પ્રથમ પગલું ……

          એક શિક્ષક શું છે? તે માત્રને માત્ર  શિક્ષક અને તેના વિદ્યાર્થીઓ જ કહી શકે. જેટલા મહત્વના શિક્ષકના શબ્દ તેથી પણ મહત્વનું તેનું મૌન , આજે મારા જેવા ઘણા શિક્ષકોને ફરિયાદ કરતા જોવું છું કે ” ગુરુ દેવો ભવ:” ની ભાવના આજના વિદ્યાર્થીઓ ભૂલી ગયા છે ત્યારે ખરેખર દુ:ખ થાય  છે . કારણ આજે એક શિક્ષક તરીકે આપણે પણ ” વિદ્યાર્થી દેવો ભવ:”  ની વાત ભૂલી ગયા છીએ. વિદ્યાર્થી  છે માટે શિક્ષક છે, મને પણ શરૂઆતમાં ફરિયાદ રહેતી કે વિદ્યાર્થી માનતા નથી, આદર તો ભૂલી ગયા છે. પણ , જ્યારથી મારા  વિદ્યાર્થીઓ સાથે તેની જ classmate  બની શીખવવાની શરૂઆત કરી ત્યારથી સર્વિસ કરવાની મજા અનેરી હતી.

                         આહી વર્ગખંડની ખટ -મીઠ્ઠી વાતો કરવાનું મન થાય છે , આપ સૌના સહકારની અપેક્ષા સહ આ બૂક “વિદ્યાર્થી દેવો ભવ:” શરુ કરું છું . પાઠ ૧ હવે પછી ….

                                   એકમ ; ૧      ‘પથ્થરા  લાગે  છે’ 

                                            એક  શિક્ષિકાને  ભણાવવા  હતા  જીવનના  પાઠો  , માટે  હવે  શું કરવું?  પોતાના  વિદ્યાર્થીઓ  માટે  તે જ  વિચારવાનું  હતું . બન્યું  એવું  કે  ” તરવું  હતું  પાણી  આવ્યું”.  એક  સ્થાનિક  સંસ્થાવાળા  બહેન  મળી  ગયા, હા, તેઓ એક  સંસ્થા  ચલાવે  નામ  તેનું  ” સફર” .  કામ તેનું  બધાને  સાંકળવાનું.  શિક્ષિકાએ  તેઓને  વિનંતી  કરી કે  શાળાના  વિદ્યાર્થીઓ  માટે  પણ  સફર કરે, એક જ  વાતમાં  માની  ગયા  તેઓ.

                                             પ્રશ્ન એક  ” વિદ્યાર્થીઓ  વચ્ચે  શુદ્ધ  એકતા  વધારવી”  . વિચારી  તેઓએ એક  પ્રયુક્તિ અને  પ્રવૃત્તિ.

                પ્રવૃત્તિ:        એક  વિશાલ  વર્તુળમાં  વર્ગના  બધા વિદ્યાર્થીઓને  ઉભા  રાખવા, એક  રસ્સીને  વર્તુળના  બધા  વિદ્યાર્થીઓને  પકડવા  કહેવું, રસ્સી  ખેંચવી  નહિ  માત્ર  તેના સહારે  ઉભા રહેવું, શીખવવાનો  આશય  એવો  કે  આંખ  બંદ  તો  રાખવાની જ હતી , બધા  એક-બીજા  પર  વિશ્વાસ  રાખી  રસ્સી પકડે  . એકતા  વધે કારણ  વિશ્વાસ  વધે .

                                પ્રવૃત્તિ  પૂર્ણ થયા  બાદ   વિદ્યાર્થીને  પૂછ્યા  કેટલાક  પ્રશ્ન  જેમાં  હતી  બંધ  આંખે  તેઓના  અનુભવની  વાત,   અહેસાસની  વાત. પ્રશ્ન  પ્રથમ પૂછો   વિદ્યાર્થી  રીજવાનને  ” બંધ  આંખે તમને  શું  લાગ્યું?”

                           જવાબ  તેનો  હતો  એકદમ   હટકે  ,  ”   મનેતો  પથ્થરો  લાગ્યા  મેદાનના  કટકે  કટકે”

                          આ  સમગ્ર  બનાવ  પરથી  હું  પહેલો  એકમ  શીખી કે  ઘણી  વખત  શિક્ષક તેની  વાત(વિચાર)  રોપવાની  જીદમાં ને  જીદમાં  વિદ્યાર્થીઓની  હાલત  વિશે  વિચારતા  ભૂલી  જાય  છે. તે  દિવસથી  મેં  નક્કી  કર્યું કે  કઈ પણ  શીખવતા  પહેલાં દરેક  વિદ્યાર્થીની  શારીરિક-માનસિક પરિસ્થિતિની  સમજ  મેળવી  પાછી જ  શીખ્વીસ .   

                              સપ્તરંગી  સ્વપ્નની  સફરે  નીકળ્યા  એકલા,

                                પોતાના જ  વિચારોમાં  આપ  મળી  ગયા.

                             રાહ  જોઈને  બેસી  રહ્યા  સિતારાને  તૂટવાની,

                               તમારા  ઈશારે  આખાય  આકાશ  ઢળી  ગયા.

                            પગલે – પગલે   નિઃસાસો  નાખતા  રહ્યા  થાકથી,

                            વિસામો  બની  મારગનો  થાક  ગળી  ગયા.

                              દુઃખ  રૂપી  તડકો  જયારે  સતાવવા  લાગ્યો  અમને,

                             સુખ  રૂપી  વાદળી  બનીને  વરસી  ગયા.

                           ઘનઘોર  અંઘકાર  જયારે  છવાયો  હતો  રાતમાં,

                          દીપ  બનીને  પ્રકાશનો  આપ  જાતે  બળી  ગયા.

                           “વંદના” જયારે  ડર લાગ્યો  સ્વપ્નાઓ  તૂટવાનો,

                           હકીકત  બની આપ  જીવનમાં  ભળી ગયા.

                           પોતાના જ  વિચાર રૂપે  આપ  મળી  ગયા.

@વંદના  જેઠલોજા@

એક  સુંદર  નગર  હતું. એ  નગરની   પાસે  જ  એક  માછીમારોની   વસ્તી  હતી . બધા માછીમારો   પુરો  દિવસ  માછલા  પકડે  તથા  રાત્રે  તેને  વેપારીને  વેંચી  દે. આમ  તો  બધા શાંતિથી  જીવે  પણ  ક્યારેક  કોઈએ  ભૂખ્યું  પણ  સુવું  પડે. એજ  વસ્તીમાં  એક  યુવાન  રહે . નામ તેનું  રીવાજ  ,  રીવાજ   પોતાની  જ  મસ્તીમાં  જીવવાવાળો   છોકરો. બહારની  દુનિયા  સાથે  તેને  ભાગ્યે જ  કોઈ નિસ્બત  હતી.

એક દિવસની  વાત છે, રીવાજ  તેની  નાનકડી  નાવ  લઈને  દરિયામાં  દુર-સુદૂર  નીકળી  જાય છે, બરાબર  મધદરિયે  પહોંચે  છે.  આજે તો  દરિયાદેવ  જાણે  તેના પર  રૂઠેલા હતા, માત્ર  ૮-૯  માછલી જ પકડેલી. અચાનક!  દરિયામાં  મોટા મોટા મોજા  ઉછળવા  લાગે છે, જોર જોરથી  પવન  ફૂંકાય  છે. અરે, અરે,  આ  શું?  એકાએક  તેની  નાવ  ઉંધી  વાળી જાય છે, રીવાજ  હવે  શું કરવું? તે વિચારવા  પણ  અક્ષમ  હોય છે.  ખુદાની  બંદગી  કરવા સિવાય  તેની પાસે  બીજો કોઈ  રસ્તો નથી રહેતો. હવે  રીવાજ  લગભગ  ડૂબવા  લાગે છે, તેને  પ્રતીત  થાય છે  જાણે  આ  તેના  જીવનની આખરી  ક્ષણ ના હોય!

ત્યાં  વળી, અચાનક  જ  પાણીનું  એક  મોટું  મોજું  રીવાજ  તરફ  ઘસી આવે છે અને તે  મોજા  સાથે  હોય છે  એક  વિશાળકાય  માછલી. જોતજોતામાં  તે  માછલી  રીવાજને  પોતાની પીઠ પર  ઊંચકી  લે છે. દુર  કિનારે  જઈ  રીવાજ ને  નીચે  ઉતારે છે,  બેભાન  અવસ્થામાં  રહેલો  રીવાજ  થોડા  સમય  પછી  ભાનમાં  આવે છે. જેવી તેની  આંખ  ખુલે છે…. તે એક  સુંદર  સમુદ્રકન્યાને  સામે  જુવે છે . પ્રથમ તો  તેને વંદન  કરે છે , પછે  કુતુહલથી  પૂછે છે,”આપ..આપ.. કોણ  છો?  આપે  શા માટે  મારો  જીવ બચાવ્યો?”

” હું જલપરી  છું, આ  દરિયાના  રાજાની  કન્યા.” જલપરીએ  ઉત્તર  આપ્યો.

” એટલે  કે  આ સમુદ્રની  રાજકુમારી.”

“હા, રાજકુમારી.”

“પણ તમે મને શા માટે  બચાવ્યો?”

” અરે ! રીવાજ  તને  બચાવી  મેં  કોઈ ઉપકાર નથી  કર્યો, મેં તો  માત્ર  ઉધાર  ચુકતે  કર્યું છે.” જલપરી બોલી.

“ઉપકાર, કેવો  ઉપકાર? હું કઈ  સમજ્યો  નહિ.”  રીવાજે કુતુહલથી  પૂછ્યું.

” રીવાજ યાદ કર, આજથી  ૧૦ વરસ પહેલા  આ દરિયામાં જ તે કોઈનો  જીવ બચાવેલો. યાદ કર”

જલપરીએ  આટલી વાત કરી  ત્યાં રીવાજને   બધી  વાત યાદ આવવા  લાગી,  બાળપણની  બધી  ઘટના તેની  નજર  સમક્ષ  તરવરવા  લાગી…

રિયાજ ત્યારે   લગભગ  ૧૦-૧૧  વર્ષનો  હતો,  અવર-નવાર  તેના  પિતા  સાથે  નાનકડી  નાવમાં  માછલા  પકડવા   જતો. એક  દિવસની  સાંજ  સમયે  તે  પિતાજી  સાથે  માછલા  પકડવા ગયેલો. પણ, અચાનક ! કૈક  અલગ  બન્યું.  બન્યું  એવું કે  દરિયામાંથી  એક પણ  માછલી ના  મળી.  થોડીવાર  પછી  ઝાળમાં  કંઇક  ફસાયું  , તે  એક મધ્યમ  કદની  તથા  સુંદર અને  રંગબેરંગી  માછલી  હતી. હવે બન્યું એવું કે  રિવાજે જેવી તે  માછલીને  હાથમાં  પકડી તેને  કૈક  અલગ જ  એહસાસ  થયો. તેને લગ્યું કે  જાણે  માછલી  તેની સામે  દયાની અરજી  કરે છે.   તે રડે  છે. તેની  દયામણી  તથા  સુંદર  આંખોની  દ્રષ્ટિએ  રિવાજના મનમાં  દયા  તથા કરુણાની  હેલી  જગાવી. રિવાજે તે  માછલીને  પંપાળી  પ્રેમથી  પાછી  સમોદ્રમાં  છોડી મૂકી  ….. એક  અનેરા  સંતોષની  સાથે  તે ઘેર  ગયો.

હા, રીવાજને  બધું  યાદ આવી ગયું, ” તો,  શું તે માછલી  તે  આજ  જલપરી?”

” હા, હું તેજ  જલપરી. મેં  તારો  જીવ બચાવી  ઉધાર  જ  ચુકવ્યું છે. તે ધાર્યું હોત તો  તે દિવસે મને  ઉંચા  દામે  વેંચી  હોત. પણ, એવું ના કર્યું. ”

રીવાજ કંઇક  ગહન વિચારમાં હોય  તેમ કહેવા  લાગ્યો,” આપણે  બધા  જીવ આહી  ઉધાર  ચુકતે  કરવા  જ   આવી ગયા  છીએ , આપણે તે જ  પામશું  જે  આપને  વાવ્યું  હસે.”

” વાત તો  તારી સાચી  છે, આપણે ગમે  તેવી  રીતે  કેમ ન જીવીએ  , આખરે, સંકટ  સમયે  તો  આપણા સારા  કર્મો  જ  આપણી  વ્હારે  આવે છે .”  આટલું  કહી  જલપરી  સમુદ્રમાં  અદ્રશ્ય થઇ ગઈ.. રિયાજ  પણ  પોતાને ઘેર  ચાલ્યો.

ઘણી વખત  આપણા  જીવનમાં  બનેલી  નાની  અમસ્તી  વાત  વિશાલ  સ્વરૂપે  આપણી  સામે  આવે છે,  ફરક  માત્ર  એ જ  કે  જો  તે  વાત  ભલાઈની  હોય તો  મદદે  આવે છે, અને  બુરાઈની  હોય તો  કોઈ  મદદ  કરવાવાળું  પણ  રહેતું  નથી. આ જ  તો છે  નાની  અમસ્તી  વાતનું  રહસ્ય…….

@વંદના જેઠલોજા@

                                                       રણઝણતા   સ્વપ્નાયે માયા   બંધાણી,

                                                                  મારા વિનાની આ મારી કહાની.

                                                        શબ્દો   ગુંજાય છે  હજુયે આ ધરા પર,

                                                                    શું એ છે મારી હયાતીની  નિશાની?

                                                       બીડાયેલા હોઠ કશુક કહેવાને  ચાહે છે,

                                                                   ખૂટી પડે છે ત્યાં વળી  આ જીન્દગાની.

                                                         કારણો નડે છે આજે બનીને કારણ,

                                                                     પરિણામની છોળો રૂપી શુષ્ક રવાની.

                                                          બંધનો બધાં તોડીને જાય  ચાલી,

                                                                       મારી જ  જડતાથી હુંયે  બંધાણી.

                                                           રાતના સપના તો  ઉડી ગયા દુર દુર,

                                                                     આશા છે સવાર આવશે સુહાની.

                                                        “વંદના” પૂરી થવા આવી જયારે કહાની,

                                                                       મને  જ મળવાને બની હું દીવાની.

                                                           પણ, મારા વિનાની આ મારી કહાની………

     @વંદના જેઠલોજા@       

                    આકાશ આજે એટલુંતો શાંત અને સ્વચ્છ હતું જાણે કે કોઈ નિર્દોષ બાળક. હા, ધોધમાર વરસાદ પછીની એઆહલાદનીહેલી,એટલામાંજક્યાંકદુરથીકોઈ વાદળી ચડી આવી અને શરુ થયાં ઝાકળ બિંદુ જેવા અમી છાંટણા. આટલી ઠંડકમાં પણ એ નાનકડી જેલમાં ક્યાંક ખૂણે ખાંચરે થોડી ગમગીની અને ઉદાસીનતા વિખરાયેલી હતી, બધાં કેદીઓની વચ્ચે રાજીવ તેની શાંત મુખમુદ્રાથી અલગ તરીઆવતો હતો. બધાં કેદીઓની સાથે રાજીવ પણ જેલર સાહેબના કહ્યા પ્રમાણે મેદાન પર ઉગેલા ઘાસના તૃણ ઉપાડતો  હતો. તે તૃણનાપાન,ડાળખી, મૂળ બધાનું જાણે જીણવટ પૂર્વક નીરખતો હતો અને કશીક સ્મૃતિ તેના માનસપટ પર છવાય રહે. વળી, વળી , પાછો ચમકીને જાગી જાય .

                     આ શું? તે પાછો વિચારોમાં ખોવાય ગયો, તેની શાળા તેની નજર સમક્ષ તરવરવા લાગી, હા, નળિયાવાળી બિલ્ડીંગ ,આગળ લટકાવેલો ઘંટ, ઘાસના બીછાનાથી છવાયેલ મેદાન, અને તે દિવસે તો વરસાદ પછીની આવી જ આહલાદકતા .તે સમયે મનમાં ઝણઝણતા તાજગીના તાર, ચોતરફ ઉડતા વિચારોના ફુવારા . અને વળી યુવાની અને બાળપણના બે કિનારા વચ્ચે હલક-ડોલક થતી જીવન નાવ .બસ, બીજું શું જોઈએ? આખી દુનિયા પ્રેમ કરવા જેવી લાગે, પ્રકૃતિને બાથમાં લેવાનું મન થાય.રાજીવ આ રંગીન સ્વપ્નમાં આળોટતો રહ્યો.

                  શાળામાં રાજીવ  આભ્યાસ તથા બધી પ્રવૃતિમાં ઠીકઠાક હોશિયાર. પણ તેના રમુજી અને હેતાળ સ્વભાવને કારણે બધાનો તે લાડકો. બધાના બધાં કામ કરી આપે એ પણ હસતા હસતા. તેની આ વાત વર્ગના હોંશિયાર વિદ્યાર્થીઓને ખૂંચે. જો  હમણા માર્ક્સ માટે હરીફાય હોત તો  રાજીવને હરાવી દેત પણ તેમ ના હતું.હવે, બધાં મળી રાજીવને નીચો દેખાડવાનો  પ્લાન બનવ્યો તે મુજબ,કિરીટ શાળાના કુવા પાસે જઈ રાજીવને ગાળો આપવા લાગ્યો, વિવેક બાધવા લાગ્યો, હવે યોજના મુજબ રવીએ કુવાનીપળે, અંદરની તરફ સાવધાની થી લટકી ,રાજીવે ધક્કો માર્યો છે તેમ કહેવું ….. આ બુમરળની વચ્ચે બધાં આવે ત્યાં રવિને ઉપર ખેંચવો……. પણ એક મોટી ભૂલ થઈગઈ , રવિ  હળવેથી કુવે લટકવા ગયો ત્યા?  અરે! રે… તેનો  હાથ લાસળતા કુવામાં પડ્યોઅને બધો આરોપ રાજીવ પર, રાજીવ કશું બોલવા પણ શકત ના રહ્યો, તેના ઘરવાળા પણ તેનો દોષ જોવા લાગ્યા.રવિના માં-બાપે ફરિયાદ કરીરાજીવને બાળસહજ સજા થઇ .

                          પાંચ વર્ષ પછી તે જેલમાંથી છૂટી બહાર આવ્યો. પણ, નટખટ રાજીવ ક્યાંક ખોવાય ગયો, બધાં તેની તરફ ધિક્કારથી  જોતા હોય તેવું તેને લાગ્યું. બધાને ખડખડાટ હસાવતા રાજીવના અશ્રુ કોઈએ ન લુંછ્ય. ભણતરના આભાવે સારી નોકરી ના મળી,કોઈ કામ આપવા રાજી ન રહ્યું. હવે , રાજીવે પણ પોતાને ગુનેગાર તથા ખરાબ માની લીધો. ચોરી કરવાની શરુ કરી, તેમાએક દિવસ પકડાય જતા ખુન કરી નાખ્યું, પછી તો કોઈને મારવાની વાત રાજીવ માટે સામાન્ય બની ગઈ.એક ઘરેણાની દુકાનમાં ચોરી કરીદુકાન માલિકનું ખુન કર્યું પણ આ વખતે પોલીસની જાળથી  ન બચી શક્યો. અને હાઇકોર્ટે તેને  ફાંસીની સજા સંભળાવી.

                             રાજીવ હવે સુનમુન થઇ ગયો , બધી દુનિયાને પ્રેમ કરવાવાળા રાજીવની જીવનનું નામ નફરત બની ગયું,આજે તે જેલમાં છે. સવારે તેને ફાંસી આપવામાં આવશે, તેનું મન શૂન્યતાથી ભરેલ છે,વીજળીનો ચમકારો થતા તે અચાનક જ વિચારમાંથી બહાર આવે છે. પરંતુ આ શું? એકાએક આટલા વર્ષોપછી તેના મનમાં પ્રેમનો અંકુર ફૂટે છે , થોડા સમયની જિંદગીને તે પ્રેમ કરવા લાગે છે, વરસાદની બુંદો તેને અનેરી શીતળતાઅર્પે છે.ફરી પ્રકૃતિને બાથમાં લેવાનું મન થાય છે . જોકે સવાર પડતાજ તેનું જીવન અંધકારમાં ખોવાય જશે, પ્રકૃતિ તેને પોતાનામાંસમાવી લેશે તે જાણતો હોવા છતાં તે પરમ આનંદની અનુભૂતિ કરે છે. તેને પોતાના મોતનું દુખ નથી પણ ,તેની નાનકડી જિંદગીમાં  રહ્યો છે તો બસ,ચિરકાળ , નિર્દોષ, પ્રસન્ન એવો અસીમ આનંદ, આનંદ, આનંદ જ……………………..

@ વંદના જેઠલોજા@