Ez-Zîcü'l-Mümtehan

Ez-Zîcü'l-Mümtehan, (Arapça: الزيج الممتحن) Yahyâ bin Ebû Mansûr el-Müneccim'in çeşitli takvim bilgilerine, ay ve güneş tutulmalarına ait cetvelleri içeren astronomiye dair eseridir.

Abbâsî halifesi Memûn (h. 813-833), Bağdat'ta bir rasathane kurarak dönemin astronomi bilginlerinden, Batlamyus'un astronomi tablolarının ve el-Mecisṭî adlı eserinde güneşin ve gezegenlerin hareketine dair verdiği bilgilerin doğruluğunun araştırılmasını istemiştir. Bunun üzerine dönemin astronomlarının hazırladığı tablolara zic adı verilirken bu çalışmaya katılanlar da “ashâbü’l-mümtehan” diye anılmılmışlardır. Bu ziclerden Yahyâ bin Ebû Mansûr el-Müneccim'in Ez-Zîcü'l-Mümtehan isimli zici hariç diğerleri zamanla kaybolmuş, ancak sonraki eserlerde bazı alıntılar şeklinde günümüze ulaşmıştır.

Küresel astronomi ile ilgili tablolarda ekliptiğin ekvatora olan eğimi ε = 23° 33' olarak alınmış, çeşitli enlemler, bu arada Rakka, Bağdat ve Musul'un enlemleri için küresel astronominin elemanları belirlenmiştir. Gezegen hareketlerinde gerçek hareketi belirlemek için gereken ve episiklin çevresinde gezegenin konumuna bağlı olan ikinci eşitleme değeri her gezegen için saniyesine kadar hesaplanmıştır. Gezegenlerin enlem hesabı için β(λ) = maxβ.sin(λ) olmak üzere basit bir formül verilmiştir. Burada λ, gezegenin çıkış düğümünden olan boylamıdır; gezegenin β enlemi ise boylamın bu fonksiyonuna bağlıdır. Zîcde 829-830 yılları için yirmi dört yıldızın ekliptik (λ, β) ve ekvator (α, δ) koordinatları yer almaktadır. Ayrıca söz konusu zîcde, Yezdicerd 380 (1012) yılına ait on sekiz yıldızın konumu ilk verilen yıldızların enlem değerlerine presesyon düzeltimi eklenerek verilmiştir. Her bir yıldızın ekvator koordinatları, gündüz yayı, gündüz yayının sinüsü, meridyen yüksekliği ve meridyen yüksekliğinin sinüsü tabloya eklenmiştir. Diğer bir tabloda ise gezegenlerin üçlü konumu, haddı (ekliptik üzerinde astrolojik bir nokta), yükselimi gibi astrolojik bölgelerdeki konumları verilmiştir.

Ez-Zîcü'l-Mümtehan yazıldığı dönemden itibaren büyük ilgi görmüş, Sâbit bin Kurre esere bir giriş yazmış, İbn Yunus ez-Zîcü’l-Ḥâkimî'sinin temel kaynaklarından olan bu zici Mısır için yeniden düzenlemiştir. Toledo Cetvelleri'nin (Tuleytula Zîci/el-Ezyâcü’ṭ-Ṭuleyṭiliyye) yazarı Zerkâlî ise ekliptiğin eğimini ve bazı kesin değerleri aynı kitaptan çıkarmıştır. Ez-Zîcü'l-Mümtehan’ın tamamı 1986'da Frankfurt'ta Edward Stewart Kennedy'nin önsözü ile tıpkıbasım şeklinde Fuat Sezgin tarafından yayımlanmıştır.