મલ્ટીટેલેન્ટેડ, મલ્ટીટાસ્કિંગ અલી ઝફર

આપણા મોટેરાઓ હંમેશાં સલાહ આપતા હોય છે કે દસ જગ્યાએ વલખા મારવા કરતા કોઈ પણ એક જ કામમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું, જેથી આપણે તેમાં નિપુણતા મેળવી શકીએ. પરંતુ કેટલીક વ્યક્તિ વડીલોની આ આ સલાહને ધરાર ખોટી પાડતી હોય છે. આવી વ્યક્તિને આપણે મલ્ટીટેલેન્ટેડ કહીએ છીએ અને બોલિવુડ સ્ટાર અલી ઝફર આ કેટેગરીનું બેસ્ટ ઉદાહરણ છે. કારણકે મલ્ટીટેલેન્ટેડ વ્યક્તિ પણ આમ તો એક જ કામમાં સફળતા મેળવી શકે છે, જેના માટે બીજી બધી આવડત હોબી ગણાતી હોય છે. પરંતુ અલી ઝફરે જે  ક્ષેત્ર કે વિષય પર હાથ અજમાવ્યો તેમાં તે માત્ર સફળતા જ પામ્યો છે. તેની હમણાં સુધીની કારકિર્દીને ધ્યાનમાં રાખતા આપણે તેને સફળ ચિત્રકારનું, ગાયકનું, ગીતકારનું, સંગીતકારનું  કે અભિનેતાનું, જે કોઈ લેબલ લગાડવું હોય એ લગાડી શકાય છે.

વર્ષ ૧૯૮૦ની ૧૮મી મેના રોજ પાકિસ્તાનના લાહોર ખાતે જન્મેલો અલી જન્મથી જ ઘણો લકી હતો એમ કહી શકાય. તેના માતા-પિતા પાકિસ્તાનની પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપક હતા. નાનપણમાં અલીએ તેના પિતાને સતત ચિત્રો દોરતા જોયેલા એટલે કલા સાથેનો તેનો નાતો તે ઘણો નાનો હતો ત્યારથી જ બંધાઈ ગયેલો. ભણવામાં હોશિયાર અલીએ નાનપણથી જ ચિત્રકાર બનવાનું સપનું સેવ્યું હતું આથી વર્ષ ૧૯૯૮માં તેણે પાકિસ્તાનની ‘નેશનલ કોલેજ ઓફ આર્ટ’ના ફાઈન આર્ટ ડિપાર્ટમેન્ટમાં એડમિશન લીધું અને ચિત્રકળામાં ઘણાં ઊંચા માર્ક્સ સાથે તે ગ્રેજ્યુએટ થયો. તેને કોલેજના સમયગાળામાં પોપ મ્યુઝિકમાં રસ પડવા માંડેલો આથી તેના કેટલાક મિત્રો સાથે ક્યારેક આપણું પણ મ્યુઝિક આલબમ બહાર આવશે એવું તે સપનું જોતો. પણ તેને ખબર હતી કે મ્યુઝિક આલબમ બહાર પાડવું એ કંઈ ખાવાના ખેલ નથી કારણકે એ માટે અઢળક પૈસાની જરૂર પડતી હોય છે. યોગ્ય પૈસા એકઠા થઈ રહે એ માટે તેણે પાકિસ્તાનની ફાઈવ સ્ટાર હોટેલોમાં લાઈવ પોટ્રેઈટ દોરવાના શરૂ કર્યા અને બીજી તરફ એ ત્યાંની કેટલીક બ્રાન્ડ માટે મોડેલિંગ કરતો. આ દરમિયાન તેણે કેટલીક ટેલિવિઝન સિરિયલમાં પણ કામ કર્યું હતું.

આ બધા કામો કરવાને કારણે તે પાકિસ્તાનના યુવાનોમાં ખાસો લોકપ્રિય થયો અને તેને સેલિબ્રિટી સ્ટેટ્સ પણ મળ્યું. પરંતુ તે માત્ર સંગીતમાં જ રમમાણ હતો અને કોઈ પણ પ્રકારે તેણે તેનું મ્યુઝિક આલ્બમ બહાર પાડવું હતું. આ માટે ગીત તૈયાર કરવા કે સંગીત તૈયાર કરવા જેવી કેટલીક પાયાની તૈયારીઓ પણ તેણે શરૂ કરી દીધી હતી. આથી આર્થિક સદ્ધરતા પ્રાપ્ત કરતા જ તેણે આલબમ પર કામ શરૂ કરી દીધું અને ઘણી મહેનત બાદ વર્ષ ૨૦૦૩માં તેણે ‘હુક્કા પાની’ નામનું આલબમ બહાર પાડીને તેનું સપનું સાકાર કર્યું.
‘હુક્કા પાની’નું ‘છન્‍નો’ નામનું ગીત અત્યંત લોકપ્રિય રહ્યું અને આ આલબમને કારણે તેને પાકિસ્તાનની બહાર પણ પણ સારી એવી ખ્યાતિ મળી. (હિમેશ રેશમિયા અને ભપ્પી લાહિડીએ તેના આ આલબમાંથી કેટલીક ટ્યુનની તફડંચી કરી હોવાના આક્ષેપો પણ થયાં છે!) અલી એ પછી પાકિસ્તાનમાં ‘પ્રિન્સ ઓફ પોપ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૦૬માં તેણે તેનો બીજો મ્યુઝિક આલબમ લોન્ચ કર્યો.

‘મસ્તી’ નામના તેના આ આલબમને પણ પહેલા જેટલી જ લોકપ્રિયતા પ્રાપ્ત થઈ હતી. હવે તેણે એક નવો કીમિયો અજમાવ્યો. તેણે તેના આલબમ ‘મસ્તી’ના લોકપ્રિય ગીતોનું વીડિયો વર્ઝન તૈયાર કરવાનું શરૂ કર્યું. આ પ્રયોગમાં તેણે પાકિસ્તાનની કેટલીક અભિનેત્રીઓને લઈને વારાફરતી કેટલાક વીડિયો તૈયાર કરીને માર્કેટમાં મૂક્યાં. તેના આ પ્રયોગ દરમિયાન કેટલાકમાં તે સફળ પણ થયો.  તેના મ્યુઝિક આલબમ્સને કારણે તે ભારતમાં હોટ ફેવરિટ તો હતો જ પણ વર્ષ ૨૦૧૦માં આવેલી તેની પહેલી ફિલ્મ ‘તેરે બિન લાદેન’ને કારણે તેના ચાહકોમાં જબરો ઉછાળ આવ્યો. આ ફિલ્મને કારણે તેણે બોલિવુડમાં પહેલા સફળ પાકિસ્તાની અભિનેતા તરીકેનું સ્થાન મેળવ્યું તો તેના અભિનય અને પર્સનાલિટીને કારણે તેને એકસાથે ૪૦ જેટલી ફિલ્મોની ઓફર આવી. હમણાં સુધી તે સંગીતને જ પ્રાધાન્ય આપતો હતો પરંતુ તેના અભિનયના વખાણ થતાં હવે તે એક્ટિંગને વધુ ગંભીરતાથી લેવા માંડ્યો હતો. તેની પહેલી ફિલ્મ લો બજેટ હતી પણ થોડાં જ સમયમાં તેને કેટરીના કૈફ સાથે યશરાજની ‘મેરે બ્રધર કી દુલ્હન’માં કામ કરવાની તક મળી. જોકે તેની આ ફિલ્મ બોક્સઓફિસ પર ઠીક સાબિત થઈ હતી પરંતુ અહીં પણ તે લોકોનું તેની તરફ ધ્યાન આકર્ષિત કરવામાં સફળ તો રહ્યો જ હતો.

ત્યાર પછી તેણે વર્ષ ૨૦૧૨ની ‘લંડન પેરિસ ન્યુયોર્ક’ ફિલ્મમાં કામ કર્યું, જેમાં તેણે અભિનયની સાથે સંગીતકાર, ગીતકાર અને ગાયક તરીકે પણ કામ કર્યું. છેલ્લે તે ગયા વર્ષે આવેલી દિગ્દર્શક ડેવિડ ધવનની ક્લાસિક રિમેક ‘ચશ્મે બદ‍્‍દુર’માં દેખાયો હતો. ભારતમાં કામ કરીને તે ઘણો ખુશ છે અને તે ભારતના લોકોનો ઘણો આભાર પણ માને છે કારણકે અહીં કોઈએ તેને એ બહારથી કે ખાસ તો પાકિસ્તાનથી આવ્યો છે એવું ક્યારેય લાગવા દીધું નથી. અલી તેના જીવનમાં પૈસાને બહુ મહત્ત્વ આપતો નથી અને તે યુવા કલાકારોને પણ સલાહ આપે છે કે, ‘ક્યારેય પૈસાને કેન્દ્રમાં રાખીને કોઈ કામ નહીં કરવું. મહેનત અને લગનથી પોતાનું ગમતું કામ કરતા રહેશો તો પૈસો અને ખ્યાતિ બંને આપોઆપ આવશે.’  

હતા તોફાન જે દરિયે, હવે મારા વહાણે છે

ગુજરાતના ગઝલકારોએ ગઝલ સાહિત્યમાં માતબર સર્જન કર્યું છે પરંતુ વર્ષો સુધી આ ગઝલો કેટલાક મુશાયરાઓ સુધી જ સીમિત રહી હતી. પણ આજે એ ગઝલો ગુજરાત સહિત દુનિયાભરમાં ફેલાયેલા ગુજરાતીઓ ઘણા ઉત્સાહથી સાંભળે છે અને ગાય છે. આ ગઝલોને આટલી બધી પ્રખ્યાત કરવા માટે મનહર ઉધાસ જેવો અને જેટલો ફાળો કોઈએ નથી આપ્યો. તેમના કારણે વર્ષો સુધી લાયબ્રેરીના થોથાઓમાં સચવાયેલી ગુજરાતી ગઝલો કરોડો ગુજરાતીઓના મોબાઈલની પર્સનલ મ્યુઝિક લાયબ્રેરીમાં સંગ્રહિત છે. મનહર ઉધાસના પ્રયત્નોને કારણે જ અમેરિકામાં વસતી ગુજરાતી માતા તેના બાળકને ‘દીકરો મારો લાડકવાયો દેવનો દીધેલ છે’ ગાઈને સુવડાવે છે અને મુંબઇની લોકલમાં બો‌રિવલીથી ચર્ચગેટ જતો ગુજરાતી યુવાન ‘શાંત ઝરુખે વાટ નીરખતી રૂપની રાણી જોઈ હતી’ સાંભળીને વારંવાર મીઠા ફેન્ટસી સરી જાય છે.

મનહર ઉધાસનો જન્મ ૧૩ મેના રોજ સૌરાષ્ટ્રના જેતપુર ખાતે થયો હતો. મનહર, પંકજ અને નિર્મલ એમ ત્રણ ગાયક અને સંગીતકાર ભાઈઓમાં સૌથી મોટા એવા મનહર ઉધાસ ૧૯૬૦ના દાયકામાં મુંબઈ આવ્યા હતા. જોકે સામાન્ય રીતે જે રીતે લોકો મુંબઈ પહોંચે એ રીતે ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં કંઈક બનવા માટે નહીં પરંતુ મિકેનિકલ એન્જિનિયર તરીકે નોકરી મેળવવા માટે તેઓ મુંબઈ આવ્યા હતા! મુંબઈ પહોંચીને તેમણે કોઈક ટેક્ષ્ટાઈલ કંપનીમાં એન્જિનિયર તરીકે કામ શરૂ પણ કરેલું. પરંતુ તેમની નિય‌િતએ તેમના માટે કંઈક બીજું નક્કી કરી રાખ્યું હતું. એવામાં એક વાર તેમના નજીકના સંબંધી અને ગુજરાતી ફિલ્મોના નિર્માતા નાનુભાઈ ગઢવીએ સંગીતકાર બેલડી કલ્યાણજી-આણંદજી સાથે તેમની મુલાકાત કરાવી.


આ મુલાકાત ગાયક તરીકેની તેમની કારકિર્દીમાં મહત્ત્વનો વળાંક સાબિત થઈ. વર્ષ ૧૯૬૯માં ફિલ્મ ‘વિશ્વાસ’ માટે કલ્યાણજી-આણંદજી ‘આપ સે હમકો બિછડે હુએ એક ઝમાના બીત ગયા’ ગીત રેકોર્ડ કરી રહ્યા હતા ત્યારે ગીતના ગાયક મુકેશ શહેરમાં હાજર ન હતા. આથી મનહર ઉધાસ પાસે આ ગીત રેકોર્ડ કરાવીને પાછળથી મુકેશ પાસે ડબ કરશે એવું કલ્યાણજી-આણંદજીએ નક્કી કર્યું. કાર્યક્રમ મુજબ મનહર ઉધાસે ગીત રેકોર્ડ કર્યું. પરંતુ જ્યારે મુકેશે આ ગીત સાંભળ્યું ત્યારે તેમને મનહરનો અવાજ અત્યંત પસંદ આવ્યો અને તેમણે સંગીતકારોને સલાહ આપી કે મનહર ઉધાસે ગાયેલું આ ગીત ફિલ્મમાં જવું જોઈએ. આમ જોગાનુજોગ જ મનહર ઉધાસે બોલિવુડમાં ગાયક તરીકે પ્રવેશ કર્યો.

ત્યાર બાદ તેમણે બોલિવુડના ટોચના સંગીતકારો સાથે ‘પૂરબ ઓર પશ્ચિમ’, ‘રાજા સાહેબ’, ‘ફરેબ’, ‘કાગજ કી નાવ’ અને ‘સાથી’ જેવી ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયન કર્યું. પરંતુ વર્ષ ૧૯૭૩માં આવેલી ‘અભિમાન’ ફિલ્મમાં લતા મંગેશકર સાથે તેમણે ગાયેલુ ‘લૂંટે કોઈ મન કા નગર’ ગીત અત્યંત હિટ રહ્યું અને આ કારણે તેમની લોકપ્રિયતા ટોચ પર પહોંચી ગઈ. તેમના અને મુકેશના અવાજમાં ઘણી સામ્યતાઓ હોવાને કારણે શરૂઆતમાં લોકો તેમણે ગાયેલા ગીતો મુકેશે ગાયા છે એવું સમજી બેસતા. સિત્તેરના આ દાયકામાં  એક તરફ મુકેશ અને મોહમ્મદ રફી જેવા સ્થાપિત ગાયકોનો બોલિવુડ સંગીત પર દબદબો હતો ત્યારે સંગીતની આછી પાતળી તાલીમ મેળવનાર યુવાન મનહરની કારકિર્દીનો ગ્રાફ સરળતાથી ઉપર ચઢી રહ્યો હતો. ફિલ્મ ‘કુરબાની’નું ‘હમ તુમ્હે ચાહતે હે’ અને ફિલ્મ ‘ઝાંબાઝ’નું ‘હર કિસી કો નહીં મિલતા’ જેવા ગીતો અત્યંત હિટ રહ્યા હતા. પરંતુ વર્ષ ૧૯૮૧માં સુભાષ ઘાઈની ‘હીરો’ ફિલ્મમાં ડેબ્યુ કરી રહેલા જેકી શ્રોફ માટે તેમણે ગાયેલુ ‘મેં તેરા જાનુ’ અને ‘પ્યાર કરને વાલે’ જેવા ગીત તેમની કારકિર્દી માટે માઈલસ્ટોન સાબિત થયાં.

ફિલ્મ ‘હિરો’ પછી તેમણે જેકી શ્રોફ માટે ઘણી ફિલ્મોમાં ગીતો ગાયા. તેમના માટે એવું પણ કહેવાય છે કે ‘હીરો’ પછી તેઓ સુભાષ ઘાઈ કેમ્પના સદસ્ય બની ગયા હતા. ત્યાર પછી આવેલી ઘાઈની ‘કર્મા’, ‘સૌદાગર’, ‘રામલખન’ અને ‘ખલનાયક’ જેવી ફિલ્મોમાં તેમને ગીત ગાવાનો મોકો મળ્યો હતો. હિન્દી સિનેમાની સાથે તેમણે બંગાળી, ઓરિયા, આસામી, અને પંજાબી જેવી પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પણ ગીતો ગાયા હતા. આ બધા ગીતોનો સરવાળો કરવા જઈએ તો ૩૦૦નો આંકડો અમસ્તોય પાર થઈ જાય! જોકે પાછળથી બદલાતા સમય સાથે બોલિવુડમાં પણ કેટલાક બદલાવ આવ્યા અને તેની સાથે બોલિવુડમાં મનહર ઉધાસને કામ મળવાનું ઘણું ઓછું થઈ ગયું. આ અરસામાં તેમણે ગુજરાતીમાં ગાવાનું શરૂ કરી દીધું હતું અને ‘પ્રીતના સપના’ અને ‘સુરજ ઢળતી સાંજ’ જેવા ગઝલ આલબમ ઘણાં લોકપ્રિય પણ રહ્યા હતા. આથી તેમણે ગુજરાતી ગઝલોમાં તેમનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

બોલિવુડની બદલાયેલી પરિસ્થિતિઓને એમણે અત્યંત હકારાત્મકતાથી લીધી હતી. તેમના મતે આજની ફિલ્મોના કોન્સેપ્ટ્સ સાથે તેમનો અવાજ મેચ થઈ શકતો નથી. આથી તેમને ઓફર મળતી બંધ થઈ ગઈ. તેમનું માનવું છે કે આ સિરસ્તો બોલિવુડમાં વર્ષોથી ચાલતો આવ્યો છે, તેમની જગ્યાએ અલ્કા યાજ્ઞિક અને ઉદિત નારાયણ જેવા નવા ગાયકો આવ્યા અને તેમના પછી સોનુ નિગમનો જમાનો આવ્યો! સિમ્પલ લોજિક! મનહર ઉધાસ તેમના નાના ભાઈઓની કારકિર્દીને લઈ પણ અત્યંત ખુશ છે. તેમણે ત્રણેય ભાઈઓએ સંગીતમાં અનન્ય યોગદાન આપ્યું છે તેનો તેમને ઘણો સંતોષ છે.

તેમના કારણે આજે અનેક ગુજરાતી શાયરોની રચના ઘરે ઘરે પહોંચી છે. અત્યંત સૌમ્ય અને ૠજુ સ્વભાવના મનહર ઉધાસ હાલમાં ભારત સહિત વિદેશોમાં અનેક કાર્યક્રમો આપે છે. તેમના ગઝલ આલ્બમના નામ ‘અ’ શબ્દથી શરૂ થાય છે. હમણાં સુધીમાં તેમના વીસેક ગુજરાતી ગઝલોના આલબમ આવી ચૂક્યા છે. કાર્યક્રમ ન હોય ત્યારે પણ તેઓ નિયમિત રિયાઝ કરે છે. તેમના મતે ‘જેમ સમુદ્રમંથન કરવાથી અમૃત મળે એમ નિયમિત રિયાઝ કરવાથી સ્વર વધુ પરિપક્વ અને ધારદાર થાય છે’. 

હું સતત કામ કરતા રહેવામાં માનું છું

વર્ષ ૧૯૬૧માં દિગ્દર્શક નીતિન બોઝ દિલીપ કુમાર સાથે ‘ગંગાજમના’ ફિલ્મ બનાવી રહ્યા હતા અને આ ફિલ્મમાં તેમને જમનાના રોલ માટે એક બાળકલાકારની જરૂર હતી. ત્યારે આજની જેમ ટેલેન્ટ હન્ટ કે રિયાલિટી શૉ તો હતા નહીં, ઉપરથી ફિલ્મોમાં કામ કરવું પણ સારી વાત નહીં ગણાતી એટલે બાળકલાકારો ઝટ જડતા નહીં. આથી ફિલ્મ દિગ્દર્શકોએ તેમની ફિલ્મ માટે બાળકલાકારો શોધવા માટે રીતસર ગલી ગલીએ ભટકવું પડતું. આમ દિલીપ સાહેબ અને નીતિન બોઝ પણ તેમની બાળ જમનાને શોધવા માટે મુંબઈના વિવિધ પરાંમાં નીકળ્યાં. દરમિયાન એક વિસ્તારમાં થોડાં બાળકો રમી રહ્યા એટલે દિલીપકુમારે તેમને કોક અને વેફરની લાલચ આપીને તેમને નજીક બોલાવ્યાં. એ બધામાં નવ વર્ષની એક દેખાવડી અને શરમાળ છોકરી બીજા બાળકોથી અલગ બેઠી હતી એટલે દિલીપ કુમારની નજર તેનાં પર પડી. તેને પાસે બોલાવીને દિલીપકુમારે ફિલ્મમાં કામ કરવા માટે પૂછ્યું અને તેણે ફટ દઈને હા પાડી દીધી. તેની સાથે જ તે બાળકીની ફિલ્મી કારકિર્દી શરૂ થઈ. આજે તે બાળકી પીઢ અભિનેત્રી થઈ છે, તેનું નામ છે અરુણા ઈરાની!

અરુણા ઈરાનીનો જન્મ ૩ મે ૧૯૫૨ના રોજ હિન્દુ માતા અને પારસી પિતાને ત્યાં થયો હતો. પિતાના આઠ સંતાનોમાં અરુણા સૌથી મોટી દીકરી હતી. મુંબઈમાં નાટ્યમંડળી ચલાવતા તેના પિતા ફરદુન ઈરાનીને પહેલા સંતાનમાં દીકરી આવી તેનો ખટકો ઘણાં લાંબા સમય સુધી રહ્યો હતો. પરંતુ પાછળથી આ જ દીકરીએ પિતાને ઘણું સુખ આપ્યું હતું. પોતાના વ્યવસાયને કારણે ફરદુન ઈરાનીના ઘરમાં હંમેશાં આર્થિક ભીંસ રહેતી, જેથી ડૉક્ટર બનવા માગતી અરુણાએ છઠ્ઠા ધોરણથી ભણતરને અલવિદા કહી દેવું પડ્યું હતું. ‘ગંગાજમના’ ફિલ્મને કારણે અરુણાને નાની ઉંમરે તેની મંજિલ જડી ગઈ હતી, પરંતુ તે જે રસ્તે જઈ રહી હતી એ ઘણાં કપરા ચઢાણમાંથી પસાર થતો હતો. પહેલી ફિલ્મ કર્યા પછી તેને ‘અનપઢ’, ‘જહાંનારા’ અને ‘પારસમણી’ જેવી ફિલ્મોમાં કામ મળ્યું પરંતુ બે ત્રણ વર્ષો બાદ તે ન તો બાળકી હતી કે ન યુવતી! આ કારણે તેની ઉંમરને અનુરૂપ રોલ મળવાના બંધ થયાં અને અરુણાનો સ્ટ્રગલનો દોર શરૂ થયો.

સિત્તેરના દાયકાની શરૂઆતમાં અરુણા પાસે લગભગ કોઈ કામ ન હતું આથી તેના પિતાએ તેને પોતાની નાટ્યમંડળીની અભિનેત્રીના સંવાદો ગોખવાનું કહ્યું, જેથી કોઈ અભિનેત્રી નહીં હોય ત્યારે તેને સ્થાને અરુણાને તેની ભૂમિકા આપી શકાય. એવામાં એકવાર એક બીમાર અભિનેત્રીની જગ્યાએ તેણે અભિનય કરવો પડયો અને તે નાટક જોવા માટે પૌરાણિક ફિલ્મોના મશહૂર દિગ્દર્શક બાબુભાઈ મિસ્ત્રી પણ બેઠા હતા. અરુણાનો અભિનય જોઈને તેઓ ઘણાં પ્રભાવિત થયાં અને તેમણે અરુણાને તેમની ફિલ્મોમાં બ્રેક આપ્યો. જોકે હજુ સુધી તેણે કોઈ વખાણવાલાયક કામ કર્યું ન હતું. પરંતુ વર્ષ ૧૯૭૧માં આવેલી ફિલ્મ ‘કારવાં’માં તેણે ભજવેલા નિશાના પાત્રને કારણે ફિલ્મ વિવેચકોનું તેની તરફ ધ્યાન ખેંચાયું. આ ફિલ્મ માટે તે પહેલી વખત ફિલ્મફેર એવોર્ડ માટે નોમિનેટ પણ થઈ હતી. ત્યાર પછી તે મહેમૂદના સંપર્કમાં આવી અને તેને વર્ષ ૧૯૭૨ની હિટ રહેલી ‘બોમ્બે ટુ ગોવા’ અને ‘ગરમ મસાલા’ જેવી ફિલ્મોમાં અભિનય કરવાની તક મળી. ‘બોમ્બે ટુ ગોવા’ને કારણે જ તેને અમિતાભ બચ્ચનની પહેલી હિરોઈન બન્યાનું બિરુદ પણ મળ્યું! આ ફિલ્મો કર્યા પછી તેની આર્થિક પરિસ્થિતિ ઘણે અંશે સુધરી હતી અને તેને એમ હતું કે તે દસકાની અન્ય અભિનેત્રીઓની જેમ નિર્માતાઓ તેની પાસે પણ દોડતા આવશે. પરંતુ એવું કંઈ થયું નહીં અને અરુણાએ ફિલ્મોમાં સારું કામ મેળવવા માટે ફરીથી મથામણ કરવી પડી.

આ વર્ષોમાં એક સમય તો એવો પણ આવ્યો હતો કે તેની બચત પૂરી થવા આવી હતી અને તેની પાસે માત્ર ૪૦૦૦ રૂપિયા બચ્યાં હતા. બીજી તરફ બહોળા પરિવારની જવાબદારી દિવસે ને દિવસે વધતી જતી હતી. વખાના માર્યા હવે તે કોઈ પણ પ્રકારનું કામ કરવા તૈયાર હતી એવામાં તેને ‘આંઢળા મારતો ડોળા’ નામની મરાઠી ફિલ્મમાં લાવણી નૃત્ય કરવાની તક મળી અને બોલિવુડમાં મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે સ્થાપિત થઈ ગયેલી આ અભિનેત્રીએ પૈસાને ખાતર માત્ર નૃત્ય કરવાની હામી ભરી. આ નૃત્ય માટે તેને ૨૫૦૦ રૂપિયા આપવામાં આવ્યાં હતા! આ માટે અરુણા એક જગ્યાએ નોંધે છે કે, ‘ઘણાં લાંબા સમય પછી મને પૈસા મળ્યાં હતા.’ હવે બોલિવુડમાં તેની ઇમેજ નૃત્યાંગના તરીકે ઉભરી રહી હતી. તેણે આવક ચાલુ રહે એ માટે ‘બોબી’ સહિત કેટલીક ફિલ્મોમાં નૃત્યો કર્યા. તે જણાવે છે કે આ કપરા સમય દરમિયાન તેને જે કામ મળે એ સ્વીકારવા માટે તે તૈયાર હતી.

એંસીના દાયકામાં નૃત્યો ઉપરાંત તે કેટલીક ફિલ્મોમાં સહાયક અભિનેત્રીના નાના મોટા કામ કરતી રહી. આ દરમિયાન વર્ષ ૧૯૮૫માં આવેલી ફિલ્મ ‘પેટ, પ્યાર ઔર પાપ’માં જાનકીના પાત્ર માટે તેને બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટ્રેસનો ફિલ્મ ફેર પણ એનાયત થયો. આ વર્ષોમાં એ તેની ઉંમરની ત્રીસીમાં આવી ચૂકી હતી અને ઉંમરને કારણે ફરીથી તેને કામ મળવામાં મુશ્કેલી શરૂ થઈ. કારણકે એક તરફ તેને મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકેની ભૂમિકા આપવા માટે કોઈ તૈયાર ન હતું, તો તેની ઉંમરને કારણે એ ન તો નૃત્ય કરી શકતી હતી કે ન માતાની ભૂમિકા ભજવી શકતી હતી. આ કારણે તેણે ગુજરાતી અને મરાઠી ફિલ્મોમાં અભિનય શરૂ કર્યો. જોકે પ્રાદેશિક ફિલ્મોમાં અભિનય કરવાનો તેનો નિર્ણય તેને ઘણો ફળ્યો કારણકે અહીં તેણે ઉત્તમ અભિનય કર્યો અને અનેક યાદગાર ફિલ્મો આપી.

બીજી તરફ તેનો નાનો ભાઈ ઈન્દ્ર કુમાર વર્ષ ૧૯૯૨માં અનિલ કપુર અને માધુરી દીક્ષિતને લઈને ‘બેટા’ ફિલ્મ બનાવી રહ્યો હતો. ઈન્દ્રએ ફિલ્મમાં માતાની ભૂમિકા માટે કોઈ અભિનેત્રી શોધવા માટેની જવાબદારી અરુણાને સોંપી, આથી અરુણાએ શર્મિલા ટાગોર, વહિદા રહેમાન અને માલા સિંહા જેવી અભિનેત્રીઓને ‘બેટા’ની લક્ષ્મીદેવીના રોલ માટે પૂછાવી જોયું. પણ આ તમામ અભિનેત્રીઓએ એ પાત્ર માટે ના પાડી. લક્ષ્મીદેવીનું પાત્ર ભજવવાની અરુણાને ઘણી ઇચ્છા હતી પરંતુ તેનો ભાઈ આ માટે તેને ના પાડતો હતો કારણકે રોલ માટે બહેનને સાઈન કરીને તે કોઈ રિસ્ક લેવા માગતો ન હતો! આ રોલ બાબતે ભાઈબહેન વચ્ચે ખટરાગ પણ થયેલો પણ આખરે ઇન્દ્રએ અરુણાને ‘બેટા’માં માનું પાત્ર ભજવવા દીધું અને આ પાત્રને કારણે તેને સહાયક અભિનેત્રીનો બીજો ફિલ્મફેર પણ પ્રાપ્ત થયો. ચાળીસ વર્ષની ઉંમરે તેણે દિગ્દર્શક કુકુ કોહલી સાથે લગ્ન કર્યા હતા.

અરુણાએ અત્યાર સુધીમાં ચારસોથી વધુ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું છે. કામની બાબતે તેના જીવનમાં અનેક વખત પ્રશ્નાર્થ ઊભો થયો છે પરંતુ નસીબના રોદણાં રડવા કરતા તેણે જે કામ મળ્યું એ કર્યું અને સતત પ્રવૃત્તિશીલ રહી. છેલ્લાં દોઢેક દાયકાથી તે ટેલિવિઝન પર અભિનય અને નિર્માણક્ષેત્રે પણ ઘણી કાર્યરત છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં હિન્દી સિનેમામાં તેના પ્રદાનને ધ્યાનમાં રાખીને ફિલ્મ ફેરે તેને લાઈફટાઈમ એચીવમેન્ટનો એવોર્ડ એનાયત કર્યો હતો. અરુણા સતત કામ કરતા રહેવામાં માને છે. આજકાલ તે કલર્સ ટીવીની ‘સંસ્કાર’ સિરિયલમાં વ્યસ્ત છે.

શોખ બડી ચિઝ હૈ!

બોલિવુડમાં કેટલાક અભિનેતા એવા હોય છે જેમને માત્ર ને માત્ર તેમના અભિનયને કારણે લોકો અત્યંત પસંદ કરતા હોય છે. આ યાદીમાં ઓમ પુરી, નસીરુદ્દીન શાહ, ઇરફાન ખાન અને નવાઝુદ્દિન સિદ્દીકી જેવા અભિનેતાઓના નામ સામેલ છે. અભિનેતા મનોજ બાજપેઈ પણ આજ નામોમાંનું એક છે, જેની પાસે ન તો ઓમ પુરી જેવો જાદુઇ અવાજ હતો કે ન નસીરુદ્દીન શાહની જેમ નાટકોનો બહોળો અનુભવ હતો. તો આજકાલની ફિલ્મોમાં જે એલિમેન્ટ પર કલાકારને પસંદ કરવામાં આવે એવું બોડી સ્ટેટ્સ કે દેખાવનો તો પ્રશ્ન જ ન હતો! પણ છતાં મનોજ વાજપેઈ તેના અભિનયના શોખને કારણે બોલિવુડ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં આવ્યો અને તેના કામના જોરે ઈન્ડસ્ટ્રીમાં સારી એવી નામના પણ મેળવી.

૨૩ એપ્રિલ ૧૯૬૯ના રોજ બિહારના ચંપારણ નજીકના બેલવા ગામે જન્મેલો મનોજ બાજપાઈ એક સામાન્ય ખેડૂતનો દીકરો છે. પોતાના પાંચ ભાઈ બહેનો સાથે મિશનરી શાળામાં ભણી મોટા થયેલા મનોજને અભિનયનો ચસ્કો ક્યારથી લાગ્યો એની ચોક્કસ ખબર નથી. પરંતુ બાળપણમાં જોયેલી ‘ઝંઝીર’ ફિલ્મે તેના પર ઘણી ઊંડી અસર કરી હતી. આથી કદાચ ફિલ્મોમાં તેના અભિનય માટેના મૂળિયાં ત્યાંથી જ રોપાયા હશે. ‘ઝંઝીર’ પછી તેણે ઉપરાછાપરી ઘણી બધી ફિલ્મો જોઈ નાખી અને છાપામાં બોલિવુડના અભિનેતાઓ વિશે છપાતા વિવિધ સમાચારો અને ગપસપ અત્યંત રસપૂર્વક વાંચી જતો. એવામાં એક વાર નસીરુદ્દીન શાહનો એક ઈન્ટરવ્યૂ તેના વાંચવામાં આવ્યો, જેમાં નસીરુદ્દીને દિલ્હીની પ્રખ્યાત અભિનય શાળા નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામા(એનએસડી) વિશે વાત કરી હતી. તેને આ પહેલા એવો કશો ખ્યાલ ન હતો કે દેશમાં અભિનય શિખવવા માટે પણ તાલીમ અપાય છે. નસીરની વાત વાંચીને તેને પણ દિલ્હી જઈને એનએસડીમાં એડમિશન લેવાની ધૂન લાગી. પણ આ માટે તેણે તેના પિતાને મનાવવા અત્યંત જરૂરી હતા, કારણકે તેના પિતા અભિનય માટે બહુ સારો અભિપ્રાય ધરાવતા ન હતા.

જોકે જેમ તેમ કરીને તેણે તેના પિતાને મનાવી લીધા અને ખભે સપના બાંધી તેણે દિલ્હી જતી ગાડી પકડી. દિલ્હી આવીને તરત જ તેણે એનએસડીમાં એડમિશન લેવા માટેના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા પરંતુ પહેલા પ્રયત્નમાં તેને ધારી સફળતા ન મળી અને તેને ત્યાંથી જાકારો મળ્યો. આ જ વાતનું પુનરાવર્તન બીજી, ત્રીજી અને ચોથી વાર પણ થયું. એટલેકે દિલ્હીની પ્રખ્યાત એક્ટિંગ સ્કૂલ એનએસડીએ મનોજ વાજપેઈને ચાર વખત રિજેક્ટ કર્યો હતો. બીજી તરફ તેણે દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં ઈતિહાસના વિષય સાથે સ્નાતકનું ભણતર શરૂ કરી દીધું અને ખર્ચને પહોંચી વળવા તેણે દિલ્હીની સલામ બાળક ટ્રસ્ટમાં શિક્ષક તરીકે પણ કામ કર્યું હતું. આ રીતે દિલ્હીમાં ત્રણેક વર્ષ વધુ રહી શકાય તેવી તેણે ગોઠવણ કરી નાખી હતી. આ દરમિયાન તેણે બેરી જ્હોનની સાથે નાટકોમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું અને તેની ઈમેગો એક્ટિંગ સ્કૂલમાં અભિનયની તાલીમ લેવાનું શરૂ કર્યું. બેરી જ્હોન સાથે કામ કરવું તેને માટે લાભદાયી સાબિત થયું કારણકે આ દરમિયાન તેને દિલ્હીના નાટ્ય જગતમાં એક કલાકાર તરીકે સારી એવી ખ્યાતિ મળી રહી હતી અને બીજી તરફ દિગ્દર્શક શેખર કપુરની તેના પર નજર પડી અને તેમણે મનોજને તેમની આગામી ફિલ્મ ‘બેન્ડિટ ક્વિન’ માટે સાઈન કરી લીધો. આખરે વર્ષ ૧૯૯૪માં ‘બેન્ડિટ ક્વિન’માં ડાકુ માનસિંઘના રોલમાં તેણે બોલિવુડમાં પદાર્પણ કર્યું અને બોલિવુડને એક ઉત્તમ અભિનેતા મળ્યો.

હવે તે ફિલ્મોમાં કામ કરવાના સપના જોવા માંડયો હતો અને તે દિલ્હી છોડીને મુંબઈ આવી ગયો. પરંતુ આ મુંબઈ હતું. અહીંની ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં તેના જેવા અનેક કલાકારો રોજ ડઝનની સંખ્યામાં મુંબઈ ઠલવાતા અને દિગ્દર્શકોના દાદર ઘસીને નિષ્ફળતા પામી ઘરભેગા થઈ જતા હતા. પરંતુ મનોજ હારી કે થાકી જાય એમાનો ન હતો. તેણે ખરા અર્થમાં સ્ટ્રગલ કરી અને ફિલ્મોમાં કોઈ નાનકડું કામ મળી જાય એ માટે અહીંથી ત્યાં રખડપટ્ટી કરી. આ દરમિયાન વર્ષ ૧૯૯૫માં દૂરદર્શનની ‘સ્વાભિમાન’ નામની ધારાવાહિકમાં તેને એક ભૂમિકા મળી. આ જ સિરિયલને કારણે તે સમયે ઇન્ડસ્ટ્રીમાં સ્ટ્રગલ કરી રહેલા બે અભિનેતા આશુતોષ રાણા અને રોહિત રોયને પણ સારી એવી નામના મળી હતી.

એવામાં એક વાર તેને ખબર પડી કે રામગોપાલ વર્મા ‘દૌડ’ નામની ફિલ્મ બનાવી રહ્યા છે. આથી મારતે ઘોડે તે રામગોપાલ વર્માને મળવા ગયો અને દૌડમાં તેને કોઈક નાનકડી ભૂમિકા આપે એવી આજીજી કરી. પણ રામુને જ્યારે ખબર પડી કે તેની પાસે નાનકડો રોલ માગી રહેલો આ કલાકાર ‘બેન્ડિટ ક્વિન’નો ડાકુ માનસિંઘ છે ત્યારે રામુએ તેને કહ્યું કે,  ‘તને હું દૌડમાં નાનકડો રોલ આપવા કરતા મારી નવી ફિલ્મ ‘સત્યા’ના ભીખુ મહાત્રે નામના પાત્ર માટે સાઈન કરવાનું વધુ પસંદ કરીશ.’ પરંતુ એ સમયે મનોજ ભારે આર્થિક સંકડામણમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો અને તેને પૈસાની તાતી જરૂરિયાત હતી આથી તેણે ‘દૌડ’માં જ એક રોલ માગી જ લીધો અને વર્ષ ૧૯૯૬માં તે ‘દૌડ’માં પુષ્કરના રોલમાં બીજી વખતે મોટા પડદે દેખાયો.
હમણાં સુધી ‘દ્રોહકાલ’, ‘દસ્તક’ અને ‘તમન્ના’ જેવી ફિલ્મોમાં તેણે નાની મોટી ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. પરંતુ તેને હજુ પ્રસિદ્ધિ મળી ન હતી. પરંતુ ૧૯૯૮માં ‘સત્યા’ આવી પછી ભીખુ મહાત્રેનું તેનું પાત્ર અત્યંત વખણાયું અને આ સાથે જ મનોજ બાજપાઈને બોલિવુડ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં અભિનેતા તરીકેની ગ્લેમરસ ઓળખ મળી. આ રોલને કારણે તેના એવોર્ડસનું ખાતુ પણ ખુલ્યું અને તેને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો નેશનલ એવોર્ડ, તે વર્ષનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ, ઝી સીને એવોર્ડ અને સ્ટાર સ્ક્રીન એવોર્ડ પણ પ્રાપ્ત થયો. આ પછી તેની ફિલ્મી કારકિર્દી પાટે ચઢી ગઈ. સત્યા પછી શૂલ(૧૯૯૯), કૌન(૧૯૯૯), અક્સ(૨૦૦૧), ઝુબેદા(૨૦૦૧) અને રોડ(૨૦૦૨) જેવી અનેક ફિલ્મોમાં તેના અભિનયને દર્શકો અને ફિલ્મ વિવેચકો દ્વારા અત્યંત પસંદ કરવામાં આવ્યો.

આ બધી ફિલ્મોને કારણે તેને હમણાં સુધી અનેક એવોર્ડસ મળી ચૂક્યા હતા. પરંતુ ૨૦૦૩માં અમૃતા પ્રીતમની નવલકથા પરથી બનેલી ‘પિંજર’ ફિલ્મે ફરીથી તેને રાષ્ટ્રીય એવોર્ડ અપાવ્યો. વિભાજનના સમય પર બનેલી આ ફિલ્મમાં તેણે રશીદ નામના મુસ્લિમ યુવાનની ભૂમિકા ભજવી હતી. ત્યાર પછી પણ વીર ઝારા(૨૦૦૪), 1971(૨૦૦૭), આરક્ષણ(૨૦૧૧) અને રાજનીતિ (૨૦૧૧) જેવી ફિલ્મોમાં પણ તેની અભિનયની ગાડી પૂરપાટ દોડી.

‘સત્યા’ ફિલ્મ કરતી વખતે ફિલ્મના સ્ક્રિપ્ટ રાઈટર અનુરાગ કશ્યપ સાથે તેની મિત્રતા થઈ. તેમની આ મિત્રતા આગળ જતા ઘણાં ઊતાર ચઢાવમાંથી પસાર થવાની હતી. કારણકે ‘સત્યા’ પછી તેમના સંબંધ એટલા બધા ગાઢ થઈ ગયા હતા કે તેઓ લગભગ મોટા ભાગનો સમય એકસાથે જ વિતાવતા અને રાત્રે એકબીજાના ઘરે સૂઈ રહેતા. પરંતુ કોઈક વાતે તેમની વચ્ચે ગેરસમજ થઈ અને તેઓ એક દાયકા સુધી એકબીજાથી દૂર રહ્યા. આખરે ૨૦૧૨માં અનુરાગ કશ્યપે ‘ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુર’ બનાવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે તેણે તેમના અબોલા તોડવાની પહેલ કરી અને મનોજ વાજપેઈને વાઈન પીવાનું આમંત્રણ આપ્યું. તેમની આ મિટિંગમાં અનુરાગે મનોજને ‘ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુર’ની વાત કરી અને તેને સરદાર ખાનની ભૂમિકા ભજવવા માટે તૈયાર કર્યો. સરદાર ખાનનું પાત્ર દેશમાં કેટલું વખણાયું એ વિશે કંઈ કહેવાની અહીં જરૂર નથી.

ત્યાર પછી પણ મનોજે ચક્રવ્યુહ, સ્પેશિયલ26, શૂટ આઉટ એટ વડાલા અને શૂટ આઉટ એટ વડાલામાં લોકોને તેના અભિનયના જલવા બતાવ્યા છે. અભિનેતા બનવાના નિર્ણય કર્યા પછી મનોજ બાજપેઈએ જીવનની દરેક તડકી છાંયડી જોઈ છે. મુંબઈ આવ્યા પછી શરૂઆતના સમયમાં એક તરફ એ કામ શોધવા માટે અહીંથી ત્યાં ભટકતો હતો ત્યારે તેની પહેલી પત્નીએ પણ તેનાથી છૂટાછેડા લીધા હતા. તે આર્થિક અને પારિવારિક મુશ્કેલીઓનો એકસાથે સામનો કરી રહ્યો હતો પરંતુ તે ભાંગ્યો નહીં અને પોતાના નિયત લક્ષ્ય પર અણનમ રહ્યો. કદાચ આવા જ બધા કારણોસર તેના અભિનયમાં પરિપક્વતા આવી હશે! આજે તે તેની અભિનેત્રી પત્ની નેહા અને નાનકડી દીકરી આવા સાથે અત્યંત ખુશ છે. તે કહે છે કે તેના જીવનમાં હવે ત્રણ જ સપના રહ્યા છે.  એક તેની દીકરીને સારામાં સારુ શિક્ષણ આપવું, બીજું તેના ભાઇ-બહેનને આર્થિક મદદ કરીને માતા-પિતાને તેની સાથે રહેવા લઈ આવવું અને ત્રીજું જીવનના પાછલા વર્ષોમાં તેના વતન જઈ એક નાનકડા ઘરમાં મૂળભૂત સગવડોભર્યું સાદુ જીવન જીવવુ!  હાલમાં તો તે તેની ‘અંજાન’, ‘ટ્રાફિક’ અને ‘તેવર’ નામની ફિલ્મોના શૂટિંગમાં અત્યંત વ્યસ્ત છે.