Kontentke ótiw

Operaciyalıq sistema

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
(Operatsion sistema degennen baǵdarlanǵan)

Operaciyalıq sistema — sistemalı programmalıq támiynat bolıp, kompyuter apparatlıq támiynatı hám programmalıq támiynat resursların basqaradı hám kompyuter programması ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

Kirgiziw hám shıǵarıw hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,[1][2] biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap veb-serverler hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, Android eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin Microsoft Windows — 33%, iOS hám iPadOS — 15%, macOS — 4% hám Linux — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı[3]. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan[4][5]. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)[6][7] sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, USB fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

Anıqlaması hám maqseti

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,[8] biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan[9]. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı[8][10]. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar[10].

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:[11]

  • Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń oraylıq processordıń (CPU) waqıtın yamasa yadtaǵı orındı qashan alatuǵının belgileydi[11]. Házirgi jeke kompyuterlerde paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi[12][13]. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek[14].
  • Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde apparatlıq támiynatqa kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı[11][15]. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin[16].
  • Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi[17]. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı[18].

Operaciyalıq sistemalardıń túrleri

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. Multikompyuter yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;[19] olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı[20]. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;[21] joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek[22]. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı[23]. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi[21]. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,[24] yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı[25].

Bólistirilgen sistemalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin[26]. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes[27].

Engizilgen sistemalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,[28] al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan[29]. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi[30].

Real waqıt sistemaları

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı[30]. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi[30]. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos[30].

Gipervizor

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi[16][31]. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw[32] hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı[33]. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı[16].

Kitapxana

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kitapxana operaciyalıq sisteması (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, kitapxanalar túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:[34] arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı[35], hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,[36] engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

Tariyx

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa mashina kodı arqalı, programmalastırıw tilleri yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı[37]. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,[37] biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi[38]. 1960-jıllarda IBM bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa kirgiziw-shıǵarıw (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı yadda saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti[39].

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı[40]. UNIXtiń derek kodı ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı[41]. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat Linux sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX Intel mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám Android smartfonlarında keń tarqalǵan[42].

Mikrokompyuterler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
MS-DOS operaciyalıq sistemasınıń komanda qatarı interfeysi
Macintosh kompyuteriniń grafikalıq paydalanıwshı interfeysi

Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap jeke kompyuterlerdiń (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi[43]. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı[44]. Keyin IBM Microsoft kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı MS-DOS (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı[44].

Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter Apple kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan komanda qatarı interfeysine qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa Windows dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi[45]. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı[46].

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám iPhonelar ushın iOS (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı Android operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı[47].

Komponentler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq programmalıq támiynatı apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

Yadro

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli[48]. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:[49] paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı[50]. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám kirgiziw-shıǵarıw qurılmalarına kiriwdi baqlaydı[51].

Programmanı orınlaw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

Úziliwler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, qátelik, signal,[52] yamasa trap dep ataladı)[53] — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler oraylıq processorǵa (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı[54][55]. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin[56]. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi[57]. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı[57]. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:[57]

  1. úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
  2. házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
  3. úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.
Programmalıq úziliw
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Programmalıq úziliw — waqıyanıń bolǵanı haqqında proceske jiberiletuǵın xabar[52]. Bul apparatlıq úziliwden ayırmashılıǵı — apparatlıq úziliw waqıyanıń bolǵanı haqqında oraylıq processorǵa (CPU) jiberiletuǵın xabar[58]. Programmalıq úziliwler apparatlıq úziliwlerge uqsas — házir orınlanıp atırǵan processten basqa baǵıtqa ózgeriw júz beredi[59]. Sol sıyaqlı, apparatlıq hám programmalıq úziliwlerdiń ekewi de úziliw xızmet kórsetiw procedurasın orınlaydı.

Programmalıq úziliwler ádette bolıp turatuǵın waqıyalar bolıwı múmkin. Waqıt bóliminiń tamamlanıwı kútilgen waqıya bolǵanlıqtan, yadro kontekstti almastrıwdı orınlawı kerek[60]. Kompyuter programması birneshe sekundtan keyin iske túsetuǵın taymerdi ornata aladı, bunıń járdeminde júdá kóp maǵlıwmat algoritmniń artıqsha uzaq waqıt orınlanıwına sebep bolsa, waqıt shegarasın belgilew múmkin[61].

Programmalıq úziliwler qáte jaǵdayları, mısalı, qáte dúzilgen mashina kórsetpesi sebebinen payda bolıwı múmkin[61]. Biraq eń kóp ushırasatuǵın qáte jaǵdayları nolge bóliw hám qáte yad adresine kiriw bolıp tabıladı[61].

Paydalanıwshılar házir orınlanıp atırǵan procestiń minez-qulqın ózgertiw ushın yadroǵa xabar jiberiwi múmkin[61]. Mısalı, komanda qatarı ortalıǵında úziliw belgisin (ádette Control-C) basıw aǵımdaǵı orınlanıp atırǵan processti toqtatıwı múmkin[61].

x86 CPUlarında programmalıq úziliwlerdi payda etiw ushın INT assembler tili instrukciyası qollanıladı[62]. Sintaksisi INT X túrinde bolıp, bunda X on altılıq formattaǵı úziliw vektorları kestesine silteme sanı bolıp tabıladı.

Signal
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda programmalıq úziliwlerdi payda etiw ushın kill(pid,signum) sistemalıq shaqırıwı basqa proceske signal jiberedi[63]. pid — signal qabıllaytuǵın processtiń process identifikatorı. signum — jiberiletuǵın signal sanı (mnemonikalıq formatta). kill atamasınıń qattı túri tańlanıwına sebep — dáslepki ámelge asırıwlarda bul komanda tek processti toqtatqan[64].

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda signallar proceslerge sinxron emes waqıyalardıń júz bergenin xabarlaydı[63]. Sinxron emes baylanıstı támiyinlew ushın úziliwler kerek[65]. Bir processtiń basqa proces penen sinxron emes baylanısıwınıń sebepleriniń biri — klassikalıq oqıwshı/jazıwshı máseleleriniń bir túrin sheshiw[66]. Jazıwshı qabıqshadan oqıwshınıń kiris aǵımına jiberiliwi ushın óz shıǵısına arnalǵan kanal aladı[67]. Komanda qatarı sintaksisi alpha | bravo túrinde boladı. alpha esaplawı tayar bolǵanda kanalǵa jazadı hám keyin kútiw gezeginde uyqılaydı[68]. Soń bravo tayar gezekke ótkeriledi hám tez arada óziniń kiris aǵımınan oqıydı[69]. Yadro kanal arqalı maǵlıwmat jiberiwdi úylestiriw ushın programmalıq úziliwlerdi payda etedi[69].

Signallar 7 kategoriyaǵa bóliniwi múmkin[63]. Kategoriyalar:

  1. processtiń ádettegi túrde orınlanıp bolǵanında.
  2. processte ózgeshelik túrindegi qáte payda bolǵanında.
  3. processtiń sistemalıq resursı tawsılǵanında.
  4. processtiń nızamsız instrukciyanı orınlaǵanında.
  5. processtiń alarm waqıyasın belgilegeninde.
  6. processtiń klaviatura arqalı toqtatılǵanında.
  7. processte qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın izlew eskertpesi payda bolǵanında.
Apparatlıq úziliw
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kirgiziw-shıǵarıw (I/O) periferiya qurılmaları CPUdan ásten isleydi. Sonlıqtan CPU hárbir I/O ámeliniń tamamlanıwın kútiwi kerek bolsa, kompyuterdiń islewi ásteleydi. Onıń ornına kompyuterde I/O operaciyasınıń tamamlanǵanı haqqında úziliwlerdi qollanıw múmkin, bul sorawdı qaytalap tekseriw yamasa bos kútiw zárúrligin joq etedi[70].

Geypara kompyuterler hárbir belgige yamasa sózge úziliwdi talap etedi, bul CPU waqıtınıń aytarlıqtay bólegin jumsawına alıp keledi. Tikkeley yadqa kiriw (DMA) — qurılmalardıń CPUdı aynalıp ótip, tiykarǵı yadqa tikkeley kiriwine múmkinshilik beretuǵın arxitekturalıq funkciya[71]. (Arxitekturadan bólek túrde, qurılma tikkeley yamasa magistral arqalı tiykarǵı yadqa hám onnan tikkeley yadqa kiriwdi orınlay aladı.)[72]

Kirgiziw-shıǵarıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Drayverler
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Operaciyalıq sistema kirgiziw-shıǵarıw qurılmalarına kiriw ushın qurılma drayverlerin óz ishine aladı.

Úziliw menen basqarılatuǵın I/O
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kompyuter paydalanıwshısı klaviaturadaǵı klavishti basqanda, ádette belgi ekranda birden payda boladı. Sol sıyaqlı, paydalanıwshı tıshqanshanı jıljıtqanda, kursordıń ekrannan jıljıwı da birden júz beredi. Hárbir klavish basıw hám tıshqansha háreketi Úziliw menen basqarılatuǵın I/O dep atalatuǵın úziliwdi payda etedi. Úziliw menen basqarılatuǵın I/O proces hárbir belgi[72] yamasa sóz[73] jiberilgen sayın úziliw payda bolǵanda júz beredi.

Tikkeley yadqa kiriw
[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Qattı diskler, qattı halatlı diskler hám magnit lentası sıyaqlı qurılmalar maǵlıwmatlardı sonshelli joqarı tezlikte jiberiwi múmkin, sonlıqtan hárbir jiberilgen bayt yamasa sóz ushın CPUǵa úziliw jiberiw hám bayt yamasa sózdi qurılma menen yad arasında CPU arqalı tasıw CPU waqıtın artıqsha jumsawdı talap etedi. Onıń ornına maǵlıwmat qurılma menen yad arasında CPUdan ǵárezsiz túrde kanal yamasa tikkeley yadqa kiriw basqarıwshısı sıyaqlı apparat arqalı beriledi; úziliw tek barlıq maǵlıwmat berilip bolǵanında jiberiledi[74].

Eger kompyuter programması bloklanatuǵın I/O jazıw operaciyasın orınlaw ushın sistemalıq shaqırıwdı atqarsa, onda sistemalıq shaqırıw tómendegi instrukciyalardı orınlawı múmkin:

  • CPUdıń registrleri mazmunın (sonıń ishinde programma esaplaǵıshın) processti basqarıw blogına jaylastırıw[75].
  • Qurılma jaǵdayı kestesine jańa jazba jaratıw[76]. Operaciyalıq sistema qaysı procesler qaysı qurılmalardı kútip atırǵanın baqlaw ushın bul kesteni saqlaydı. Kestedegi maydanlardıń biri — processti basqarıw blogınıń yad adresi.
  • Qurılmaǵa jiberiletuǵın barlıq belgilerdi yad buferine jaylastırıw[65].
  • Yad buferiniń yad adresin aldın ala belgilengen qurılma registrine ornatıw[77].
  • Bufer ólshemin (pútin san) basqa aldın ala belgilengen registrge ornatıw[77].
  • Jazıwdı baslaw ushın mashinalıq instrukciyanı orınlaw.
  • tayar gezektegi keyingi proceske kontekstti almastrıwdı orınlaw.

Jazıw ámeli orınlanıp atırǵanda, operaciyalıq sistema ádettegidey basqa proceslerge kontekstti almastırıw arqalı ótedi. Qurılma jazıwdı tamamlaǵanda, ol úziliw sorawın belgilew arqalı házir orınlanıp atırǵan proceske úziliw jiberedi. Qurılma sonday-aq maǵlıwmat magistralına pútin san jaylastıradı[78]. Úziliw sorawın qabıl etkennen keyin operaciyalıq sistema:

  • programma esaplaǵıshınıń (registr) mazmunın, keyin jaǵday registriniń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi[57].
  • Basqa registrlerdiń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi. (Alternativ túrde, registrlerdiń mazmunı sistemalıq kestеgе jaylastırılıwı múmkin.)[78]
  • Maǵlıwmat magistralınan pútin sandı oqıydı. Bul pútin san úziliw vektorları kestesine silteme bolıp tabıladı. Vektor kestesindegi instrukciyalar keyin:
  • Qurılma jaǵdayı kestesine kiriw.
  • Processti basqarıw blogın ajıratıp alıw.
  • Jazıw procesine qayta kontekst almastırıwdı orınlaw.

Jazıw procesiniń waqıt bólegi tamamlanǵanda, operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlaydı:[79]

  • Jaǵday registri hám programma esaplaǵıshınan basqa registrlerdi shaqırıw steginеn alıp taslaw.
  • Jaǵday registrin shaqırıw steginеn alıp taslaw.
  • Kelesi instrukciyanıń adresin shaqırıw steginеn alıp, onı programma esaplaǵıshına qayta ornatıw.

Programma esaplaǵıshı endi qayta ornatılǵannan keyin, úzilgen processtiń waqıt bólegi dawam etedi[57].

Yadtı basqarıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Kóp programmalı operaciyalıq sistemanıń yadrosı, basqa wazıypalar menen bir qatarda, programmalarda házir paydalanılıp atırǵan barlıq sistemalıq yadtı basqarıwǵa juwapker bolıwı kerek. Bul bir programmanıń basqa programma tárepinen álleqashan paydalanılıp atırǵan yadqa aralasıp ketiwin boldırmaydı. Programmalar waqıttı bólistirip islegeni sebepli, hárbir programma yadqa ǵárezsiz kiriw múmkinshiligine iye bolıwı kerek.

Birlesken yadtı basqarıw kóplegen erte dáwirdegi operaciyalıq sistemalarda qollanılǵan bolıp, barlıq programmalar yadronıń yad basqarıwshısın erikli túrde paydalanadı hám olarǵa bólistirilgen (ortaq) yad kóleminen aspaydı dep esaplaydı. Yadtı basqarıwdıń bul túri házirgi waqıtta derlik qollanılmaydı, sebebi programmalarda kóbinese olarǵa bólistirilgen yad kóleminen asıp ketiwine sebep bolatuǵın qáteler boladı. Eger programma isten shıqsa, ol bir yamasa birneshe basqa programma paydalanıp atırǵan yadtıń ózgeriwine yamasa ústinen jazılıwına alıp keliwi múmkin. Zıyanlı programmalar yamasa viruslar basqa programmanıń yadın qasaqana ózgertiwi yamasa operaciyalıq sistemanıń óziniń islewine tásir etiwi múmkin. Birlesken yadtı basqarıwda sistemanıń isten shıǵıwı ushın tek bir durıs islemeytuǵın programma jetkilikli.

Yadtı qorǵaw yadroǵa processtiń kompyuter yadına kiriwin sheklew múmkinshiligin beredi. Yadtı qorǵawdıń túrli usılları bar, olardıń ishinde yadtı segmentlew hám betlew de bar. Barlıq usıllar apparatlıq támiynattıń belgili bir dárejede qollawın talap etedi, mısalı, 80286 MMU. Bunday qollaw barlıq kompyuterlerde bola bermeydi.

Segmentlewde de, betlewde de belgili qorǵalǵan rejim registrleri CPUǵa orınlanıp atırǵan programmaǵa qaysı yad adreslerine kiriwge ruqsat beriliwin anıqlap beredi. Basqa adreslerge kiriwge urınıw úziliwdi payda etedi. Bul CPUdı qaytadan baqlawshı rejimge ótiwine hám yadronıń basqarıwdı óz qolına alıwına sebep boladı. Bul segmentlew qaǵıydasınıń buzılıwı yamasa qısqasha Seg-V dep ataladı. Bunday ámelge mazmunlı nátiyjeni belgilew qıyın bolǵanlıǵı hám ádette ol durıs islemeytuǵın programmanıń belgisi bolǵanı sebepli, yadro kóbinese qátege sebep bolǵan programmanı toqtatadı hám qáte haqqında xabar beredi.

Windows 3.1-den ME-ge shekemgi versiyalarda yadtı qorǵawdıń belgili bir dárejesi bolǵan, biraq programmalarda onı qollanıw zárúrligin aylanıp ótiw ańsat bolǵan. Ulıwmalıq qorǵaw qáteligi payda bolıp, segmentlew qaǵıydasınıń buzılǵanı kórsetilgen. Biraq sistemanıń ózi de kóbinese isten shıqqan.

Virtual yad

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Kóplegen operaciyalıq sistemalar programmalarǵa qattı disk hám RAM boyınsha shashırap jaylasqan yad bólimlerin «virtual yad» dep atalatuǵın bir tutas yad bólegi sıyaqlı paydalanıwına «aldawı» múmkin.

Virtual yad adreslewdiń qollanılıwı, mısalı, betlew yamasa segmentlew, yadronıń hárbir waqıtta hárbir programma qaysı yadtı paydalanıwı múmkin ekenin tańlawına múmkinshilik beredi. Bul operaciyalıq sistemanıń birdey yad orınların birneshe wazıypa ushın paydalanıwına jol ashadi.

Eger programma kiriwge bolmaytuǵın yadqa kiriwge háreket etse, biraq sol yad programmaǵa bólistirilgen bolsa, yadronıń ózine úziliw beriledi. Úziliwdiń bul túri ádette bet qátesi dep ataladı.

Yadro bet qátesin anıqlaǵanda, ádette onı payda etken programmaǵa tiyisli virtual yad aralıǵın ózgertedi hám soralǵan yadqa kiriwge ruqsat beredi. Bul yadronıń belgili bir qosımshanıń yadınıń qayerde saqlanatuǵının, yamasa onıń ele bólistirilgen yamasa bólistirilmegenin tańlaw boyınsha basqarıwına múmkinshilik beredi.

Zamanagóy operaciyalıq sistemalarda siyrek paydalanılatuǵın yad basqa programmalar paydalanıwı ushın bos orın jaratıw maqsetinde waqıtsha diskke yamasa basqa tasıwshıǵa saqlanıwı múmkin. Bul swap etiw dep ataladı, sebebi yadtıń belgili bir aymaǵı birneshe programma tárepinen paydalanılıwı múmkin hám sol yad aymaǵındaǵı mazmun talapqa qaray almastırılıwı yamasa awıstırılıwı múmkin.

Virtual yad programmistke yamasa paydalanıwshıǵa kompyuterde shınında bar bolǵan RAM kólemine salıstırǵanda anaǵurlım úlken RAM kólemi bar degen túsinikti beredi[80].

Bir waqıtta orınlanıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Bir waqıtta orınlanıw operaciyalıq sistemanıń birneshe wazıypanı bir waqıtta orınlay alıw múmkinshiligin bildiredi[81]. Házirgi zamanagóy operaciyalıq sistemalardıń derlik bári bir waqıtta orınlanıwdı qollaydı[82].

Aǵımlar processtiń jumısın bir waqıtta orınlanıwı múmkin bolǵan birneshe bólimge bóliwge múmkinshilik beredi[83]. Aǵımlardıń sanı bar bolǵan processorlar sanı menen sheklenbeydi. Eger aǵımlar processorlar sanınan kóp bolsa, operaciyalıq sistemanıń yadrosı aǵımlardı jobalastıradı, waqıtsha toqtatadı hám qayta dawam ettiredi, yaǵnıy hárbir aǵımnıń qashan orınlanatuǵının hám oǵan CPU waqıtınıń qansha bólegi beriletuǵının basqaradı[84]. Kontekstti almastırıw waqtında orınlanıp atırǵan aǵım waqıtsha toqtatıladı, onıń jaǵdayı aǵımdı basqarıw blogına hám stekke saqlanadı, al jańa aǵımnıń jaǵdayı júklenedi[85]. Tariyxta kóplegen sistemalarda aǵım basqarıwdı ózi bosatqansha (kooperativ kóp wazıypalılıq) orınlanıwın dawam ettire alǵan. Bul model bir aǵımǵa processordıń barlıq waqıtın iyelep alıwǵa múmkinshilik beretuǵını sebepli, házirgi operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi aǵımdı úziw múmkinshiligine iye (aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıq)[86].

Aǵımlardıń ózleriniń aǵım identifikatorı, programma sanaǵıshı (PC), registrler jıynaǵı hám stek bar, biraq olar bir processtiń basqa aǵımları menen kodtı, dinamikalıq yad maǵlıwmatların hám basqa resurslardı bólistiredi[87][88]. Sonlıqtan jańa processti jaratıwǵa qaraǵanda aǵım jaratıw ushın azıraq artıqsha shıǵın ketedi[89]. Bir processorlı sistemalarda bir waqıtta orınlanıw procesler arasındaǵı almastırıw arqalı júz beredi. Kóp kompyuterlerde birneshe processor bar[90]. Túrli processorlаrda orınlanatuǵın birneshe aǵımnıń parallel orınlanıwı programmanıń islewin tezletiwi múmkin, bul programmanıń qansha bólegi bir waqıtta orınlay alatuǵınına baylanıslı[91].

Fayl sisteması

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Fayl sistemaları paydalanıwshılarǵa hám programmalarǵa kompyuterdegi fayllardı, kóbinese kataloglar (yamasa papkalar) járdeminde, shólkemlestiriw hám retlestiriw múmkinshiligin beredi.

Jigirma birinshi ásirdegi kompyuterlerde qollanılatuǵın turaqlı saqlaw qurılmaları, ózgeriwsheń yad — dinamikalıq erkin kiriw yadınan (DRAM) ayırmashılıǵı, kompyuter isten shıqqannan yamasa elektr energiyası úzilip qalǵannan keyin de maǵlıwmatlardı saqlap qaladı. Turaqlı (ózgeriwsheń emes) saqlaw qurılmaları bayt esabında ádewir arzan, biraq olardan maǵlıwmatqa kiriw, oqıw hám jazıw ushın birneshe dárejede kóbirek waqıt ketedi. Tiykarǵı eki texnologiya bar: magnit disklerden turatuǵın qattı disk hám flesh-yad (maǵlıwmatlardı elektr sxemalarında saqlaytuǵın qattı halatlı disk). Sońǵısı qımbatıraq bolsa da, tezirek isleydi hám shıdamlılıǵı joqarı[92][93][94][95].

Fayl sistemaları — operaciyalıq sistema turaqlı saqlaw qurılmalarına kiriwdi ańsatlastırıw ushın qollanatuǵın abstrakciya. Olar adam oqıy alatuǵın fayl atların hám basqa metamaǵlıwmatlardı usınadı, kiriw ámellerin amortizaciyalaw arqalı ónimlilikti arttıradı, birneshe aǵımnıń yadtaǵı birdey bólimge kiriwine jol qoymaydı hám maǵlıwmatlardıń buzılǵanın anıqlaw ushın tekseriw qosındıların óz ishine aladı[96]. Fayl sistemaları fayllardan (ólshemi hár túrli bolıwı múmkin bolǵan, at berilgen maǵlıwmatlar jıynaǵı) hám adam oqıy alatuǵın fayl atları menen basqa kataloglardıń dizimin saqlaytuǵın kataloglardan (papkalardan) turadı[97]. Absolyut fayl jolı túbir katalogtan baslanıp, punktuaciya belgileri menen ajıratılǵan ishki kataloglardıń atların kórsetedi, al salıstırmalı jol fayldıń katalogqa salıstırǵandaǵı jaylasqan ornın anıqlaydı[98][99].

Sistemalıq shaqırıwlar (geyde kitapxanalar arqalı qaplanadı) qosımshalarǵa fayllardı jaratıw, óshiriw, ashıw hám jabıw, sonday-aq olardı baylanıstırıw, oqıw hám jazıw múmkinshiligin beredi. Bul ámellerdiń hámmesi operaciyalıq sistema tárepinen qosımsha atınan orınlanadı[100]. Operaciyalıq sistemanıń keshigiwdi azaytıwǵa baǵdarlanǵan jumısları jaqında soralǵan yad blokların keshte saqlawdı hám qosımsha ele soramaǵan, biraq keyin kerek bolıwı múmkin bolǵan maǵlıwmatlardı aldın ala júklewdi óz ishine aladı[101]. Qurılma drayverleri — hárbir kirgiziw-shıǵarıw (I/O) qurılmasına arnawlı islep shıǵılǵan hám operaciyalıq sistemanıń túrli apparatlıq támiynatlarda ózgertiw kiritilmesten islewine múmkinshilik beretuǵın programmalıq támiynat[102][103].

Fayl sistemalarınıń jáne bir komponenti — fayldıń atı hám metamaǵlıwmatların onıń mazmunı saqlanatuǵın maǵlıwmat blogı menen sáykeslestiretuǵın sózlik[104]. Kóplegen fayl sistemaları fayl atların fayl nomerlerine aylandırıw ushın kataloglardan paydalanadı. Blok nomerin tabıw ushın operaciyalıq sistema indeks qollanadı, ol kóbinese terek túrinde ámelge asırıladı[105]. Bunnan bólek, bos bloklardı baqlap barıw ushın bos orın kartası boladı; ol ádette bit kartası túrinde ámelge asırıladı[105]. Jańa fayldı saqlaw ushın hár qanday bos bloktan paydalanıw múmkin bolsa da, kóplegen operaciyalıq sistemalar ónimlilikti arttırıw ushın bir katalogtaǵı fayllardı bir jerge jámlewge yamasa fragmentaciyanı azaytıw maqsetinde fayllardı dáwirli túrde qayta jaylastırıwǵa háreket etedi[106].

Kompyuter isten shıqqan yamasa apparatlıq támiynat buzılǵan jaǵdayda maǵlıwmatlardıń isenimliligin saqlaw da áhmiyetli másele bolıp tabıladı[107]. Fayl jazıw protokolları atomlıq ámeller tiykarında joybarlanadı, sonlıqtan jazıw barısındaǵı hár qanday waqıtta kompyuter isten shıqqan jaǵdayda turaqlı saqlaw qurılmasındaǵı maǵlıwmatlar tolıq jazılmaǵan yamasa sáykes kelmeytuǵın jaǵdayda qalıp ketpeydi[108]. Maǵlıwmatlardıń buzılıwı artıqsha saqlaw (mısalı, RAID — arzan disklerdiń artıqsha massivleri) hám maǵlıwmatlardıń buzılǵanın anıqlaytuǵın tekseriw qosındıları járdeminde sheshiledi[109][110]. Fayldıń birneshe tekseriw qosındısı hám rezerv kóshirmesi saqlanǵan jaǵdayda, sistema apparatlıq támiynattıń birneshe ret isten shıǵıwınan keyin de tiklene aladı. Maǵlıwmatlardıń buzılıwın anıqlaw hám tiklew ushın kóbinese fon procesleri qollanıladı[110].

Tarmaqlanıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Zamanagóy operaciyalıq sistemalar ádette TCP/IP protokollar stegi sıyaqlı tarmaq stegin óz ishine aladı.

Qáwipsizlik

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baslı maqala: Kompyuter qáwipsizligi

Qáwipsizlik — bir kompyuterdi paydalanatuǵın basqa paydalanıwshılardan, sonday-aq tarmaq arqalı oǵan aralıqtan kiriwge urınıwshılardan paydalanıwshılardı qorǵawdı bildiredi[111]. Operaciyalıq sistemanıń qáwipsizligi CIA úshligin támiyinlewge tiykarlanadı: qupıyalıq (ruqsatsız paydalanıwshılar maǵlıwmatlarǵa kiriwge múmkinshilik almaydı), pútinlik (ruqsatsız paydalanıwshılar maǵlıwmatlardı ózgertе almaydı) hám qoljetimlilik (xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimine ushıraǵan jaǵdayda da sistemanıń ruqsat berilgen paydalanıwshılar ushın qoljetimli bolıp qalıwın támiyinlew)[112]. Basqa kompyuter sistemalarındaǵı sıyaqlı, qáwipsizlikti támiyinlew ushın qáwipsizlik domenlerin — operaciyalıq sistemalarda yadro, procesler hám virtual mashinalardı — bir-birinen ajıratıw tiykarǵı áhmiyetke iye[113]. Qáwipsizlikti arttırıwdıń basqa usıllarına hújim betin kishireytiw ushın sistemanı ańsatlastırıw, resurslarǵa kiriwdi dáslepki jaǵdayda sheklew, barlıq sorawlardıń ruqsatın tekseriw, eń az huqıq principin qollanıw (wazıypanı orınlaw ushın zárúr bolǵan eń az huqıqlardı beriw), huqıqlardı ajıratıw hám ulıwmalıq maǵlıwmatlardı azaytıw kiredi[114].

Operaciyalıq sistemalardıń geybir dizaynları basqalarına qaraǵanda qáwipsizirek boladı. Yadro menen qosımshalar arasında ajıratıw bolmaǵan sistemalar eń qáwipsiz emes bolıp esaplanadı. Kóp maqsetli operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi sıyaqlı monolit yadrolı sistemalar da yadronıń qanday da bir bólimi buzılǵan jaǵdayda hálsiz bolıp qaladı. Qáwipsizirek dizayn mikro-yadrolardı qollanadı: olar yadronıń huqıqların birneshe bólek qáwipsizlik domenlerine ajıratıp, yadronıń bir ret buzılıwınıń aqıbetlerin azaytadı[115]. Uniyadrolar da yadronıń kólemin azaytıw hám operaciyalıq sistemanıń basqa funkciyaların qosımshalar boyınsha ajıratıw arqalı qáwipsizlikti jaqsılaytuǵın taǵı bir usıl bolıp tabıladı[115].

Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi C yamasa C++ tillerinde jazıladı. Bul tiller qáwipli paydalanıw múmkin bolǵan hálsizliklerdiń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin. Olarǵa qarsı qorǵanıwǵa háreketler jasalǵanına qaramastan, shegara tekseriwiniń joqlıǵı sebepli buferdiń tolıp ketiwi hújimleri hálsizliklerdi payda etedi[116]. CPU optimizaciyaları sebepli payda bolatuǵın geybir hálsizliklerdi qosqanda, apparatlıq támiynattaǵı hálsizlikler de operaciyalıq sistemanı buzıw ushın qollanılıwı múmkin[117]. Operaciyalıq sistema programmistleriniń hálsizliklerdi qasaqana engizgen jaǵdayları da belgili, mısalı, jasırın kiriw esikleri[118].

Operaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi olardıń barǵan sayın quramalasıwı hám sonıń nátiyjesinde qátelerdiń payda bolıwı menen qıyınlasadı[119]. Operaciyalıq sistemalardı formal tekseriw ámelde múmkin bolmaǵanlıqtan, islep shıǵıwshılar hálsizliklerdi azaytıw ushın operaciyalıq sistemanı bekkemlew usılların qollanadı[120]. Mısalı, adres keńisliginiń jaylasıwın tosınnan ózgertiw, basqarıw aǵımınıń pútinligin támiyinlew, kiriwdi sheklew dizimleri hám basqa texnikalar qollanıladı[121][122][123]. Ashıq kodlı operaciyalıq sistemalarǵa kimniń kod qosıwına bolmasın, sheklew joq. Bunday sistemalarda ózgerisler tariyxı ashıq boladı hám basqarıw wazıypaları bólistirilgen túrde ámelge asırıladı[124]. Ashıq kodlı programmistler qáwipsizlik hálsizliklerin tabıw hám joq etiw ushın birgelikte islewge umtıladı. Bunda kodtı qayta kóriw hám túrlerdi tekseriw arqalı zıyanlı kod alıp taslanadı[125][126]. Endryu S. Tanenbaum barlıq operaciyalıq sistemalardıń derek kodın járiyalawdı usınıs etedi. Onıń pikirinshe, bul islep shıǵıwshılardıń qupıyalıqqa isenip qalıwınıń aldın aladı hám qáwipsizlikti jasırıw arqalı támiyinlew sıyaqlı isenimsiz usılǵa súyeniwdi azaytadı[127].

Paydalanıwshı interfeysi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Paydalanıwshı interfeysi (UI) adam menen kompyuter arasındaǵı óz-ara baylanıstı támiyinlew ushın zárúr. Hár qanday kompyuter ushın paydalanıwshı interfeysiniń eń kóp ushırasatuǵın eki túri bar:

Jeke kompyuterlerde, sonıń ishinde smartfonlar hám planshetlerde, sonday-aq jumıs stanciyalarında paydalanıwshı kirgizetuǵın maǵlıwmat ádette klaviatura, tıshqansha, trekpad yamasa sensorlı ekran arqalı beriledi. Olardıń hámmesi operaciyalıq sistema menen arnawlı programmalıq támiynat arqalı baylanısadı[128]. Programmalıq támiynat islep shıǵıwshılar yamasa kod jazıwshılar bolmaǵan jeke kompyuter paydalanıwshıları kirgiziw hám shıǵarıw ushın kóbinese grafikalıq interfeyslerdi tańlaydı. Grafikalıq interfeysler jeke kompyuterlerdiń kópshiligi tárepinen qollanıladı[129]. Grafikalıq interfeyslerdi qollaytuǵın programmalıq támiynat komanda qatarı hám ápiwayı tekstli shıǵarıwǵa qaraǵanda quramalıraq. Ápiwayı tekstli shıǵarıw kóbinese baǵdarlamashılar tárepinen maqullanadı hám onı qollap-quwatlaw ańsat[130].

Hobbi retinde operaciyalıq sistemanı islep shıǵıw

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Hobbi retindegi operaciyalıq sistema — kodı bar bolǵan operaciyalıq sistemadan tikkeley alınbaǵan, paydalanıwshıları hám belsendi islep shıǵıwshıları az bolǵan sistema.

Ayırım jaǵdaylarda hobbi retindegi islep shıǵıw jumısı «homebrew» dep atalatuǵın kompyuter qurılmasın qollap-quwatlawǵa arnaladı. Mısalı, MOS Technology 6502 mikroprocessorı menen isleytuǵın ápiwayı bir plataǵa ornatılǵan kompyuter. Basqa jaǵdaylarda islep shıǵıw keń tarqalǵan arxitektura ushın alıp barılıwı múmkin. Operaciyalıq sistemanı islep shıǵıw pútkilley jańa ideyalardan baslanıwı yamasa bar bolǵan operaciyalıq sistemanı úlgi etip alıw arqalı ámelge asırılıwı múmkin. Hár eki jaǵdayda da hobbi retinde islep shıǵıwshı jumıstı ózi orınlaydı yamasa uqsas qızıǵıwshılıqları bar kishkene, geyde rásmiy emes topar menen birgelikte isleydi.

Hobbi retindegi operaciyalıq sistemalarǵa Syllable hám TempleOS mısal bola aladı.

Operaciyalıq sistemalardıń hár túrliligi hám portativligi

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Eger qosımsha belgili bir operaciyalıq sistema ushın jazılıp, basqa operaciyalıq sistemaǵa kóshiriletuǵın bolsa, qosımshaǵa kerek bolǵan funkcionallıq jańa sistemada basqasha ámelge asırılıwı múmkin. Mısalı, funkciyalardıń atları hám argumentlerdiń mánileri ózgeshe bolıwı múmkin. Bul qosımshanı beyimlewdi, ózgertiwdi yamasa basqa túrde qollap-quwatlawdı talap etedi.

Operaciyalıq sistemalardıń hártúrliligin qollap-quwatlawǵa ketetuǵın bul shıǵındı Java yamasa Qt sıyaqlı programmalıq platformalar ushın qosımshalar jazıw arqalı azaytıwǵa boladı. Bul abstrakciyalar belgili bir operaciyalıq sistemalarǵa hám olardıń sistemalıq kitapxanalarına beyimleniw shıǵınların aldın ala óz moynına alǵan.

Taǵı bir usıl — operaciyalıq sistemalardı islep shıǵarıwshılardıń standartlardı qabıl etiwi. Mısalı, POSIX hám operaciyalıq sistemanı abstrakciyalaw qatlamları ulıwmalıq ózgesheliklerdi támiyinlep, bir sistemadan ekinshisine kóshiriw shıǵınların azaytadı.

Keń tarqalǵan operaciyalıq sistemalar

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

2025-jıl oktyabr ayına kelip, veb-trafik kórsetkishleri Androidtiń pútkil Dúnya júzi torına kiriw ushın qollanılatuǵın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema ekenin kórsetedi. Onıń úlesi 38%-ti quraydı. Keyingi orınlarda Microsoft Windows — 31%, iOS hám iPadOS — 15%, macOS — 7% hám Linux — 1% úles penen turadı[3]. Android, iOS hám iPadOS mobil operaciyalıq sistemalar bolıp tabıladı, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterlerge arnalǵan operaciyalıq sistemalar bolıp esaplanadı.

Linux

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baslı maqala: Linux
Linux sistemasınıń qatlamları

Linux — GNU ulıwmalıq jámiyetlik licenziyası (GPL) boyınsha tarqatılatuǵın erkin programmalıq támiynat. Bul licenziyaǵa muwapıq, onıń barlıq tuwındı versiyaları derek kodın járiyalawı nızam boyınsha talap etiledi[131]. Linux programmistler tárepinen ózleri paydalanıw ushın islep shıǵılǵan. Sonlıqtan onda ápiwayılıq hám izbe-izlikke ayrıqsha itibar berilgen: sheksiz derlik usıllar menen biriktiriwge bolatuǵın az sandaǵı tiykarǵı elementler qollanıladı hám artıqsha qaytalanıwdan qashıladı[132].

Onıń dizaynı mikro-yadrodan paydalanbaytuǵın basqa UNIX sistemalarına uqsaydı[133]. Linux C tilinde jazılǵan[134]. Ol UNIX System V sintaksisin qollanadı, biraq BSD sintaksisin de qollap-quwatlaydı. Linux standart UNIX tarmaqlıq funkciyaların hám UNIX qurallarınıń tolıq jıynaǵın qollaydı. Sonıń menen birge, birneshe paydalanıwshını qollap-quwatlaydı hám aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıqtan paydalanadı. Dáslep minimalistlik dizaynǵa iye bolǵan Linux 16 megabayttan (MB) az RAM menen de isley alatuǵın iykemli sistema bolıp tabıladı, biraq ol házirgi waqıtta kóp processorlı úlken sistemalarda qollanıladı[133]. Basqa UNIX sistemalarına uqsas túrde, Linux distributivleri yadrodan, sistemalıq kitapxanalardan hám sistemalıq utilitalardan turadı[135]. Linuxta jumıs stolı, papka hám fayl belgileri bar grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI) bar. Sonday-aq operaciyalıq sistemaǵa komanda qatarı arqalı kiriw múmkinshiligi de bar[136].

Android — Linuxqa tıǵız tiykarlanǵan, biraq tek bir bólegi ashıq kodlı operaciyalıq sistema. Ol smartfonlarda keń tarqalǵanlıǵı sebepli paydalanıwshılar arasında eń kóp qollanılatuǵın operaciyalıq sistemaǵa aylandı. Android, sonday-aq grafikalıq interfeys talap etiletuǵın engizilgen sistemalarda da qollanıladı, biraq bul tarawda onıń úlesi salıstırmalı túrde az. Bunday qurılmalarǵa aqıllı saatlar, avtomobillerdiń basqarıw panelleri, samolyot orınlıqlarınıń artına ornatılǵan ekranlar, medicina qurılmaları hám úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi[137]. Linuxtan ayırmashılıǵı, Androidtıń úlken bólegi Java tilinde jazılǵan hám obektke baǵdarlanǵan dizaynnan paydalanadı[138].

Microsoft Windows

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
Baslı maqala: Microsoft Windows
Fayl ushın qáwipsizlik deskriptorı: dáslep tek oqıwǵa ruqsat berilgen, Elvis ushın kiriw sheklengen, Keti ushın oqıw hám jazıw ruqsatı, al fayldıń iyesi Ida ushın tolıq kiriw ruqsatı belgilengen[139].

Windows — stol kompyuterlerinde, noutbuklarda, planshetlerde, telefonlarda, jumıs stanciyalarında, korporativ serverlerde hám Xbox konsollarında keń qollanılatuǵın menshikli operaciyalıq sistema[140]. Sistema dáslep «qáwipsizlik, isenimlilik, sáykeslik, joqarı ónimlilik, keńeytiw múmkinshiligi, portativlik hám xalıqaralıq qollap-quwatlaw» talapların támiyinlew ushın joybarlanǵan. Keyin ala energiya únemlew hám dinamikalıq qurılmalardı qollap-quwatlaw da tiykarǵı ústemliklerge aylandı[141].

Windows Executive procesler, aǵımlar hám bólimler (mısalı, fayllar sıyaqlı yad obektleri) ushın áhmiyetli maǵlıwmat strukturaların basqarıwda yadro rejimindegi obektlerden paydalanadı[142]. Operaciyalıq sistema virtual yad ushın talap boyınsha betlewdi qollaydı, bul kóplegen qosımshalarda kirgiziw-shıǵarıw ámellerin tezletedi. Kirgiziw-shıǵarıw qurılmalarınıń drayverleri Windows Driver Model modelinen paydalanadı[142]. NTFS fayl sistemasında tiykarǵı kestе bar bolıp, hárbir fayl metamaǵlıwmatları bar jazba túrinde kórsetiledi[143]. Wazıypalardı jobalastırıw aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıqtı óz ishine aladı[144]. Windows kóp sanlı qáwipsizlik funkciyalarına iye[145]. Olardıń ishinde kiriwdi basqarıw dizimleri hám pútinlik dárejelerin qollanıw ayrıqsha áhmiyetke iye. Hárbir processte autentifikaciyalaw tokeni boladı, al hárbir obektke qáwipsizlik deskriptorı beriledi. Keyingi versiyalarǵa jáne de kóbirek qáwipsizlik funkciyaları qosılǵan[143].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ Stallings. Operating Systems, Internals and Design Principles. Pearson: Prentice Hall, 2005 — 6 bet. 
  2. ↑ Dhotre, I.A.. Operating Systems.. Technical Publications, 2009 — 1 bet. 
  3. 1 2 «Operating System Market Share Worldwide» (en). StatCounter Global Stats. Qaraldı: 2024-jıl 20-dekabr.
  4. ↑ «Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD». Distrowatch. 2013-jıl 2-aprel sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2024-jıl 15-noyabr.
  5. ↑ Andrus, Brian «Top 12 Most Popular Linux Distros» (en-US). DreamHost Blog (2024-jıl 8-iyul). Qaraldı: 2024-jıl 15-noyabr.
  6. ↑ Silberschatz, Abraham; Galvin, Peter B.; Gagne, Greg „VII. Special-Purpose Systems“,. Operating System Concepts, Seventh, Wiley, 2005. ISBN 978-0-471-69466-3. 
  7. ↑ «Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English». www.acs.eonerc.rwth-aachen.de. 2021-jıl 14-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2021-jıl 8-fevral.
  8. 1 2 Tanenbaum & Bos 2023, s. 4.
  9. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 6.
  10. 1 2 Silberschatz et al. 2018, s. 6.
  11. 1 2 3 Anderson & Dahlin 2014, s. 7.
  12. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 9–10.
  13. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 6–7.
  14. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 10.
  15. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 5.
  16. 1 2 3 Anderson & Dahlin 2014, s. 11.
  17. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 7, 9, 13.
  18. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 12–13.
  19. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 557.
  20. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 558.
  21. 1 2 Tanenbaum & Bos 2023, s. 565.
  22. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 562.
  23. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 563.
  24. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 569.
  25. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 571.
  26. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 579.
  27. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 581.
  28. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 37–38.
  29. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 39.
  30. 1 2 3 4 Tanenbaum & Bos 2023, s. 38.
  31. ↑ Silberschatz et al. 2018, ss. 701.
  32. ↑ Silberschatz et al. 2018, ss. 705.
  33. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 12.
  34. ↑ Madhavapeddy, Anil; Scott, David J (November 2013). [https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628 „Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?“]. ACM Queue. 11-tom, № 11. New York, NY, USA. 30–44-bet. doi:10.1145/2557963.2566628. ISSN 1542-7730. Qaraldı: 2024-08-07. {{cite magazine}}: Check |url= value (járdem); Unknown parameter |publisher= ignored (járdem)
  35. ↑ [https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process «Build Process - Unikraft»]. 2024-jıl 22-aprel sánesinde túp nusqadan [https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process arxivlendi]. Qaraldı: 2024-jıl 8-avgust.
  36. ↑ [https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/ «Leave your OS at home: the rise of library operating systems»]. ACM SIGARCH (2017-jıl 14-sentyabr). 2024-jıl 1-mart sánesinde túp nusqadan [https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/ arxivlendi]. Qaraldı: 2024-jıl 7-avgust.
  37. 1 2 Tanenbaum & Bos 2023, s. 8.
  38. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 10.
  39. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 11–12.
  40. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 13–14.
  41. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 14–15.
  42. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 15.
  43. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 15–16.
  44. 1 2 Tanenbaum & Bos 2023, s. 16.
  45. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 17.
  46. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 18.
  47. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 19–20.
  48. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 39–40.
  49. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 2.
  50. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 41, 45.
  51. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 52–53.
  52. 1 2 Kerrisk, Michael. The Linux Programming Interface. No Starch Press, 2010 — 388 bet. ISBN 978-1-59327-220-3. „A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.“ 
  53. ↑ Hyde, Randall „Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)“,. The Art Of Assembly Language Programming. No Starch Press, 1996. „The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.“ 
  54. ↑ Tanenbaum, Andrew S.. Structured Computer Organization, Third Edition. Prentice Hall, 1990 — 308 bet. ISBN 978-0-13-854662-5. „Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.“ 
  55. ↑ Silberschatz, Abraham. Operating System Concepts, Fourth Edition. Addison-Wesley, 1994 — 32 bet. ISBN 978-0-201-50480-4. „When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.“ 
  56. ↑ Silberschatz, Abraham. Operating System Concepts, Fourth Edition. Addison-Wesley, 1994 — 105 bet. ISBN 978-0-201-50480-4. „Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.“ 
  57. 1 2 3 4 5 Silberschatz, Abraham. Operating System Concepts, Fourth Edition. Addison-Wesley, 1994 — 31 bet. ISBN 978-0-201-50480-4. 
  58. ↑ Silberschatz, Abraham. Operating System Concepts, Fourth Edition. Addison-Wesley, 1994 — 30 bet. ISBN 978-0-201-50480-4. „Hardware may trigger an interrupt at any time by sending a signal to the CPU, usually by way of the system bus.“ 
  59. ↑ Kerrisk, Michael. The Linux Programming Interface. No Starch Press, 2010 — 388 bet. ISBN 978-1-59327-220-3. „Signals are analogous to hardware interrupts in that they interrupt the normal flow of execution of a program; in most cases, it is not possible to predict exactly when a signal will arrive.“ 
  60. ↑ Kerrisk, Michael. The Linux Programming Interface. No Starch Press, 2010 — 388 bet. ISBN 978-1-59327-220-3. „Among the types of events that cause the kernel to generate a signal for a process are the following: A software event occurred. For example, ... the process's CPU time limit was exceeded[.]“ 
  61. 1 2 3 4 5 Kerrisk, Michael. The Linux Programming Interface. No Starch Press, 2010 — 388 bet. ISBN 978-1-59327-220-3. 
  62. ↑ «Intel® 64 and IA-32 Architectures Software Developer's Manual». Intel Corporation (sentyabr 2016). 2022-jıl 23-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2022-jıl 5-may.
  63. 1 2 3 Bach, Maurice J.. The Design of the UNIX Operating System. Prentice-Hall, 1986 — 200 bet. ISBN 0-13-201799-7. 
  64. ↑ Kerrisk, Michael. The Linux Programming Interface. No Starch Press, 2010 — 400 bet. ISBN 978-1-59327-220-3. 
  65. 1 2 Tanenbaum, Andrew S.. Structured Computer Organization, Third Edition. Prentice Hall, 1990 — 308 bet. ISBN 978-0-13-854662-5. 
  66. ↑ Silberschatz, Abraham. Operating System Concepts, Fourth Edition. Addison-Wesley, 1994 — 182 bet. ISBN 978-0-201-50480-4. 
  67. ↑ Haviland, Keith; Salama, Ben. UNIX System Programming. Addison-Wesley Publishing Company, 1987 — 153 bet. ISBN 0-201-12919-1. 
  68. ↑ Haviland, Keith; Salama, Ben. UNIX System Programming. Addison-Wesley Publishing Company, 1987 — 148 bet. ISBN 0-201-12919-1. 
  69. 1 2 Haviland, Keith; Salama, Ben. UNIX System Programming. Addison-Wesley Publishing Company, 1987 — 149 bet. ISBN 0-201-12919-1. 
  70. ↑ Tanenbaum, Andrew S.. Structured Computer Organization, Third Edition. Prentice Hall, 1990 — 292 bet. ISBN 978-0-13-854662-5. 
  71. ↑ IBM. IBM System/360 Principles of Operation, September 1968 — 7 bet. 
  72. 1 2 Tanenbaum, Andrew S.. Structured Computer Organization, Third Edition. Prentice Hall, 1990 — 294 bet. ISBN 978-0-13-854662-5. 
  73. ↑ Users Handbook - PDP-7. Digital Equipment Corporation, 1965 — 48 bet. F-75. 
  74. ↑ PDP-1 Input-Output Systems Manual. Digital Equipment Corporation — 19–20 bet. 
  75. ↑ Silberschatz, Abraham. Operating System Concepts, Fourth Edition. Addison-Wesley, 1994 — 32 bet. ISBN 978-0-201-50480-4. 
  76. ↑ Silberschatz, Abraham. Operating System Concepts, Fourth Edition. Addison-Wesley, 1994 — 34 bet. ISBN 978-0-201-50480-4. 
  77. 1 2 Tanenbaum, Andrew S.. Structured Computer Organization, Third Edition. Prentice Hall, 1990 — 295 bet. ISBN 978-0-13-854662-5. 
  78. 1 2 Tanenbaum, Andrew S.. Structured Computer Organization, Third Edition. Prentice Hall, 1990 — 309 bet. ISBN 978-0-13-854662-5. 
  79. ↑ Tanenbaum, Andrew S.. Structured Computer Organization, Third Edition. Prentice Hall, 1990 — 310 bet. ISBN 978-0-13-854662-5. 
  80. ↑ Stallings, William. Computer Organization & Architecture. New Delhi: Prentice-Hall of India Private Limited, 2008 — 267 bet. ISBN 978-81-203-2962-1. 
  81. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 129.
  82. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 159.
  83. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 130.
  84. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 131.
  85. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 157, 159.
  86. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 139.
  87. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 160.
  88. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 183.
  89. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 162.
  90. ↑ Silberschatz et al. 2018, ss. 162–163.
  91. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 164.
  92. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 492, 517.
  93. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 259–260.
  94. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 517, 530.
  95. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 260.
  96. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 492–493.
  97. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 496.
  98. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 496–497.
  99. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 274–275.
  100. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 502–504.
  101. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 507.
  102. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 508.
  103. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 359.
  104. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 545.
  105. 1 2 Anderson & Dahlin 2014, s. 546.
  106. ↑ Anderson & Dahlin 2014, s. 547.
  107. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 589, 591.
  108. ↑ Anderson & Dahlin 2014, ss. 591–592.
  109. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 385–386.
  110. 1 2 Anderson & Dahlin 2014, s. 592.
  111. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 605–606.
  112. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 608.
  113. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 609.
  114. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 609–610.
  115. 1 2 Tanenbaum & Bos 2023, s. 612.
  116. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 648, 657.
  117. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 668–669, 674.
  118. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 679–680.
  119. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 605, 617–618.
  120. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 681–682.
  121. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 683.
  122. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 685.
  123. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 689.
  124. ↑ Richet & Bouaynaya 2023, s. 92.
  125. ↑ Richet & Bouaynaya 2023, ss. 92–93.
  126. ↑ Berntsson, Strandén & Warg 2017, ss. 130–131.
  127. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 611.
  128. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 396, 402.
  129. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 395, 408.
  130. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 402.
  131. ↑ Silberschatz et al. 2018, ss. 779–780.
  132. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 713–714.
  133. 1 2 Silberschatz et al. 2018, s. 780.
  134. ↑ Vaughan-Nichols, Steven (2022). "Linus Torvalds prepares to move the Linux kernel to modern C" (in en). ZDNET. https://www.zdnet.com/article/linus-torvalds-prepares-to-move-the-linux-kernel-to-modern-c/.
  135. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 781.
  136. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 715–716.
  137. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 793–794.
  138. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 793.
  139. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, ss. 1021–1022.
  140. ↑ Tanenbaum & Bos 2023, s. 871.
  141. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 826.
  142. 1 2 Tanenbaum & Bos 2023, s. 1035.
  143. 1 2 Tanenbaum & Bos 2023, s. 1036.
  144. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 821.
  145. ↑ Silberschatz et al. 2018, s. 827.
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Operaciyalıq_sistema&oldid=275053» saytınan alınǵan