ એમાં મને મારી પત્નીએ ખૂબ સાથ આપ્યો. તેમણે મને મારું ગમતું કામ કરવા માટે ઘણો પ્રોત્સાહિત કર્યો. હું એક પંજાબી સ્ત્રીને પરણ્યો છું, જેમનું નામ નિશ્ચિંત છે. નિશ્ચિંતને પરણીને હું ખરેખર નિશ્ચિંત થયો છું!

આ બધા વચ્ચે તમે કોલમો પણ લખતા રહ્યાા છો. લેખનની શરૂઆત ક્યારે કરી?

આમ તો મારી પ્રકૃતિ થોડી આળસુ. પરંતુ મારા કઝિન સોનલ શુક્લ -જેઓ છાપામાં લોકપ્રિય કોલમો લખતા હતા- તેઓ મને કહેતા રહેતા કે ઉત્કર્ષ તું પણ કંઈક લખ. પણ હું ‘હા હા લખીશુંને,’ એમ કહીને લખવાનું ટાળ્યાં કરતો. પણ એક દિવસ તેમણે મને ફોન કરીને કહ્યું કે, ‘ઉત્કર્ષ જન્મભૂમિમાં ‘આહ મુંબઈ, વાહ મુંબઈ’ નામની આપણી કોલમ ચાલુ થઈ ગઈ છે.’ મેં જોયું તો એમાં ઉત્કર્ષ મઝુમદાર- સોનલ મઝુમદારની બાયલાઈન હતી. મેં સોનલબેનને કહ્યું કે, ‘આવું ન ચાલે, મેં તો કંઈ લખ્યું જ નથી. પછી બાયલાઈન કેવી?’ તો સોનલબેન કહે, ‘એવું હોય તો હવેથી તું લખવાનું કર!’ આમ મારું લખવાનું શરૂ થયું. ક્યારેક મને લાગે છે કે સત્યદેવ દુબે અને સોનલ શુક્લ જેવા લોકોએ મારી ઘણી ચિંતા કરી અને તેમણે મારી પ્રગતિ માટે ઘણું કર્યું!
એ કોલમ વખતે મેં લખવાનું નક્કી તો કર્યું પરંતુ ત્રણ દિવસ સુધી કશું લખી જ ન શક્યો. હું ભારે વિમાસણમાં પડ્યો કે મને તો ગર્વ
હતો કે હું બહું સારું લખી શકું છું કે હું ભાષા બહું સરસ જાણું છું પરંતુ લખવા બેઠો ત્યારે લેખના શ્રીગણેશ ક્યાંથી કરવા એની જ કોઈ ગમ પડે નહીં. આ ઘટના પછી મારી આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયા અને મારો બધો અહમ ઓગળી ગયો. પરંતુ હું મથ્યો અને ગમે એમ કરીને લખવાનું શરૂ કર્યું. આ રીતે હું કોલમિસ્ટ બન્યો. ત્યારબાદ મેં ‘મુંબઈ સમાચાર’માં પણ વર્ષો સુધી લખ્યું છે. હાલમાં હું ‘ભેળપૂરી’ નામની એક સિન્ડિકેટ કોલમ લખું છું, જેમાં હું તમામ વિષયો પર લેખો લખું છું.

એવો કોઈ વિષય અથવા વ્યક્તિ ખરી કે જેના તરફ તમને સતત આકર્ષણ રહ્યું હોય?

મને નરસિંહ મહેતા અને કબીરનું ઘણું આકર્ષણ રહ્યું છે. તેમણે સંસાર અસાર છે એવું ક્યારેય નથી કહ્યું અને સંસારમાં રહીને બધા પડકારો સ્વીકાર્યા અને કામ કરતા રહ્યા. તેઓ ક્યારેય સંસારિક જવાબદારીથી ભાગ્યા નહીં. અને એ સમયે રાજસત્તા, ધર્મસત્તા અને સમાજસત્તા સામે બંડ પોકારવું એ કાચાપોચાનું કામ નથી. એટલે મારા મનમાં સતત ચાલતું કે નરસિંહને લઈને કશુંક કરવું જોઈએ. એટલે મેં સિતાંશુભાઈનો એ માટે એપ્રોચ કર્યો. એવામાં પૃથ્વી થિયેટરમાં ‘મ્યુઝિકલ ફેસ્ટિવલ’નું આયોજન થયું હતું આથી મેં સિતાંશુભાઈને કહ્યું કે આમાં આપણે નાટક કરવું જ છે. એટલે સિતાંશુભાઈએ મને એક ડ્રાફ્ટ લખીને મોકલ્યો, જે મને ગમ્યો નહીં. એટલે એમણે બીજો ડ્રાફ્ટ લખ્યો. બીજો ડ્રાફ્ટ વાંચીને હું તો ખુશખુશાલ થઈ ગયો કારણકે સિતાંશુભાઈએ આખું નાટક ઝૂલણાં છંદમાં લખ્યું હતું. જોકે આ નાટકમાં અભિનેતા તરીકે મારી કપરી પરીક્ષા થઈ, કારણકે નાટક છંદમાં લખાયેલું હતું એટલે મારે એકેએક શબ્દ બરાબર યાદ રાખવાનો હતો. બીજા નાટકોમાં તો તમે ક્યાંક ભૂલી જાઓ તો ઓગણીસ વીસ કરી શકો, પરંતુ આમાં એવું કરવા ગયા તો નાટકનું આખું બંધારણ અને તેનો લય તૂટી જાય. પણ મેં એ ચેલેન્જ પણ સ્વીકારી. ‘જાગીને જોઉં તો નરસૈયો, એક મ્યુઝિકલ ગાથા’ નામનું એ નાટક ખૂબ વખણાયું હતું.

તમને લંડનથી પણ એક નાટક ભજવવા માટે વિશેષ આમંત્રણ મળેલું...

૨૦૧૨માં જ્યારે લંડનમાં ઓલમ્પિક્સ ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે ‘ગ્લોબ થિયેટર’ના કેટલાક લોકોએ ત્યાં કલ્ચરલ ઓલમ્પિક્સનું કરવાનું વિચાર્યું. આ હેઠળ તેમણે નક્કી કર્યું કે શેક્સપિયરના સાડત્રીસ નાટકો છે એ તમામ નાટકો ભજવીએ. આ માટે તેમણે દરેક દેશોને તેમની રાષ્ટ્રીય ભાષામાં શેક્સપિયરનું નાટક ભજવવાનું આમંત્રણ આપ્યું. પરંતુ આમાં તેમણે એક અપવાદ કર્યો અને હિન્દુસ્તાનમાંથી બે ભાષામાં નાટકો લીધા જેમાં એક નાટક હિન્દી હતું અને બીજું બહુમાન મળ્યું ગુજરાતીને!

આ માટે તેમણે દિગ્દર્શકો પોતે જ નક્કી કર્યા, જેમાં સુનિલ શાનબાગને ગુજરાતીની જવાબદારી સોંપાઈ. ત્યાં અમે ‘મારો પિયુ ગયો રંગુન’ કરીને નાટક ભજવ્યું. ગુજરાતી તરીકે આપણને સૌને હરખ થવો જોઈએ કે ‘ધ ગાર્ડિયન’એ અમારા એ નાટક વિશે રિવ્યુ કરેલો અને ચાર સ્ટાર આપીને લખેલું કે ‘પ્રોબ્લેમ ઈઝ સોલ્વ્ડ’. કારણકે અમારું એ નાટક શેક્સપિયરનું પ્રોબ્લેમ નાટક ગણાતું! પરંતુ આપણી કમનસીબી એ છે કે ગુજરાતીમાં કોઈ પણ માધ્યમોએ તેની નોંધ ન લીધી. ત્યાર પછી તો હમણાં ૨૦૧૪માં અમને ત્યાં ફરીથી બોલાવાયા. આવું પણ પહેલી વખત જ થયું કે હિન્દુસ્તાનના કોઈ નાટકથી પ્રભાવિત થઈને તેને ફરીથી બોલાવાયું હોય! બીજી વખત અમે ‘મારો પિયુ ગયો રંગુન’ના પાંચ શૉ કર્યાં. એ નાટકના છેલ્લા શૉમાં બોન્ડ સિરિઝની ફિલ્મમાં કામ કરી ચૂકેલી અભિનેત્રી લેડી જુડી ડેન્ચ આવેલી. જુડીને ગુજરાતી તો કેમ સમજાય? (જોકે ત્યાં સબટાઈટલની સુવિધા હતી!)  પણ અમારો અભિનય જોઈને એટલી પ્રભાવિત થઈ કે એ અમને બેકસ્ટેજમાં મળવા પણ આવી અને તેણે અમારી સાથે અડધો પોણો કલાક કાઢ્યો.

તમે હિન્દી અને ગુજરાતી એમ બંને નાટકોમાં કામ કર્યું છે. અન્ય ભાષાના પ્રેક્ષકો અને ગુજરાતી પ્રેક્ષકો વચ્ચે ભેદ શું?

કલાની બાબતે આપણે થોડા ઊંણાં ઉતરીએ છીએ. મેં આગળ કહ્યું એમ ‘મારો પિયુ ગયો રંગુન’ની ક્યાંય નોંધ સુદ્ધા ન લેવાઈ. નાટકની વાત કરીએ તો ગુજરાતી પ્રજાની વિચિત્રતા એ છે કે તેમને નાટક નહીં ગમે તો તેઓ પૈસા પાછા આપોની બુમરાણ મચાવે. તમે ફિલ્મ જોવા જાઓ અને ફિલ્મ ન ગમે તો એવું કરો? કે રેસ્ટોરન્ટમાં જાઓ અને ખાવાનું ન ભાવે પૈસા પાછા માગો છો? તો નાટકો પર આવું જોરજુલમ કેમ? પણ નાટકોની બાબતે આપણે ત્યાં ‘નબળો માટી બૈયર પર શૂરો’ જેવો ઘાટ છે.

વળી, હાલમાં થોડા વર્ષોથી ગુજરાતીમાં એક નવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું છે. બધા મંડળ-‘કમંડળ’ વાળા અમને પૂછે કે, ‘નાટક કોમેડી છે? અમે દિવસભરના કામથી એટલા થાકી જઈએ છીએ કે નાટકમાં અમારે બહુ વિચાર નથી કરવો.’ હું  એમને કહું કે ભલા, તમારે વિચાર નથી કરવો એમ નથી પરંતુ એક પ્રેક્ષક તરીકે તમને વિચારતા જ નથી આવડતું! આપણે ત્યાં આ પરિબળ ઘણું ખરાબ છે. એટલે જ તો રાષ્ટ્રીય સ્તરે આપણા નાટકો કે ફિલ્મો જતાં નથી. બીજું એ કે આપણે ત્યાં વાડાબંધી વધુ પ્રવર્તે છે. વાડાબંધીને કારણે જ અમારા નાટક વિશે ક્યાંય નહીં લખાયું કારણકે તેઓ એમ માને કે આ તો મુંબઈવાળા છે અમે એમના વિશે શું કામ લખીએ? અરે ભાઈ, અમારી ભાષા તો ગુજરાતી જ ને? નાટક તો ગુજરાતીમાં જ ભજવાયેલુંને? તો ફુલ લેન્થનો એક આર્ટિકલ ન થઈ શકે? મહારાષ્ટ્રનું કોઈ નાટક જર્મની જાય તો અછોવાના થઈ જાય.
ક્યારેક આપણી પ્રજા એવું બહાનું કાઢે કે નાટક જોવાની ઈચ્છા તો હતી પરંતુ થિયેટર બહું દૂર પડે છે. તો ભાઈ શું અમે તમારા ડ્રોઈંગ રૂમમાં નાટક ભજવીએ? એટલે કલા પ્રત્યેની આપણી લાપરવાહી અને નિષ્ક્રિયતા જ આપણી આડે આવે છે.

તમે અર્પણા નામનું એક ગ્રુપ ચલાવો છો. આ હેઠળ તમે કઈ પ્રવૃત્તિઓ કરો છો?

એક વાર સત્યદેવ દુબેએ અમને કહ્યું કે તમે તમારું એક ગ્રુપ શરૂ કરો તો તમારો ગ્રોથ થાય. કારણકે જો તમે મારી નીચે જ કામ કરતા રહેશો તો તમારો વિકાસ અટકી જશે. એટલે સુનિલ શાનબાગ, આકાશ ખુરાના અને શિશિર શર્મા અને હું એમ ચારે જણાંએ મળીને અર્પણા શરૂ કર્યું. અર્પણા હેઠળ અમે અનેક હિન્દી અને ગુજરાતી નાટકો તૈયાર કર્યા.

તમે કેટલી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું?

ઘણી બધી. મેં ‘સત્યા’ ફિલ્મમાં ઉર્મિલા માતોંડકરના પિતાનું પાત્ર ભજવેલું. આ ઉપરાંત નસીરુદ્દીન (શાહ)ની મિત્રતાને કારણે મેં ‘યુ હોતા તો ક્યાં હોતા’ ફિલ્મ કરી. તાજેતરમાં જ મેં પ્રકાશ ઝાની અપકમિંગ ફિલ્મ ‘પરિવાર ટાઈમ્સ’માં પણ એક રસપ્રદ ભૂમિકા ભજવી છે. સિરિયલોમાં હરકિશન મહેતાની વાર્તા પરથી તૈયાર થયેલી ‘મુક્તિ-બંધન’, ‘મધુબાલા’, ‘ક્રાઈમ પેટ્રોલ’, ‘સાવધાન ઈન્ડિયા’ જેવી ઘણી સિરિયલ્સમાં કામ કર્યું છે. આ ઉપરાંત કેટલીક જાણીતી એડ્સમાં પણ મેં કામ કર્યું છે. જેમકે હાલમાં ઓનએર છે એ લૂફ્થાન્ઝા અને મેકડોનલ્ડસ જેવી મોટી બ્રાન્ડ માટે કામ કર્યું છે.

'મુક્તિ બંધન' સિરિયલના સેટ પર મીનળ પટેલ અને સાથી કલાકારો સાથે

તમારા જીવમાંથી નાટકો બાદ કરી દેવામાં આવે તો શું બચે?

જીવનમાં નાટક ન હોય તો પણ ઉત્કર્ષ મઝુમદાર તો બચે બચે ને બચે જ! મારી પત્ની હંમેશાં એમ કહેતી હોય છે કે, ‘હું ઉત્કર્ષની બીજી પત્ની છું. એની પહેલી પત્ની તો નાટકો જ છે.’ એટલે એક રીતે નાટકો મારા જીવનનો અભિન્ન અંગ છે એ વાત સાચી. પરંતુ હું એ પત્ની ન હોય તોય જીવું તો ખરો જ. નાટકની જગ્યાએ કંઈક બીજું અર્થસભર કામ શોધી કાઢું. ધ લોસ્ટ વિલ બી ટેરિબલ પણ આઈ વિલ બી સરવાઈવ. મારા જીવનમાં કોઈ એક વસ્તુ વિના જીવી જ ન શકાય એવો અભિગમ મેં રાખ્યો નથી. વળગણનો અભિગમ મેં રાખ્યો નથી.

તમારા પ્રિય નાટ્યકારો કયા?

હિન્દીમાં ગિરિશ કર્નાર્ડ, મોહન રાકેશ, બાદલ સરકાર અને વિજય તેંદુલકર મારા પ્રિય નાટ્યકાર અને ઘર આંગણાના નાટ્યકારોમાં મને સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર અને મધુ રાયના નાટકો ગમે.

નાટક ઉપરાંત તમને કોઈ શોખ?

મને વાંચવાનો જબરો શોખ છે. હું શૂટિંગમાં જાઉં ત્યારે પણ મારા થેલામાં એક પુસ્તક તો હોય જ. શૂટિંગ વખતે તો કશું જ નિશ્ચિત નથી હોતું. કારણકે તમારો નવ વાગ્યાનો કોલ ટાઈમ હોય તો એવું જરૂરી નથી કે તમારું શૂટ નવ વાગ્યે ચાલુ જ થઈ જાય. કામ શરૂ થતાં દસ પણ વાગે અને બપોર પણ થાય. એટલે આવા સમયે હું ખોટી ફરિયાદો કે ગોસિપ કરવામાં નથી પડતો અને બાકી બધી મુશ્કેલીઓથી અલિપ્ત થઈને મારા વાંચનમાં ડૂબી જાઉં. બીજું મને ઈન્ટરનેટ પર સર્ફિંગ કરતા રહેવાનો પણ શોખ છે. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે ફેસબુક પર હું મારા તમામ મિત્રોને બર્થડે વિશ કરું! કારણકે ફેસબુક પર તો ફેસબુક પર પણ ફ્રેન્ડ થયાં તો મિત્રતા તો નિભાવી પડેને? આ ઉપરાંત મને ખાવા-પીવાનો અને ફરવાનો પણ શોખ છે.

અભિનયમાંથી નવરાશ મળે તો તમે શું કરો?

અભિનયમાંથી ક્યારેય નવરાશ મળતી નથી. એ તો સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

અભિનય વિશે તમારી મેથડ કઈ?

કોઈ રેસ્ટોરન્ટમાં જઈને ગ્રાહક બિરિયાની માગે ત્યારે આપણે શું કરવાનું? આપણે તેને બિરિયાની જ આપવાની હોયને? પુલાવ અથવા ખિચડી થોડી અપાય? ગ્રાહકને બિરિયાની જોઈએ, તમે બિરિયાની કઈ રીતે બનાવો છો એની સાથે તેને કોઈ નિસ્બત નથી. તે જ રીતે અભિનયમાં પણ એવું જ છે. દર્શકોને તો માત્ર પરિણામ સાથે નિસ્બત હોય કલાકારે કઈ મેથડ વાપરી છે એની સાથે નહીં. જે સમયે જે મેથડ કામ લાગતી હોય એ ફોર્મ્યુલાનો હું ઉપયોગ કરું અને અભિનય કરું. કોઈ પણ એક બાબતમાં બંધાઈ જવામાં મને રસ નથી.

જીવનમાં કંઈક નહીં કરી શક્યાનો વસવસો?

હા, મને ક્લાસિકલ સિંગર નહીં બની શકવાનો ઘણો વસવસો છે. મારે ક્લાસિકલ વોકલિસ્ટ બનવું હતું. મેં શરૂઆતમાં સંગીતની પદ્ધતિસરની તાલીમ લીધી હતી પરંતુ પાછળથી મેં એ છોડી દીધું.

હજું કોઈક એવો પ્રોજેક્ટ ખરો, જે કરવાની ઘણી ઈચ્છા હોય?

આ ક્ષણે તો એવું કોઈ આયોજન નથી. પરંતુ વિચારો સતત આવ્યાં કરે કે આના પર થઈ શકે અથવા પેલા પર કંઈક કરી શકાય. પરંતુ કોઈ બાબતને નક્કર સ્વરૂપ મળ્યું નથી.

તમારો લાઈફ ફંડા શું છે?

મારો ફંડા એ જ કે તમારે તમારા જીવનની ચાવી અન્ય કોઈના હાથમાં આપવી નહીં. એટલે એ જ કે કોઈને ટીખળ સૂઝે અને એ મને ‘એ બુઢ્ઢા’ એમ કહે તો હું ઉશ્કેરાઉ નહીં. કોઈની ઈચ્છા મુજબ આપણે શું કામ વર્તવાનું? બીજું એ કે હું ખોટી દલીલબાજીમાં નથી ઉતરતો. ■

નોંધઃ આ મુલાકાતમાં મારી ભૂલને કારણે ઉત્કર્ષ મઝુમદારની જગ્યાએ મજુમદાર થઈ ગયું હતું. અને સત્યદેવ દુબેની જગ્યાએ સત્યજીત તેમજ સત્યેન્દ્ર દુબે થઈ ગયું હતું.  ઉત્કર્ષ ભાઈએ એ તરફ મારું ધ્યાન દોર્યુ એ બદલ હું એમની ક્ષમા સાથે તેમનો આભાર માનું  છું. ઈન્ટરવ્યુમાં ઉલ્લેખ થયો એમ ઉત્કર્ષભાઈ પોતે પણ કોલમિસ્ટ છે એટલે લેખનનો તેમને સારો એવો અનુભવ છે, આ અનુભવને કારણે તેમણે મને કેટલીક લાખેણી સલાહ આપી, જે પત્રકાર તરીકે મને મારા કામમાં ઘણી ઉપયોગી નીવડી શકે છે. ઉત્કર્ષભાઈ સાથેના કેટલાક સંસ્મરણો વિશે બ્લોગ પર એક અલગ લેખ લખવાની ઈચ્છા છે... હમણાં આ મુલાકાત વાંચીને પ્રતિભાવ આપશો તો ગમશે...

સર્જન વિશે સર્જક ઘણો સભાન હોવો જોઈએ

વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના 'સર્જક સાથે સંવાદ' કાર્યક્રમમાં કવિ

એક કાચી સોપારીનો કટકો રે... એક લીલું લવિંગડીનું પાન... આવજો રે તમે લાવજો રે મારા મોંઘા મહેમાન...’ કે ‘કુંચી આપો બાઈજી! તમે કિયા પટારે મેલી મારા મૈયરની શરણાઈજી...’ અથવા ‘તું મીંઢળ જેવો કઠ્ઠણ... ને હું નમણી નાડાછડી, તું શીલાલેખનો અક્ષર ને હું જળની બારાખડી.’ આ બધા ગીતો વિશે જે જાણતા હશે એ બધા આ ગીતોના સર્જક વિનોદ જોશીથી પણ પરિચિત હશે. સાંપ્રત ગુજરાતી પદ્ય સાહિત્યમાં વિનોદ જોશીનું નામ અત્યંત માનપૂર્વક લેવાય છે. તેઓ મહારાજા ક્રિષ્નકુમારસિંહજી ભાવનગર યુનિવર્સિટીમાં ગુજરાતી વિભાગના વડા છે. તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ઉત્તમ ગીત રચનાઓ ભેટમાં આપી છે. તેમણે ૨૫થી વધુ સર્જનાત્મક અને વિવેચનાત્મક પુસ્તકો આપ્યાં છે. તેઓ કવિ તરીકે જેટલા ઉત્તમ છે એટલા જ ઉત્તમ માણસ પણ છે. અને કવિ છે એટલે તેઓ સંવેદનશીલ પણ છે. ‘ગુજરાત ગાર્ડિયન’ સાથે તેમણે કરેલી વાતચીતના કેટલાક અંશો અહીં પ્રસ્તુત છે...

શબ્દ સાથે સંબંધ ક્યારે બંધાયો?

શબ્દ સાથે સંબંધ તો મને જ્યારે ભાષા શીખવવામાં આવી ત્યારથી જ બંધાયો હશે. પરંતુ મને એની ખબર ન હતી કે મને ભાષા શીખવાઈ રહી છે. સૌથી મોટું એક સત્ય મને ઘણું પાછળથી સમજાયેલું કે હું જે જાણું છું એ ભાષા મને મારી જાણ બહાર શીખવી દેવામાં આવી છે અને આ સત્ય મને ત્યારે સમજાયું, જ્યારે મારી પાસે એ ભાષા આવી ગઈ હતી. હવે હું આ ભાષાને ઊતરડી શકતો નથી કે છોડી શકતો નથી. ભાષા સાથેનો આવો અજંપો છે એ પણ મારો એક સર્જક તરીકે અજંપો છે. આમ, જ્યારે મને ખબર પડી કે આ ભાષાને તો અર્થ છે અને એ મને કામ આવે એવી છે ત્યારે મારામાં એ સમજણ આવી કે ભાષા સાથે કઈ રીતે કામ પાર પાડી શકાય. બાકી સંબંધ તો ઘણો વહેલો બંધાયો હતો એમ કહી શકાય.

વિનોદ જોશીના જીવનમાં કવિતાનું મહત્ત્વ શું છે?

વિનોદ જોશી કવિતાને સાથે લઈને ચાલે છે. તે કવિતાને ક્યારેય પોતાની પાસે રાખતા નથી. વિનોદ જોશીની કવિતા એ વિનોદ જોશીના જીવનનો ભાગ છે એવું નથી, પરંતુ મારી કવિતા હંમેશાં મારી સમાંતરે ગતિ કરે છે.

તમને ગીત કઈ રીતે સૂઝે છે?

ગીતની બાબતમાં એવું છે કે કોઈ એક શબ્દ વારંવાર મારા મનમાં આંદોલનો ઊભા કરે. એમાં જો કોઈ લય હોય તો એમાં પાછળથી બીજા શબ્દો પણ ઉમેરાતા જાય અને એમ કરતાં-કરતાં એક પંક્તિ રચાય અને આમ ને આમ આખું ગીત પણ તૈયાર થાય, બાકી કોઈ એક ગીત રચવા માટે હું પ્રયત્ન કરું એવું નથી હોતું.

તમને ગીત સૂઝે ત્યારે એક કવિ તરીકે તમને કયા પ્રકારની અનુભૂતિ થાય?

આનંદની અનુભૂતિ તો મને ચોક્કસ જ થાય, પરંતુ આ સાથે મને જ્યારે પણ ગીત સૂઝે છે ત્યારે ભાષાને કઈ રીતે ગીતસહજ બનાવવી એના વિચારો કરતો હોઉં છું. સર્જકના ભીતરમાં ઘણું બધું ચાલતું હોય છે અને તે ઘણી બધી અનુભૂતિઓ કરતો હોય છે, પરંતુ એ બધી જ અનુભૂતિથી લખાય એવું પણ નથી હોતું. આ ઉપરાંત સર્જકની અંદર ચાલતા દ્વંદ્વને તેના સર્જન દ્વારા ક્યારેય પામી શકાતો નથી. કારણ કે સર્જનને ક્યારેય સર્જકનો પરિચય હોતો નથી. મને ઘણી વખત એવું પણ પૂછાતું હોય છે કે તમારા ગીતોમાં મુખ્યત્વે સ્ત્રીભાવ વધુ જોવા મળે છે. ત્યારે હું એવું વિચારું છું કે મને જે જાતિ મળી છે એ મારી ફિઝિકલ રિયાલિટી છે, પરંતુ ભાવને કોઈ જાતિ નથી હોતી. તમે ક્યારેય પીડા કે આનંદની કોઈ જાતિ હોય એ વિશે સાંભળ્યું છે? તો પીડાને કે આનંદ જેવી અનુભૂતિને કોઈ જાતિ ન હોય તો એ સ્ત્રી દ્વારા વ્યક્ત થાય કે પુરુષ દ્વારા વ્યક્ત થાય એનાથી શો ફેર પડે?

આજની આધુનિક કવિતા વિશે તમે શું માનો છો? મોડર્ન ગુજરાતી પોએટ્રીમાં કયા પ્રકારના બદલાવો આવ્યા છે?

બદલાવ તો હંમેશાં આવતા જ રહેવા જોઈએ. પછી એ સાહિત્ય હોય કે આપણું જીવન, આ બધુ સતત પરિવર્તનશીલ હોય તો જ તે અર્થસભર પણ બને છે અને કવિતાની બાબતે વાત કરીએ તો કોઈ પણ કવિતા ક્યારેય અંતિમ હોતી નથી. એ બદલાતી રહેતી હોય તો જ કવિતાનો વિકાસ થતો હોય છે. એટલે બદલાવ અથવા પરિવર્તન જે કહો એ હંમેશાં આવકાર્ય હોવા જોઈએ.

તમને કોઈ પંક્તિ સૂઝે પછી તે એક જ બેઠકે લખાય કે પછી તેને મઠારવાની પ્રક્રિયા લાંબી ચાલે?

કવિતા ઘણી ચંચળ હોય છે એટલે એના વિશે ક્યારેય કશું ન ધારી શકાય. એટલે ક્યારેક એક જ બેઠકે આખી કવિતા લખાઈ જતી હોય છે તો ક્યારેક દિવસો સુધી પણ એકાદ પંક્તિ પડી રહે. મારા કિસ્સામાં તો એવું પણ બન્યું છે કે ક્યારેક કોઈ પંક્તિ વર્ષો સુધી પડી રહે અને બાદમાં તે આખી રચનાનો આકાર લે. આ ઉપરાંત કવિતા ક્યારેય કોઈ વિષયને કેન્દ્રમાં રાખીને લખાતી નથી. એ તો સાવ તરલ હોય છે અને અણધાર્યો જ તેનો આકાર લેતી હોય છે.

કવિ અથવા અન્ય કોઈ પણ સર્જક ભાષાના માધ્યમ દ્વારા પૂરેપૂરો વ્યક્ત થઈ શકે ખરો?

ભાષા દ્વારા જ લાગણી વ્યક્ત થઈ શકે એવું નથી હોતું. કારણ કે ભાષા કુદરતી નથી, એ માનવસર્જીત છે. જો એ કુદરતી હોત તો આપણે જન્મતા જ બોલતા થઈ ગયા હોત. એટલે ઈશ્વરે આપણને અહીં બોલવા માટે મોકલ્યાં જ નથી. હા, એટલું કહી શકાય કે આપણે અહીં ભાવની અભિવ્યક્તિ માટે જરૂર આવ્યા છીએ. કોઈ પણ બાળકને ખબર નથી હોતી કે તેને આનંદ થઈ રહ્યો છે. પરંતુ તેને જ્યારે આનંદની લાગણી થાય ત્યારે તેના ચહેરા પર સ્મિત તો આવે જ છે. આવું જ સ્મિત અમેરિકામાં પણ આવે છે અને જાપાનમાં પણ આવે છે. આ પ્રકૃતિની કે ભાવની અભિવ્યક્તિની જે ભાષા છે એમાં કોઈ તફાવત નથી હોતો. પરંતુ આપણે જે ‘ક, ખ, ગ...’ કે ‘એ, બી, સી, ડી...’વાળી ભાષા રચી છે, એમાં જરૂર તફાવત જણાઈ આવે છે. એટલે ભાષામાં જ્યારે આપણે ભાવની અભિવ્યક્તિ કરીએ ત્યારે આપણી પાસે ભાષાનો અર્થ સૌથી પહેલા પ્રકટતો હોય છે. પણ જે ભાષા આપણને અર્થ આપે છે એ ભાષા આપણને ભાવનો પૂરો અર્થ આપી શકતી નથી. આપણે જ્યારે પણ કોઈ કવિતા કે સાહિત્ય વાંચીએ ત્યારે આપણે એમાંથી અર્થ કાઢતા હોઈએ છીએ. પણ આ અર્થ એ સાહિત્યની ઉપલબ્ધિ નથી. અર્થથી આગળ ભાવ હોય છે એમાંથી આપણને સૌંદર્ય મળતું હોય છે. આમ, સાહિત્યની પ્રક્રિયા અર્થ આપવાની પ્રક્રિયા છે જ નહીં, આ પ્રક્રિયા તો અર્થને ઓળંગવાની પ્રક્રિયા છે. આમ ભાષા એ માત્ર ઓપ્ટિકલ છે. ભાષા દ્વારા તમારે જો ભાવ પામવો હોય તો તમારે ભાષાને નિવારી દેવી પડે. પણ ભાષા એ અનિવાર્ય અને સ્વીકારવું જ પડે એવું માધ્યમ છે.

તમે વિનોદ જોશીને કઈ રીતે ડિફાઈન કરો છો?

એક પતિ તરીકે, પિતા તરીકે, શિક્ષક તરીકે કે કવિ તરીકે એમ જુદા જુદા આયામોમાં હું પોતાને જોતો હોઉં છું અને આ તમામ આયામોને અને ભૂમિકાઓને એકબીજા સાથે કોઈ ને કોઈક સંબંધ હોય જ છે. લોકો મને કવિ કે શિક્ષક તરીકે ઓળખતા હોય છે. પરંતુ મને લોકો માત્ર વિનોદ જોશી તરીકે જ ઓળખે અથવા એક વ્યક્તિ તરીકે ઓળખે એ મને ઘણું ગમે.

તમારા ગીતો લોકપ્રિય થયાં એ પાછળ ગુજરાતી સુગમ સંગીતનો કેટલો ફાળો?

ઘણો ફાળો. ગુજરાતી સુગમ સંગીતના ઘણા સંગીતકારોએ મારા ગીતોને સ્વરબદ્ધ કર્યા તેમજ અનેક ગાયકોએ આ ગીતોને ગાયા પણ છે. પરંતુ એ બધી રચનાઓમાંથી જેટલી રચનાઓ લોકમુખે ટકી રહી એ ગીતોની સફળતાનો યશ તેમને ચોક્કસ જ મળે.

સર્જકનો તેના સર્જન સાથેનો અનુબંધ કેવો હોવો જોઈએ?

મને હંમેશાં એવું લાગ્યું છે કે એક સર્જક તરીકે આપણે એક પાટા પરથી બીજા પાટા પર જવું જોઈએ. હવે હું કોઈ ગીત લખું તો એ ગીત વિનોદ જોશી જેવું જ ગીત થવાનું એટલે એ એકવિધતા તોડીને મારે કંઈક નવું કરવું જોઈએ, જે મેં હજુ સુધી નથી કર્યું. હું જ મારું પુનરાવર્તન કર્યા કરું તો મને એવું લાગે કે હવે મારે આ ગીત લખવાની જરૂર નથી. મેં વર્ષો પહેલા ડિસ્કવરી પર એક ડૉક્યુમેન્ટરી જોયેલી એ મને યાદ આવે છે. એક વીંછણ ઘણા બધા બચ્ચાંને જન્મ આપે છે અને જન્મતાવેંત એ બચ્ચાં વીંછણની પીઠ પર ચઢી જાય. અહીં બધા જ બચ્ચાં માતાની પીઠ પર ચઢવાનો પ્રયત્ન કરે પણ એ બધા ઉપર ચઢવામાં સફળ થતાં નથી. એમાંના કેટલાક મરેલા જન્મેલા હોય અથવા કેટલાક અપંગ પણ હોય. પરંતુ એ બધામાં જે બળવાન હોય તેઓ વીંછણની પીઠ પર ચઢવામાં સફળતા મેળવતા હોય છે. પછી વીંછણ મરેલા બચ્ચાને ખાઈ જાય છે. પછી એ પેલા અપંગ બચ્ચાઓને પણ ખાઈ જાય. થોડા સમય પછી એ તેની પીઠ ધ્રુજાવે એટલે તેની પીઠ પરથી કેટલાક બચ્ચા ખરી પડે એટલે વીંછી તેમને પણ ખાઈ જાય. આ પછી પણ વીંછણ એક વાર તેની પીઠ ધ્રુજાવે અને આમાં જો કોઈ ખરે તો તેને ખાઈ જાય, નહીંતર પેલા બાકી બચેલા બચ્ચાંને લઈને એના દરમાં ધૂસી જાય.

વીંછીના પ્રસવ વિશેની આવી ડૉક્યુમેન્ટરી જોઈને મને વિચાર આવ્યો કે આ ખરેખર એક સર્જકધર્મ છે. દરેક સર્જકને તેના સંતાનોને એટલેકે તેમની રચનાઓને પરખવાની શક્તિ હોય એ જ સર્જક કે તેનું સર્જન ટકી શકે છે. આમ પક્વ સર્જન કોને કહેવાય એ વિશે સર્જક ઘણો સભાન હોવો જોઈએ. આવા સર્જકને ક્રૂર નહીં પરંતુ સાચો સર્જક કહી શકાય. સર્જકનો તેના સર્જન સાથે આવો અનુબંધ હોવો જોઈએ.

સોશિયલ મીડિયા આવ્યું પછી ગુજરાતી પદ્ય સાહિત્યને ફાયદો થયો હોય એવું તમને લાગે છે? સોશિયલ મીડિયા આવ્યું પછી શીધ્ર કવિઓનો પણ રાફડો ફાટી નીકળ્યો છે. માત્ર પ્રાસ ગોઠવીને કાચી કવિતા કરતા કવિઓને તમે શું કહેશો?

ભાષા સાથે ક્રીડા કરવાનો દરેકને અધિકાર છે અને એ ઘણી સારી વાત છે કે લોકો આવા માધ્યમોને કારણે પદ્યમાં રસ લેતા થયાં છે. પરંતુ એ ક્રીડા કવિતાની ઊંચાઈએ પહોંચવી જોઈએ. આવું કંઈક થાય તો એનો આપોઆપ મહિમા થતો હોય છે. એટલે કોઈને પણ શબ્દના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશતા રોકી ન શકાય પરંતુ તેમને એ જરૂર ચીંધી શકાય કે આ ક્ષેત્રની ઊંચાઈ શું છે. પણ એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે કે જે રીતે માધ્યમોનો ઉપયોગ થવો જોઈએ એ રીતે તેનો ઊપયોગ કરવાની સભાનતા આપણામાં આવી નથી. પણ મને આશા ચોક્કસ બંધાઈ છે કે આજકાલ વિકસેલા આ નવા માધ્યમો આપણી ભાષા તેમજ સાહિત્યને જરૂર ઉપયોગી થશે.

આજે બધા ઉપકરણો આવ્યા પછી એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે આપણી બુદ્ધિની ધાર ઘસાઈ છે. આપણા પૂર્વજો પાસે ભાવોનું જગત ઘણું સમૃદ્ધ હતું. એટલે આમ તો આપણે તેમના કરતા થોડા વધારે તૈયાર થયા છીએ એમ કહી શકાય. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણે આપણું જે મૂળ સ્વરૂપ છે એને ગુમાવતા રહ્યા છીએ.

ગુજરાતી પદ્યસાહિત્યનું ભવિષ્ય તમને કેવું લાગે છે?

કોઈ પણ પ્રકારનું ભવિષ્ય ભાખી શકે એવી કોઈની તૈયારી હોતી નથી. ભાષા હંમેશાં બદલાતો વિભાવ છે. ભાષા ક્યારેય અટકતી નથી, એ સતત પરિવર્તન પામતી હોય છે અને બદલાતા ભાષા પરિવર્તનોમાં સાહિત્ય પણ બદલાતું જતું હોય છે. એટલે ભાષા અથવા સાહિત્યમાં જે બદલાવો થાય એને આવકારવાના જ હોય.